thumb|250px|desno|Manastir Hora Manastir Hora (grčki: Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Σωτῆρος ἐν τῇ Χώρᾳ), bila je bizantijska srednjovjekovna pravoslavna crkva, a danas se koristi kao džamija (turski: Kariye Müzesi). Nalazi se u naselju Edirnekapı zapadnom dijelu opštine (belediye) i gradskog okruga Fatih u historijskom dijelu Istanbula, Turska. U 16. vijeku, tokom osmanlijske vladavine, hrišćanska crkva pretvorena je u džamiju i bila je poznata kao Kariye džamija ili Ali Paša Kenise džamija. Od 1945. tokom sekularne vladavine u Turskoj ranije započete za vrijeme vladavine Kemala Ataturka postala je muzej, ali je ponovo pretvorena u džamiju 2020. po naredbi sadašnjeg turskog predsjednika Recepa Tayyipa Erdoğana. Unutrašnjost ove sakralne građevine prekrivena je nekim od najstarijih i najkvalitetnijih sačuvanih mozaika i fresaka iz vremena bizantijske umjetnosti tokom vladavine dinastije Paleolog.Charles Bayet. Byzatine Art. New York : Parkstone Press International, 2009. ISBN 978-1-78310-385-0. str. 177, 178 Freske i mozaici otkriveni su i restaurirani nakon što je nekadašnji pravoslavni manastir sekulariziran i pretvoren u muzej. Manastir Hora izgrađen je u stilu bizantijske arhitekture i uvršten je na listu historijskih područja Istanbula pod zaštitom UNESCO-a.
Naziv Prvobitni manastir iz 4. vijeka u kojem se nalazila crkva nalazio se izvan gradskih zidina Konstantinopolja. Doslovno prevedeno, puno ime crkve bilo je Crkva svetog Spasitelja u polju (grčki: ἡ κκκλησία τοῦ Ἁγίου Σωτῆρος ἐν τῇ Χώρᾳ). Posljednji dio grčkog imena Hora (χώρα), koji se odnosi na prvobitno mjesto izvan zidina (koje je car Konstantin Veliki dao da se sagrade) gdje se nalazio manastir, postao je skraćeno ime crkve. Čini se da je upravo ruralni karakter mjesta gdje se nalazio manastir, koje je bilo rijetko naseljeno čak i kroz duži vremenski period osmanlijske vladavine. najvjerovatnije morao imati simboličko i mistično značenje. Upravo to potvrđuju mozaici u narteksu, kao i zebur (Davidovi Psalmi: Psalm 116) u kojima je Hrist opisan kao zemlja živih i vječna nagrada vjernicima na nebu (ἡ Χώρα τῶν ζώντων), a Djevica Marija, Isusova majka kao Spasiteljica neobuzdanih (ἡ Χώρα τοῦ Ἀχωρήτου).
Historija thumb|250px|desno|Manastir Hora, fotografija iz 1903. godine, Brooklin muzejska arhiva, W. H. Goodyear kolekcija Rana historija manastira Hora djelimično je nejasna zbog mnogih protvrječnosti u izvorima. Prema jednoj legendi, mošti patrijarha Babile od Antiohije nalazile su se na mjestu današnjeg manastira, koji je izgrađen početkom 4. vijeka izvan konstantinopoljskih zidina iz vremena cara Konstantina Velikog i južno od Zlatnog roga. Kada je car Teodozije II dao da se sagrade kopnene zidine 413 – 414 godine, crkva se našla u gradskim okvirima, ali je zadržala ime Hora zbog pretpostavljene simbolike njenog imena. Druga legenda utemeljenje manastira Hora pripisuje svetom Teodoru, navodno ujaku carice Teodore, supruge Justinijana I. Pouzdaniji dokazi su da je osnivač bio general Flavije Julije Krisp, zet cara Foke, za kojeg se kaže da je samostan osnovao u 7. vijeku kada ga je car Heraklije natjerao da se povuče sa prijestolja. Najraniji arheološki dokazi su zasvođene potkonstrukcije ispod naosa, potječu još iz 6. vijeka. Manastir Hora je bio centar otpora ikonoklazmu u 8. i 9. vijeku, a poštovalac ikona (ikonodul) sveti Mihael Sinkellos služio je kao njegov opat. Tu su sahranjeni i drugi svetitelji ikona, među kojima su bili svrgnuti patrijarh German i Teofan Graptos.
Najveċi dio sadašnje građevine potječe iz 11. vijeka, kada je Marija Bugarska (Doukaina), svekrva cara Aleksija I, dala da se obnovi manastir između 1077 - 1081 godine. Nakon ošteċenja uzrokovanih zemljotresom, sebastokrator Isaac Komnen (prikazan na deisis mozaicima u unutrašnjem narteksu) obnovio je manastir Hora u 12. vijeku. Nakon restauracije, manastir je dobio oblik zakržljalog grčkog krsta. Crkva Hora nalazila se blizu kasnobizantijske palate Blaherne, te je zbog toga ova mala crkva bila korištena kao dvorska crkva, gdje su se obavljali i neki rituali za bizantijske careve. thumb|250px|lijevo|Crtež manastira Hora iz 1900. Isaac Komnen, mlađi brat cara Ivana II Paleologa (1118-1143), dao je sagraditi grobnicu u Hori, iako je kasnije sahranjen u manastiru Kosmosoteira u Beri (današnji Feres, Grčka). Patrijarh Kosmas također je sahranjen u Hori 1081. Tokom latinske okupacije Konstantinopolja (1204-1261) manastir Hora je bio djelimično oštećen i zapušten. Naučnik Maximos Planudes i patrijarh Athanasios komentirali su njegovo loše stanje nakon što je grad ponovno osvojen. Časna sestra Melane (bivša Marija, kći cara Mihaela VIII) davala je donacije manastiru i sponzorirala je popravke koje su urađene u to vrijeme. Njen lik prikazan je na deisis mozaiku u unutrašnjem narteksu. Godine 1315., Teodor Metohit, koji je u to vrijeme bio jedan od vodeċih intelektualaca i ministar bizantijske carske riznice, dao je novac za početak velike obnove manastira Hora. Izvršavajući pedantne proračune i dajuċi da se naprave izvanredna umjetnička djela u manastiru Hora, bio je njegov pokušaj da svoj život učini vječnim.Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 223-233 Nakon dogradnje i restauratorskih radova, ovaj vjerski objekat sačuvao je svoj izgled iz tog vremena sve do danas. Manastir kojeg je Teodor Metohit ponovo osnovao bio je obdaren značajnim imanjima, bolnicom i javnom kuhinjom. Također, Teodor Metohit poklonio je svoju veliku zbirku knjiga, čineći je najopsežnijom konstantinopoljskom bibliotekom kasnobizantijskog doba. Nakon pada s vlasti 1328. i progona iz grada na dvije godine, vratio se u manastir Horu kao siromašni monah. Nakon smrti, tamo je sahranjen 1332. pod monaškim imenom Theoleptos, slijedeċi tradiciju da monah može uzeti novo ime sa istim inicijalom njegovog imena koje je dobio po rođenju.Byzantine Art, Robin Cormack, Oxford University Press, objavljena 2000., , str. 121, 196, 207-210 Nekoliko drugih pripadnika kasnobizantijske elite, među kojima su Mihail Tornikes i njegova supruga (monah Makarios i časna sestra Eugenia), također su sahranjeni u ovom manastiru. Krajem 13. i početkom 14. vijeka, u samostanu je djelovao učenjak Maxim Planud, koji je bio odgovoran za restauraciju i ponovno uvođenje Ptolemejeve Geografije u Bizantijskom Carstvu i na kraju, u renesansnu Italiju. thumb|250px|desno|Manastir Hora, crtež iz 1877.godine Tokom posljednje opsade Konstantinopolja 1453., ikona Bogorodice Hodegetrije (ona koja ukazuje na pravi put), koja se smatrala zaštitnicom grada, bila je donijeta u Horu kako bi pomogla braniteljima protiv napada Osmanlija. Hora je bila jedna od prvih crkava koje su opljačkane kada su Osmanlije osvojile grad 1453. Prema jednoj legendi, ikonu Bogorodice Hodegetrije otomanski vojnici, koji su ušli u grad kroz Adrijanopoljsku kapiju (Edirnekapi), isjekli su na komade. Tokom vladavine sultana Bajazida II, veliki vezir Hadim Ali-paša preinačio ju je u džamiju 1511, te osnovao njen vakuf. Postala je poznata kao (Ali-pašina) Kenise džamija ili Kariye džamija (iz arapskog prevoda Hora). U to vrijeme dodan je mihrab, dok je zvonik na crkvi uklonjen i zamijenjen munarom. Mozaici i freske djelomično su prekriveni gipsom tokom 17. i 18. vijeka. Mustafa Agha bio je odgovoran za izgradnju obližnje fontane 1668. U 18. vijeku, glavni evnuh (Kızlarağa) Beshir Agha osnovao je imaret (narodnu kuhinju) i školu, koje više nisu sačuvane. Manastir Hora značajno je popravio arhitekta Ismail Halife nakon ošteċenja uzrokovanih zemljotresom 1766. godine. Također, obnovljen je nakon zemljotresa 1894. godine, kada je tom prilikom teško ošteċena zgrada i srušena munara. Urbana administrativna jedinica (mahala) koja se nalazi oko manastira dobila je ime Kariye. Krajem 19. vijeka postala je popularna među zapadnim turistima kao "mozaička džamija". Godine 1945. manastir Hora pretvoren je u muzej i stavljen pod jurisdikciju muzeja Ayasofya. Počevši od 1947, Američki bizantijski institut (a kasnije i terenski komitet Dumbarton Oaks galerije) započeo je konzervaciju manastira Hora, čišćenje mozaika i fresaka i obnavljanje zgrade. Njegova trenutna restauracija započela je 2013, a 2020. zvanično je pretvorena u džamiju.
Arhitektura
Arhitektonski plan sadašnje građevine manastira Hora ima oblik zakržljalog grčkog krsta i predstavlja uobičajeni primjer bizantijske arhitekture iz srednjeg i kasnog perioda. Površine je 742.5 m2 sastoji od tri glavna područja: predvorja ili narteksa, glavnog dijela crkve ili naosa (brod) i bočne kapele ili paraklezijuma. Zgrada ima šest kupola: dvije iznad vanjskog narteksa, jednu iznad paraklezijuma i tri iznad naosa. Iznad glavnog dijela crkve (brod) nalazi se kružna kupola sa šesnaest prozora i četiri pendentiva u četiri ugla. Kupola iznad broda je najveċa i najviša u odnosu na ostale kupole u crikvi Hora. Ulazeći u crkvu prolazi se kroz dva narteksa, odnosno dva trijema. Vanjski narteks je 4 metra širine i 23 metra dužine, a na istočnom dijelu svoje dužine djelomično je otvoren u paralelni unutrašnji narteks, koji je iste širine, ali nešto kraći (18 metara). Južni kraj vanjskog narteksa otvara se kroz unutrašnji narteks stvarajući zapadnu pretkomoru do paraklezijuma. Istovremeno, oba trijema vode u glavno područje crkve (brod)). Pored broda se nalazi i mihrab, dodatna niša za imama koji predvodi molitvu i koja je okrenuta u pravcu Meke. Unutrašnji i vanjski narteks opsežno su ukrašeni mozaicima, a tu je i paraklezijum (bočna pogrebna kapela) koju je Teodor Metohit 1315. dao da se naknadno izgradi. Stubove su zamijenili masivniji stupci koji podupiru lukove, dok su apsida i kupola znatno uvećane. Te su promjene omogućile veću stabilnost i prostraniju unutrašnjost ove sakralne građevine. U arhitektonskom planu ove crkve nedostaje kohezija koja je tipična za bizantijske crkve iz ranijih vremena. Razlog tome su velike restauracije poduzete na njenoj obnovi usljed oštećenja i zapuštenosti tokom latinske okupacije od 1204-1261 godine, kao i osmanlijske preinake tokom nekoliko vijekova njihove vladavine. Upravo zbog svega ovoga crkva Hora ima oblik zakržljalog grčkog krsta. Vanjski narteks izvorno je bio otvoreni trijem, ali su njezini prolazi bili zatvoreni i pretvoreni u arkosolij (prostor za pokop) u 14. i 15. vijeku. thumb|200px|lijevo|Mramorna vrata u unutrašnjem narteksu Unutrašnji narteks također je imao arkosolij na sjevernom zidu. Paraklezijum je bila izdužena apsidalna dvorana s dva hodnika i kupolom koja je prekrivala zapadni istureni prozor. Imala je četiri grobnice s arkozolijom, po dvije na svakom sjevernom i južnom zidu, dok je dodatna grobnica bila smještena ispod poda u središtu apside. Cisterna iz istog perioda nalazi se ispod paraklezijuma, a sastoji se od dvije zasvođene komore (dimenzija 15,3 x 1,8 m) koje su korištene za sakupljanje kišnice. Pored glavnog ulaza u crkvu kroz vanjski narteks, postoji i uski prolaz koji povezuje paraklezijum sa naosom uz bok dvije pravougaone prostorije. Moguće je da je prostorija na istočnoj strani služila kao oratorij, dok je prostorija na zapadnoj strani bila u nedovršenom stanju. Glavna apsida potječe iz 12. vijeka, dok su dvije apsidne prostorije uz nju izgrađene u 14. vijeku. Dok je sjeverna prostorija koja je prekrivena kupolom bez tambura (cilindrični arhitektonski element kružnog ili poligonalnog tlocrta, koji nosi kupolu) pristupačna iz središnje apside, pristup iz naosa ka južnoj prostoriji koja je pokrivena rebrastim svodom blokiran je u 14. vijeku. Gornji sprat kojem se pristupa stepeništem nalazi se sjeverno od naosa, mogao je služiti kao biblioteka (grčki: skeuofilakion). Donji sprat povezuje narteks sa kapelom na sjevernoj strani. Prvobitno je imao zvonik u jugozapadnom uglu zgrade, koji je zamijenjen današnjom munarom. Obnova manastira Hora bio je u to vrijeme najveċi projekat obnove nekog sakralnog objekta u Bizantijskom Carstvu