Sovjetska invazija na Poljsku bila je vojna operacija koju je Sovjetski Savez izveo 1939. protiv Republike Poljske s ciljem okupacije istočnog dijela njene teritorije nakon početka njemačke invazije i Drugog svjetskog rata. Sovjetska invazija počela je 17. septembra 1939, a završila 6. oktobra prestankom organiziranog otpora poljskih snaga, uspostavom demarkacijske linije prema njemačkim snagama, a nakon čega su područja istočno od nje anektirana u Bjelorusku i Ukrajinsku SSR u sastavu Sovjetskog Saveza.

Početkom 1939, Sovjetski Savez je ušao u pregovore sa Ujedinjenim Kraljevstvom, Francuskom, Poljskom i Rumunijom kako bi uspostavio savezništvo protiv Trećeg Reicha. Pregovori su propali jer je SSSR zahtijevao da Poljska i Rumunija daju sovjetskim vojnicima slobodan prolaz kroz njihov teritorij kao dio ugovora o kolektivnoj sigurnosti. Propast pregovora dovelo je do toga da se SSSR okrenuo Trećem Reichu sa kojim je sklopio pakt Ribbentrop-Molotov 23. augusta; to je bio pakt o nenapadanju sa tajnim protokolima u kojim bi te dvije države napale druge u istočnoj i sjevernoj Evropi, koje bi podijelile na njemačke i sovjetske sfere interesa. Sedmicu dana nakon potpisivanja pakta, njemačka vojska izvršila je invaziju na Poljsku sa sjevera, juga i zapada. Poljske snage su se tada povukle na jugoistok gdje su se pripremale za dugu odbranu i čekale na francusku i britansku pomoć i pojačanje. Međutim, 17. septembra Crvena armija je izvršila invaziju poljske istočne regije Kresy, u skladu sa tajnim protokolima pakta. Sovjetska vlada je objavila da želi "zaštititi Ukrajince i Bjeloruse" koji su živjeli u istočnoj Poljskoj, jer se "Poljska raspala nakon nacističke invazije" te "nije mogla garantirati sigurnost vlastitih građana". Suočena sa otvaranjem drugog fronta, poljska vlada je zaključila da je odbrana jugoistoka postala neodrživa te je naredila hitnu evakuaciju svih vojnika u neutralnu Rumuniju.

Crvena armija je ostvarila svoj cilj, te je bila brojčano nadmoćna poljskom otporu, čime je zarobila 230.000 poljskih ratnih zarobljenika. Sovjetska vlada je anektirala istok Poljske u novembru 1939, prostor koji je predstavljao preko 50% teritorija prijeratne Poljske, te je 13,5 miliona bivših poljskih građana tako postalo građanima Sovjetskog Saveza. Kako bi se suzbio otpor novoj sovjetskoj vladi, provodila se represija te je hiljade osoba uhićeno i smaknuto. Sovjetski Savez je poslao stotine hiljada osoba te regije u Sibir i druge udaljene krajeve SSSR-a u četiri talasa deportacija između 1939. i 1941.

Sovjetske snage okupirale su istočnu Poljsku te su je držale okupiranom sve do ljeta 1941, kada ih je protjerala njemačka vojska koja je pokrenula Operaciju Barbarossu. Područje je bilo pod nacističkom okupacijom sve dok ju Crvena armija nije opet osvojila u ljeto 1944. Konferencija u Jalti dozvolila je Sovjetskom Savezu da anektira gotovo cijeli teritorij druge poljske republike prema paktu Molotov–Ribbentrop, dok je obnovljena Poljska zauzvrat dobila teritorij prema zapadu, južnu polovinu istočne Pruske i teritorij istočno od Odre. Sovjetski Savez je anektirani teritorij dodijelio Ukrajinskoj SSR i Bjeloruskoj SSR.

U augustu 1945, kada je završio Drugi svjetski rat, potpisan je granični sporazum između Sovjetskog Saveza i Poljske pod sovjetskom kontrolom. Prema dogovoru, priznat je status quo kao zvanična granica uz iznimak regije oko Białystoka i malih dijelova Galicije oko Przemyśla, koji su jedini vraćeni Poljskoj.

Uvod Historijska pozadina mini|desno|250px|Etnička karta Poljske 1931. godine: Sovjetski Savez i Poljska su 1939. godine bile relativno mlade države, odnosno obje su nastale kao posljedice kolapsa Ruskog Carstva u Prvom svjetskom ratu. Određivanje granica između dva teritorija zakomplicirao je haos izazvan etničkim sukobima na granicama ili unutar predratnih višenacionalnih carstava, kao i građanskim ratom započetim nakon Oktobarske revolucije u Rusiji; pri tome su se Sovjetska Rusija (od koje će nekoliko godina kasnije nastati Sovjetski Savez) i Poljska našle na suprostavljenim stranama, velikim dijelom iz ideoloških razloga. Sovjeti su novostvorenu poljsku državu smatrali glavnom preprekom širenju komunizma i svjetske revolucije, odnosno jednu od baza za kontrarevolucionarne i antisovjetske aktivnosti. Poljski vođa Józef Piłsudski je sovjetsku Rusiju smatrao trajnom prijetnjom nezavisnosti i sigurnosti svoje države, te ju je nastojao otkloniti postavljanjem ruskih granica što dalje na istok. Zbog toga 1919. godine nijedna strana nije prihvatila prijedlog o razgraničenju kasnije poznat kao Curzonova linija, a što je dovelo do sovjetsko-poljskog rata. U njemu su Sovjeti u ljeto 1920. godine poraženi u Varšavkoj bitci, zatim odbačeni daleko na istok i u oktobru 1920. prisiljeni tražiti primirje.. Dana 18. marta 1921. godine sklopljen je mirovni sporazum u Rigi kojim su Sovjeti Poljacima ustupili područja koja su okvirno bila zapadno od granice Ruskog Carstva i Državne zajednice Poljske i Litvanije prije prve podjele Poljske 1772. godine. Tako stvorena situacija 1932. godine potvrđena je Sovjetsko-poljskim paktom o nenapadanju.

Sovjetski Savez je 1920-ih formalno odustao od koncepta izvoza revolucije, odnosno kroz Staljinov koncept socijalizma u jednoj zemlji nastojao je svoje resurse orijentirati na unutrašnji razvoj i stabilizaciju režima. Uprkos tome, odnose između dvije zemlje karakteriziralo je duboko nepovjerenje. Pilsudski, koji je nakon puča 1926. godine bio de facto autokratski vladar Poljske, smatrao je Sovjetski Savez glavnom opasnošću po opstanak svoje države; tome je u prilog išlo i to da je agresivna polonizacija ne-poljskog stanovništva u istočnim područjima stvorila iredentističku podlogu za eventualna sovjetska prisizanja, odnosno, kao u slučaju ukrajinskog stanovništva, reakcija u obliku terorističkog separatističkog pokreta OUN. Pilsudski je Njemačku, uprkos sličnih iredentističkih problema, smatrao manjom prijetnjom, te je čak dolazak Hitlerovih nacista na vlast shvatio kao priliku za reapprochement, a 1934. godine bit će potpisan i njemačko-poljski pakt o nenapadanju.Osmańczyk-Mango str. 803 Smrt Pilsudskog 1935. godine je, sa druge strane, dovela do postepenog napuštanja takve politike.

Pregovori

mini|desno|250px|Planirana i stvarna podjela Poljske, prema Molotov–Ribbentropovom paktu Sudetska kriza je u jesen 1938. godine bila formalno okončana Münchenskim sporazumom, ali su njegove odredbe prekršene sredinom marta 1939. godine kada se Čehoslovačka pod Hitlerovim pritiskom raspala, odnosno bila okupirana, a nakon toga je Hitler počeo otvoreno tražiti od Poljske da preda Danzig koristeći sudetski presedan. To je britansku i francusku vladu natjeralo da odustanu od dotadašnje politike appeasementa (popuštanja) prema Njemačkoj, odnosno da daju formalne garancije nezavisnosti Poljskoj i Rumuniji. Sa druge strane, obje države su, za razliku od Njemačke, bile relativno slabo pripremljene za rat, te Poljskoj i Rumuniji nisu mogle pružiti adekvatnu pomoć u slučaju napada. Kao alternativa počeo se nametati savez sa Sovjetskim Savezom, čija je službena politika, pogotovo posljednjih nekoliko godina, Hitlerovu Njemačku smatrala glavnom prijetnjom evropskom miru. Zbog toga je nedugo nakon njemačke okupacije Češke započelo razmjena sugestije i planove o potencijalnom političkom i vojnom sporazumu u slučaju potencijalne njemačke agresije. Poljska, sa druge strane, nije učestovala u tim pregovorima, zbog straha da bi bilo kakav sporazum između Poljske i Sovjetskog Saveza doveo do ozbiljne njemačke reakcije. Ova rasprava triju strana vrtila se oko garancija država Centralne i Istočne Evrope u slučaju njemačke agresije. Sovjeti nisu vjerovali Britancima i Francuzima u slučaju kolektivnog sigurnosnog sporazuma, pošto isti nisu djelovali protiv Nacionalista tokom Španskog građanskog rata ili zaštitila Čehoslovačku kada ju je anketirala Njemačka. Sovjetski Savez je sumnjao da bi Britanija i Francuska ostali sa strane u slučaju njemačko-sovjetskog sukoba. Zbog toga, sovjetska delegacija tražila je jedino čvrsto vojno savezništvo koja bi garantirala potporu u slučaju napada na njen teritorij. Sovjetski savez je inzistirao i na sferi uticaja od Finske do Rumunije, kao svojevrsne "tampon zone", i vojnu potporu u slučaju da neka druga zemlja napadne Sovjetski Savez ili zemlju unutar njene predložene sfere utjecaja. Sovjetski Savez je također zahetijevao i da ima pravo vojskom ući u zemlje sfere utjecaja u slučaju da je njena sigurnost ugrožena. Kada su vojni pregovori otpočeli u augustu, brzo su došli do mrtve tačke jer je sovjetska delegacija zahtijevala slobodan prolaz kroz Poljsku ako Treći Reich napadne, te su strane čekale dok su britanski i francuski službenici vršili pritisak na poljske službenike kako bi prihvatili te uvjete. Međutim, poljski službenici odbili su ulazak sovjetske vojske na poljski teritorij, jer su se bojali jednom kada Crvena armija negdje uđe, više nikada ne želi otići. Sovjeti su predložili da se ignoriše poljska strana i potpiše trojni sporazum protivno njihovim odbijanjima. Britanci su odbili jer su smatrali da bi time natjerali Poljsku da uspostavi snažnije veze sa Trećim Reichom. U međuvremenu, njemački službenici potajno su implicirali sovjetskim diplomatima da bi ponudili bolje uslove za politički pakt od Britanije i Francuske. Sovjetski Savez je započeo rasprave sa Trećim Reichom oko uspostave ekonomskog sporazuma dok je istovremeno dalje pregovarala sa trojnim sporazumom. Krajem jula 1939, sovjetski i njemački službenici dogovorili su se oko većine detalja za ekonomski sporazum, te o mogućem političkom sporazumu. Sovjete je također zabrinjavao i eskalirajući oružani sukob sa japanskim snagama na mongosko-kineskoj granici, koji bi u slučaju ulaska u sukob sa Njemačkom doveo do rata na dva fronta. Dana 19. augusta 1939. godine sklopljen je njemačko-sovjetski gospodarski sporazum prema kojem bi Sovjetski Savez davao sirovine Trećem Reichu u zamjenu za oružje, vojnu tehnologiju i civilnu mašineriju. Dva dana kasnije, Sovjeti su prekinuli trojne pregovore. Sovjetski Savez i Treći Reich potpisali su 24. augusta politički i vojni sporazum koji je pratio gospodarski sporazum, pakt Ribbentrop-Molotov. To je bio pakt o međusobnom nenapadanju Sovjetskog Saveza i Trećeg Reicha, ali je sadržavao i tajne protokole o napadanju drugih država istočne i sjeverne Evrope koji bi se trebali podijeliti na njemačku i sovjetsku sferu uticaja. Sovjeti su htjeli da im sfera uključuje i ove države: Latvija, Estonija i Finska. Dogovaralo se i o zajedničkoj podjeli Poljske. Paktom bi Sovjetski Savez dobio mogućnost vratiti teritorije koje je izgubio mirom u Rigi i stavio istočne i zapadne Ukrajince i Bjeloruse pod zajedničku sovjetsku vlast. Dan nakon potpisivanja pakta, francuski i britanski službenici hitno su tražili sastanak sa sovjetskim vojnim pregovaračem Klimentom Vorošilovom. Dana 25. augusta, Vorošilov im je saopćio: "Uslijed promjene političke situacije, nema korisnog smisla u nastavku razgovora." Istog dana, Britanija i Poljska potpisale su anglo-poljski vojni sporazum.Osmańczyk-Mango str. 231 Prema njemu, Britanija je obećala odbraniti Poljsku i njenu nezavisnost.

Njemačka invazija na Poljsku