Savez komunista Jugoslavije, a prije 1952. godine poznata pod nazivom Komunistička partija Jugoslavije, bila je najveća komunistička partija i vladajuća stranka Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Osnovana je kao opoziciona stranka u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1919. godine. Nakon početnih uspjeha na izborima bila je zabranjena od strane kraljevske vlade, te je nastavila sa ilegalnim radom do Drugog svjetskog rata. Njeno revolucionarno djelovanje je od strane tadašnjih vlasti bilo ponekad surovo i nasilno sprečavano. Poslije raspada prve Jugoslavije 1941. godine, Jugoslavenski partizani predvođeni komunistima poveli su Jugoslavenski oslobodilački rat porazivši vojne snage Sila Osovine i njihove domaće kvislinške pomagače u krvavom građanskom ratu. Nakon oslobođenja od strane okupatora 1945. godine, stranka je učvrstila svoju vlast i uspostavila jedinstvenu stranačku državu u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji, koja je postojala do raspada Jugoslavije 1990. godine.
Partija, koju je vodio Josip Broz Tito od 1937. do 1980. godine, bila je prva komunistička partija na vlasti u historiji Istočnog bloka koja se otvoreno suprotstavila Sovjetskom Savezu. Zbog toga je bila protjerana iz Informbiroa 1948. godine nakon raskola Tita i Staljina. Poslije unutrašnjeg čišćenja pro-sovjetskih članova, stranka je preimenovana u Savez Komunista Jugoslavije i usvojila je politiku radničkog samoupravljanja i nezavisnog komunizma, poznatog i kao titoizam.
Historija Historijski kontekst i počeci stvaranja radničkog pokreta na jugoslavenskim prostorima Moderni radnički pokret u jugoslavenskim zemljama javlja se (u poređenju s razvijenijim zemljama evropskog zapada) znatno kasnije i bio je pod jakim idejnim i političkim utjecajem socijalističkih pokreta tih zemalja. Prvi snažniji podsticaji stvaranju radničkih organizacija i pojavi prvih propagatora socijalizma u jugoslavenskim zemljama došli su poslije osnivanja Prve Internacionale i poslije Pariske Komune. Prvi propagator socijalističkih ideja u jugoslavenskim zemljama bio je Svetozar Marković. Njegov primjer slijede: Vasa Pelagić, Dimitrije Cenić, Andra Banković i drugi. Tada ili nešto kasnije javljaju se prvi propagatori socijalizma i u drugim jugoslavenskim zemljama: Dragutin Kale, France Železnikar, Vitomir Korać, Vasil Glavinov i drugi. Nastaju i prva radnička i socijalistička glasila: Radnički prijatelj, Delavski list, Revolucija i drugi.
Intenzivniji proces osnivanja sindikalnih i političkih organizacija radničke klase u Hrvatskoj, Sloveniji i Vojvodini uslijedio je poslije stvaranja socijaldemokratskih partija Mađarske i Austrije i osnivanja Druge Internacionale 1889. Prve radničke organizacije u Vojvodini i Sloveniji nastale u to vrijeme, bile su u sastavu mađarske ili austrijske socijaldemokratske partije. U posljednjoj deceniji 19. i prvoj polovini 20. vijeka osnovane su socijaldemokratske partije Hrvatske i Slavonije (1894), Slovenije (1896), Dalmacije (1903), Srbije (1903) i Bosne i Hercegovine (1909). Partijske organizacije u Vojvodini ostale su do Prvog svjetskog rata u sastavu mađarske socijaldemokratske partije. U Makedoniji su postojale pojedine socijalističke organizacije.
Ove su organizacije (premda su djelovale u različitim državnim okvirima i u različitim prilikama) svojom pojavom i aktivnošću označile novu etapu u historiji svojih naroda. S njima se na pozornici društvenih zbivanja pojavila radnička klasa kao organizovana društveno-politička snaga. Na njihovu inicijativu u okviru radničkog pokreta pojavile su se nove organizacije: sindikati, radničke komore, ustanove socijalnog osiguranja i radnička prosvjetna društva. U njihovim glasilima i raznim publikacijama objašnjavana su društvena kretanja sa stanovišta interesa radničke klase i propagirana nova, marksistička teorija o društvu. Vodeći borbu za poboljšanje položaja radničke klase, socijaldemokratske partije borile su se istovremeno za demokratska prava i slobode kao i za sudjelovanje najširih narodnih slojeva u političkom životu. Početkom Prvog svjetskog rsta socijaldemokratske partije u jugoslavenskim zemljama bile su zabranjene ili je, zbog ratnih prilika, njihov rad bio obustavljen. U završnim etapama rata, pod utjecajem teških socijalnih prilika i perspektive poraza Centralnih sila, one se postepeno organizacijski obnavljaju i počinju djelovati. Od 1917, a pogotovo u 1918, jugoslavenske zemlje, osobito one pod Austro-Ugarskom, zahvatili su spontani pokreti vojničkih, radničkih i seljačkih masa. Pod utjecajem tih revolucionarnih kretanja i Oktobarske revolucije, obnavljanje aktivnosti socijaldemokratskih partija bilo je prožeto žestokim političkim i idejnim sukobima. U rukovodstvima tek obnovljenih socijaldemokratskih partija Srbije, Bosne i Hercegovine i Dalmacije prevladale su pristalice klasne borbe. Oni su isticali solidarnost s Oktobarskom revolucijom i prihvatali Lenjinovu inicijativu za stvaranje nove, komunističke internacionale. U rukovodstvima socijaldemokratskih partija Hrvatske i Slovenije glavnu su riječ u početku imali reformisti i pristalice klasne saradnje s buržoazijom.
Osnivanje thumb|180px|desno|Delegati Prvog Kongresa Socijalističke Radničke Partije Jugoslavije održanog u Beogradu 1919. thumb|180px|desno|FIlip Filipović, prvi sekretar KP Jugoslavije i jedan od njenih osnivača. Kada je nakon Prvog svjetskog rata nastala Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, različite socijaldemokratske partije koje su postojale na područjima Austro-Ugarske, Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore zatražile su ujedinjenje svojih partija. Ove težnje o ujedinjenju su bile posljedica uspona u revolucionarnom pokretu po uzoru na Oktobarsku revoluciju 1917. godine u Rusiji. Ideja je bila široko prihvaćena od strane partija i organizacija iz cijele zemlje, a aprila 1919. u Beogradu je održan Kongres ujedinjenja, kojem je prisustvovalo 432 delegata koji su predstavljali 130.000 organizovanih pristalica radničke klase iz svih krajeva Kraljevine, izuzev područja današnje Slovenije. Na ovom kongresu Partiji se pridružuju: Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine, Srpska socijaldemokratska stranka, Socijaldemokratska partija Dalmacije i dio članstva Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slovenije. Na svom Prvom kongresu Socijalističke radničke partije Jugoslavije stranka je postavila "Principe ujedinjenja", principe partijske organizacije. Osuđen je društveni šovinizam i donijeta je odluka o pridruživanju Kominterni. Za predsjednika stranke je bio izabran Filip Filipović, a Živko Topalović za glavnog sekretara. Tada je uz sudjelovanje istih delegata održan i Kongres sindikalnog ujedinjenja, koji se izjasnio za jedinstvo sindikalnog pokreta, a izabrano je Centralno radničko sindikalno veće Jugoslavije (CRSVJ). Održana je i Konferencija žena socijalistkinja (komunistkinja) koja je prihvatila program SRPJ. U Zagrebu je 10. oktobra 1919. osnovan Savez komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ), koji je također usvojio program SRPJ(k). U aprilu 1920. radničke Socijalističke partije Slovenije i Jugoslovenska socijaldemokratska stranka zvanično su pristupile Socijalističkoj radničkoj partiji Jugoslavije (komunisti). Time je bio dovršen proces ujedinjenja jugoslavenskog radničkog pokreta.
Period legalnog djelovanja i zabrana thumb|180px|desno|Delegati na Drugom Kongresu Socijalističke radničke partije Jugoslavije održanom od 20-25. juna 1920. u Vukovaru. Naglo je jačao utjecaj SRPJ(k) i ona je brzo izrasla u značajan politički faktor u zemlji. Međutim, rast stranke je također podstakao neslaganja o partijskom programu i doveo je do podjele između dvije struje. Reformistički centrumaši, su naglašavali da kraljevstva industrijski nerazvijenih država nisu zrela za revoluciju. Suprotstavljala se naglasku o klasnoj borbi i bliskoj vezi između stranke i sindikata, a zalagala se za učešće u političkom životu legalnim sredstvima i za rad na društvenim promjenama. Druga struja su bili komunistički revolucionari, tvrdeći da su preduslovi za revoluciju već postojali, te se zalagali su centralizovanu partiju, bliski savez sa sindikatima i zauzimanje vlasti silom. Na Drugom Kongresu održanom od 20-25. juna 1920. u Vukovaru za nove sekretare izabrani su Filip Filipović i Sima Marković. Na ovom kongresu komunistički revolucionari predvođeni Filipom Filipovićem su odnijeli prevagu, a partija je promijenila ime u Komunistička partija Jugoslavije. thumb|180px|desno|Partijska štampa o velikoj pobjedi Komunističke partije Jugoslavije na opštinskim izborima 1920. godine. Na opštinskim izborima u martu i augustu 1920. partija je osvojila opštine u mnogim gradovima (Beograd, Zagreb, Osijek, Skoplje, Niš i dr.), a na izborima za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS, u novembru 1920, dobila je 58 mandata i zauzela treće mjesto po broju poslanika u Skupštini.Branko Petranović, Momčilo Zečević, http://www.znaci.net/00001/138_15.pdf Jugoslavija 1918-1988. Tematska zbirka dokumenata, p. 158 U ljeto 1920. SRPJ(k) je imala preko 65.000 članova, a ujedinjeni sindikati oko 210.000. Tada je izdavala svoje središnje glasilo Radničke novine kao i brojne pokrajinske i lokalne listove. U aprilu 1920. održan je štrajk oko 50.000 željezničara, a to je bila jedna od najkrupnijih radničkih akcija toga vremena. Štrajk je protekao u znaku pojačane odlučnosti režima da se obračuna s revolucionarnim pokretom gdje su bile poduzimane mjere poput: prve zabrane proslave 1. maja, pojačana cenzura, hapšenja rukovodilaca SRPJ(k), suspendovanje komunističkih odbornika u opštinama i raspuštanje komunističkih opštinskih uprava, proglašenje militarizacije željezničara, oružani napadi na štrajkače. Ovi događaji dali su dobar izgovor kralju Aleksandru da optuži KPJ za pokušaj državnog prevrata, te je objavio Obznanu u kojoj je zabranjena svaka komunistička aktivnost do donošenja novog Ustava. Uslijedila su zatvaranja organizacija KPJ i masovna hapšenja. Većina rukovodećih komunista, uključujući i komunističke poslanike, bila je uhapšena, a KPJ organizaciono razjedinjena. Čim je ustav bio izglasan, Skupština je 2. augusta 1921. donijela Zakon o zaštiti države, kojim je komunistička aktivnost kvalifikovana kao zločinačka. U obrazloženju tog zakona KPJ je optužena kao krivac za neuspjeli atentat na regenta Aleksandra i atentat na ministra policije Milorada Draškovića u junu-julu 1921.
Period ilegalnog djelovanja i antifrakcijska borba
Ovakvi uslovi nužno su nametali stvaranje ilegalne revolucionarne partije koja će odgovarajućim programom radikalnih društvenih promjena izrasti u avangardu radničke klase i svih drugih ugnjetenih društvenih slojeva. Ovaj period bio je u znaku idejne i političke borbe između revolucionarnih snaga i snaga sa reformističkim,socijaldemokratskim i anarhosindikalnim idejnim naslijeđem. U sukobu tih snaga u vrhovima KPJ ubrzo su nastale lijeva i desna frakcija. U to vrijeme postojala su 3 rukovodstva KPJ: Rukovodstvo KPJ izabrano na Vukovarskom kongresu, koje je bilo uglavnom u zatvoru. Alternativno centralno vođstvo stranke u zemlji koje su vodili Kosta Novaković, Triša Kaclerović i Moša Pijade. Izvršni komitet partije u inostranstvu, (osnovan u Beču u septembru 1921.) predvođen Simom Markovićem.
Na Prvoj zemaljskoj konferenciji održanoj u Beču u julu 1922. godine: Sima Marković je tvrdio da je odložio revoluciju i usmjerio se na ustavne promjene, dok je Kosta Novaković želio da cilja na "brzu revolucionarnu promjenu." Marković je ubijedio većinu delegata u svoj stav čime su prevladali stavovi desne frakcije. Kominterna je na svom 4. kongresu potvrdila "desničarsku" većinu, ali su njeni govornici kritikovali vođe KPJ koji su bili "posvetili svu svoju pažnju izbornoj pobjedi", zapostavljajući komunističke metode klasne borbe.