Oružane snage Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (OS SFRJ) bile su jedinstvena oružana sila Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije u sistemu općenarodne odbrane. Ustav SFRJ iz 1974. određivao je da Oružane snage štite nezavisnost, suverenitet, teritorijalnu cjelovitost i ustavom utvrđeno društveno uređenje zemlje te da čine jedinstvenu cjelinu sastavljenu od Jugoslavenske narodne armije (JNA) i Teritorijalne odbrane (TO).Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, „Službeni list SFRJ”, br. 9/1974, čl. 237, 239–240.

JNA je predstavljala stalnu i operativnu komponentu Oružanih snaga, dok je TO bila teritorijalno organizirana i pretežno mobilizacijska komponenta, zasnovana na širokom organiziranju stanovništva za oružanu borbu. Jedinice TO mogle su djelovati samostalno ili zajedno s jedinicama JNA.

Oružane snage činile su vojni dio šire koncepcije općenarodne odbrane i društvene samozaštite (ONO i DSZ), koja je uključivala državne organe, društveno-političke zajednice, privredne organizacije, civilnu zaštitu i druge subjekte društva. Milicija i druge strukture sistema ONO i DSZ nisu predstavljale zasebnu stalnu komponentu Oružanih snaga; njihov ustavni sastav činile su JNA i TO.

Historija

Razvoj jugoslavenskog sistema odbrane

Jugoslavenski sistem odbrane nakon Drugog svjetskog rata u početku se zasnivao prvenstveno na centraliziranoj regularnoj vojsci. Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije reorganizirana je 1945. u Jugoslavensku armiju, koja je 1951. dobila naziv Jugoslavenska narodna armija. Iskustvo partizanskog načina ratovanja ipak je zadržalo značajno mjesto u jugoslavenskoj vojnoj misli.

Nakon sukoba Jugoslavije sa Sovjetskim Savezom 1948. razvijane su zamisli o organiziranju oružanog otpora na cijeloj teritoriji zemlje. Od kraja 1940-ih i tokom 1950-ih razvijane su partizanske i teritorijalne strukture, a doktrinarni razvoj vodio je prema kombiniranju frontalnog djelovanja regularne vojske i partizanskog načina borbe.

Ustavnim promjenama iz 1963. republike, autonomne pokrajine, općine i druge društveno-političke zajednice dobile su izraženiju ulogu u sistemu narodne odbrane. Međutim, izdvajanje teritorijalne komponente iz neposredne organizacijske strukture JNA provedeno je tek nakon invazije država Varšavskog pakta na Čehoslovačku u augustu 1968.

Teritorijalne jedinice i mjesne komande tada su izdvojene iz JNA i prenesene u nadležnost republika, čime je započelo stvaranje Teritorijalne odbrane kao druge komponente jugoslavenskih Oružanih snaga. Proces je zakonski uređen novim Zakonom o narodnoj odbrani iz 1969. godine.Zakon o narodnoj odbrani, „Službeni list SFRJ”, br. 8/1969.

Ustavom SFRJ iz 1974. dvokomponentna struktura Oružanih snaga dobila je jasnu ustavnu osnovu. Ustav je istovremeno utvrdio njihovo jedinstvo i pravo i dužnost republika, autonomnih pokrajina, općina i drugih društveno-političkih zajednica da na svojoj teritoriji uređuju i organiziraju narodnu odbranu i rukovode Teritorijalnom odbranom.

Tokom 1980-ih organizacija i sistem rukovođenja i komandovanja Oružanim snagama više su puta mijenjani. Najopsežnije promjene provedene su od 1987. u okviru reorganizacije pod kodnim nazivom Jedinstvo, kojom je izmijenjena vojno-teritorijalna organizacija JNA i dio komandnih odnosa između JNA i teritorijalnih odbrana.

Politička kriza i raspad Jugoslavije od 1990. doveli su i do postepene razgradnje zajedničkog sistema Oružanih snaga. Republike su preuzimale ili uspostavljale kontrolu nad vlastitim vojnim i teritorijalnim strukturama, dok je istovremeno slabila sposobnost saveznih političkih institucija da ostvaruju ustavom predviđeno vrhovno rukovođenje i komandovanje.

Ustavni i zakonski položaj

Ustav SFRJ iz 1974. uređivao je narodnu odbranu kao pravo i dužnost naroda i narodnosti, radnih ljudi i građana te svih društveno-političkih zajednica.

Član 239. određivao je da je pravo i dužnost općina, autonomnih pokrajina, republika i drugih društveno-političkih zajednica da, u skladu sa sistemom narodne odbrane, na svojoj teritoriji uređuju i organiziraju narodnu odbranu, rukovode Teritorijalnom odbranom, civilnom zaštitom i drugim pripremama za odbranu te da u slučaju napada organiziraju općenarodni otpor i njime rukovode.

Članom 240. određeno je da Oružane snage SFRJ čine jedinstvenu cjelinu koju sačinjavaju JNA i TO. Federacija je preko svojih organa uređivala osnove sistema odbrane, organizirala i pripremala JNA i osiguravala jedinstvo djelovanja Oružanih snaga, dok su nadležni organi republika, autonomnih pokrajina i općina organizirali i pripremali TO i osiguravali jedinstvo njene organizacije, pripreme i djelovanja na svojoj teritoriji.

Zakonski okvir dalje je razrađivan saveznim zakonima o narodnoj, odnosno općenarodnoj odbrani, propisima o vojnoj obavezi i službi u Oružanim snagama te odgovarajućim republičkim i pokrajinskim propisima.

Sastav

Oružane snage sastojale su se od dvije komponente: Jugoslavenske narodne armije; Teritorijalne odbrane republika i autonomnih pokrajina.

Jugoslavenska narodna armija

JNA je bila stalna savezna i operativna komponenta Oružanih snaga. U miru su njen sastav činili profesionalni vojni kadar, vojnici na služenju vojnog roka i drugi pripadnici, dok se ratni sastav popunjavao mobilizacijom rezervnog sastava.

Organizacija JNA, njeni vidovi i rodovi, vojno-teritorijalna organizacija i formacijska struktura više su puta mijenjani. Njihov detaljan razvoj pripada zasebnom članku o JNA.

Teritorijalna odbrana

TO je bila teritorijalno organizirana komponenta Oružanih snaga, zasnovana pretežno na mobilizacijskom sastavu. Organizirana je u republikama i autonomnim pokrajinama, a njene niže strukture razvijane su u društveno-političkim zajednicama, mjesnim zajednicama i organizacijama udruženog rada.

Republike i autonomne pokrajine imale su neposredne ustavne i zakonske nadležnosti u organiziranju i pripremanju TO, dok su savezni organi utvrđivali osnovne planove razvoja i upotrebe Oružanih snaga kao cjeline i osiguravali jedinstvo njihovog djelovanja.

TO je bila namijenjena izvođenju oružane borbe na teritoriji na kojoj je organizirana, zaštiti stanovništva i važnih objekata, kontroli prostora i stvaranju uslova za širi općenarodni otpor. Mogla je djelovati samostalno ili zajedno s jedinicama JNA.

Rukovođenje i komandovanje

Sistem rukovođenja i komandovanja Oružanim snagama mijenjao se tokom postojanja SFRJ, naročito ustavnim reformama i promjenama nakon smrti Josipa Broza Tita.

Prema ustavnom sistemu iz 1974, Predsjedništvo SFRJ bilo je najviši kolektivni organ rukovođenja i komandovanja Oružanim snagama, dok je predsjednik Republike Josip Broz Tito imao položaj vrhovnog komandanta. U okviru svojih ustavnih ovlaštenja vrhovni komandant utvrđivao je osnovne planove razvoja i upotrebe Oružanih snaga, odlučivao o njihovoj upotrebi i postavljao najviše vojne starješine.

Nakon Titove smrti u maju 1980. prestala je posebna funkcija predsjednika Republike, a Predsjedništvo SFRJ u cijelosti je preuzelo prava i dužnosti vrhovnog rukovođenja i komandovanja. Predsjednik Predsjedništva ostvarivao je odgovarajuće funkcije u ime kolektivnog Predsjedništva.

Savezni sekretarijat za narodnu odbranu (SSNO) bio je savezni organ uprave nadležan za poslove narodne odbrane, dok je savezni sekretar za narodnu odbranu imao centralnu ulogu u izvršavanju odluka vrhovnog komandnog organa i neposrednom vojnom sistemu komandovanja.

Generalštab je predstavljao centralni vojno-stručni organ za planiranje, pripremanje i komandovanje. U okviru reorganizacije iz 1987. Generalštab JNA preimenovan je 1. oktobra 1987. u Generalštab Oružanih snaga SFRJ.

Strategija oružane borbe iz 1983. predviđala je da Predsjedništvo SFRJ u ratu djeluje kao Vrhovna komanda Oružanih snaga, dok je SSNO obavljao štabne poslove Vrhovne komande.

Općenarodna odbrana i društvena samozaštita

Koncepcija općenarodne odbrane polazila je od pretpostavke da odbrana zemlje nije isključiva zadaća regularne vojske nego cjelokupnog društva. Predviđala je korištenje vojnih, političkih, privrednih, upravnih i drugih potencijala te nastavak organiziranog otpora i u slučaju zauzimanja dijela državne teritorije.

Doktrinarno ishodište koncepcije nalazilo se u iskustvu partizanskog rata 1941–1945, dok je njen sistemski razvoj bio povezan s hladnoratovskim položajem Jugoslavije i potrebom pripreme za sukob s vojno nadmoćnijim protivnikom. Nakon događaja u Čehoslovačkoj 1968. sistem je snažnije zasnovan na kombiniranju regularne armije i teritorijalnih snaga.

JNA i TO trebale su se međusobno dopunjavati. JNA je raspolagala većim manevarskim, operativnim i vatrenim sposobnostima, dok je TO osiguravala široku teritorijalnu prisutnost i mogućnost organiziranja otpora u lokalnim sredinama.

Tokom 1970-ih koncept općenarodne odbrane povezan je s društvenom samozaštitom, koja je obuhvatala zaštitu ustavnog poretka, sigurnosti i funkcioniranja društva. U sistemu ONO i DSZ učestvovali su organi vlasti, organizacije udruženog rada, društveno-političke organizacije, civilna zaštita, sigurnosni organi i drugi subjekti.

Milicija nije predstavljala treću stalnu komponentu Oružanih snaga. Njen položaj u neposrednoj ratnoj opasnosti, ratnom stanju i drugim vanrednim okolnostima mijenjao se zakonskim propisima. Šadinlija navodi da je prema ranijim rješenjima milicija u ratu i neposrednoj ratnoj opasnosti postajala dio TO, dok je Zakon iz 1982. predvidio mogućnost stavljanja jedinica milicije pod neposrednu komandu nadležnih vojnih starješina.

Reorganizacija tokom 1980-ih

Nakon Titove smrti vojni vrh je tokom prve polovine 1980-ih razmatrao promjene organizacije Oružanih snaga i sistema rukovođenja i komandovanja. Među problemima su navođeni složenost komandnog sistema, odnos mirnodopske i ratne organizacije te veze između komandi JNA i republičkih i pokrajinskih TO.

Zakon o općenarodnoj odbrani iz 1982. donio je izmjene u uređenju vrhovnog komandovanja, djelovanju u vanrednim prilikama i odnosima unutar sistema odbrane.Zakon o opštenarodnoj odbrani, „Službeni list SFRJ”, br. 21/1982.

Predsjedništvo SFRJ je 1987. odobrilo reorganizaciju rukovođenja i komandovanja Oružanim snagama, nakon čega je provedena reforma pod kodnim nazivom Jedinstvo. Dotadašnja vojno-teritorijalna organizacija JNA znatno je izmijenjena: umjesto ranijih armijskih oblasti uvedene su komande vojišta, a korpusi su dobili veći značaj kao operativne komande.

Promjene su zahvatile i komandne odnose prema TO. Republički i pokrajinski štabovi TO u ratnoj organizaciji povezani su s komandama vojišta, dok su pojedine jedinice TO uključivane u operativne planove i komandne odnose s korpusima JNA.

Reorganizacija je nastavljena planovima Jedinstvo-2 tokom 1989. i Jedinstvo-3 1990, koji su uključivali daljnja formacijska preuređenja, smanjenje broja jedinica i promjene njihove strukture i kategorizacije.

Historiografske interpretacije političkog značenja ovih promjena razlikuju se. Davor Marijan reorganizaciju tumači kao proces jačanja centralne vojne kontrole i smanjivanja utjecaja republičkih i pokrajinskih rukovodstava na TO. Mesud Šadinlija naglašava da su reorganizacije mijenjale određena formacijska rješenja, komandne odnose i način izbora kadrova, ali da formalno nisu izmijenile niti derogirale ustavne nadležnosti republika i njihovih organa u oblasti odbrane.

Raspad i prestanak postojanja

Krajem 1980-ih i početkom 1990-ih politička kriza u Jugoslaviji neposredno se odrazila na funkcioniranje Oružanih snaga. Kontrola nad republičkim i pokrajinskim teritorijalnim odbranama postala je jedno od spornih pitanja između saveznog vojnog vrha i pojedinih republičkih rukovodstava.

U maju 1990. Generalštab je naredio da se naoružanje i municija dijela teritorijalnih odbrana premjeste u skladišta pod kontrolom JNA. Provođenje naređenja razlikovalo se među republikama i lokalnim strukturama.