Muzej Hercegovine centralna je muzejska ustanova u Mostaru koja se bavi prikupljanjem, čuvanjem, istraživanjem i prezentacijom kulturno-historijske baštine Hercegovine. Osnovan je 1950. kao Zavičajni muzej Hercegovine u Mostaru. U okviru svoje djelatnosti obrađuje i čuva muzejsku građu iz oblasti arheologije, historije, etnologije i književnosti.

Tokom svog razvoja Muzej Hercegovine izrastao je u ustanovu sa više organizacijskih jedinica i dislociranih objekata. Pored muzejske djelatnosti, bavi se naučnoistraživačkim, izdavačkim i edukativnim radom. Njegove zbirke obuhvataju predmete i dokumente iz različitih historijskih razdoblja, od prahistorije do savremenog doba, pružajući uvid u društveni, kulturni i historijski razvoj Hercegovine.

Historija

Osnivanje i rani razvoj (1950–1955)

Osnivanje Muzeja Hercegovine povezano je s razvojem muzejske djelatnosti u Bosni i Hercegovini nakon Drugog svjetskog rata. Donošenjem Zakona o muzejima 1947. i aktivnostima Ministarstva prosvjete Narodne Republike Bosne i Hercegovine započet je proces organizovanog prikupljanja, institucionalizacije i zaštite kulturno-historijske građe, naročito one koja se odnosila na Narodnooslobodilačku borbu.

Prve inicijative za osnivanje muzeja u Mostaru pojavile su se 1946, kada je na sjednici Gradskog narodnog odbora predloženo formiranje etnografskog muzeja radi prikupljanja starina, oruđa i drugih predmeta materijalne kulture. Tokom narednih godina ove inicijative razvijale su se u skladu s procesom osnivanja muzeja narodne revolucije širom Bosne i Hercegovine, uz podršku republičkih institucija.

Krajem 1949. Narodni odbor grada Mostara donio je odluku o osnivanju Muzeja narodnooslobodilačke borbe. Ubrzo je, u skladu s tadašnjom jugoslavenskom klasifikacijom muzeja, prihvaćen koncept zavičajnog muzeja kao ustanove koja obuhvata različite aspekte razvoja društva na određenom prostoru.

Na Republičkoj konferenciji o muzejima održanoj početkom 1950. u Sarajevu donesena je odluka o osnivanju zavičajnih muzeja u regionalnim centrima. Tom prilikom istaknuta je potreba da Hercegovina dobije vlastitu muzejsku ustanovu sa sjedištem u Mostaru. Odluka o osnivanju Zavičajnog muzeja Hercegovine donesena je 25. februara 1950, dok se 24. april iste godine smatra datumom početka njegovog rada, kada je održana osnivačka konferencija.

U prvo upravno tijelo muzeja izabrani su predstavnici kulturnog i javnog života Mostara. Za predsjednika je izabran Radovan Papić, a za potpredsjednika Dušan Grk. Među članovima uprave bili su i Husaga Ćišić, fra Pavo Dragičević i Karlo Afan de Rivera.

U prvim godinama rada muzej je bio usmjeren na prikupljanje, evidentiranje i obradu muzejske građe, kao i na stvaranje organizacijskih i materijalnih uslova za djelovanje ustanove. Djelovao je u ograničenim prostornim kapacitetima, prvenstveno u objektu Ćejvan-ćehajinog mekteba, što je otežavalo razvoj stalnih postavki i širenje djelatnosti.

Prva stalna muzejska postavka otvorena je 14. februara 1955. povodom obilježavanja desete godišnjice oslobođenja Mostara. Obuhvatala je dokumentaciju i predmete vezane za Narodnooslobodilačku borbu, kao i etnografsku građu, uključujući narodnu nošnju i rekonstrukciju tradicionalnog hercegovačkog seoskog ambijenta Hercegovine. Postavka je nastala kao rezultat intenzivnog rada tadašnjeg upravnika Saliha Rajkovića i saradnika na prikupljanju građe iz lokalne zajednice, uključujući dokumente, fotografije i svjedočanstva učesnika historijskih događaja.

Otvaranjem prve stalne postavke Muzej Hercegovine započeo je kontinuirano javno predstavljanje svojih zbirki i razvoj edukativne i istraživačke djelatnosti, koje su u narednim decenijama proširene osnivanjem novih zbirki i organizacijskih jedinica.

Razvoj muzeja (1955–1965)

Nakon otvaranja prve stalne postavke 1955, Muzej Hercegovine nastavio je proširivati svoje zbirke i razvijati stručnu djelatnost. U tom periodu vršeno je sistematsko prikupljanje, obrada i dokumentovanje muzejske građe, naročito one koja se odnosila na društvene i historijske procese u Hercegovini tokom 19. i 20. vijeka.

Dana 27. jula 1961. otvorena je nova stalna postavka pod nazivom Razvoj radničkog pokreta i Narodnooslobodilačke borbe u Mostaru i Hercegovini od 1878. do 1945. godine. Postavka je obuhvatala približno 14.000 eksponata i predstavljala je historijski pregled društvenih, ekonomskih i političkih prilika u Hercegovini od austrougarske okupacije do završetka Drugog svjetskog rata.

Otvaranju postavke prisustvovao je Džemal Bijedić, tadašnji visoki državni funkcioner, koji je u svom obraćanju istakao da izloženi materijali omogućavaju sagledavanje dinamičnog historijskog perioda obilježenog raspadom feudalnih odnosa, razvojem kapitalističkih struktura i organizovanjem radničkog pokreta.

Prema navodima tadašnje štampe, postavku je na dan otvaranja posjetilo više od 3.000 posjetioca.

Muzej je tokom narednih godina nastavio organizovati tematske izložbe i dopunjavati svoje djelatnosti. Godine 1965. postavljena je izložba Mostarska prošlost, posvećena historijskom razvoju Mostara od prahistorije do 1878. Dio postavke bio je smješten u objektima Ćejvan-ćehajinog vakufa, gdje je bila izložena i maketa starog Mostara koju je izradio Huso Karišik.

Naučno-istraživački razvoj i širenje djelatnosti (1965–1990)

Nakon sredine 1960-ih godina Muzej Hercegovine Mostar ulazi u fazu stabilizacije i daljnje institucionalne konsolidacije, koja se ogleda u razvoju naučno-istraživačkog rada, sistematskoj obradi muzejske građe i proširenju djelatnosti prema različitim segmentima društvenog i kulturnog života.

U ovom periodu intenziviran je rad na formiranju, dopuni i stručnoj obradi muzejskih zbirki iz oblasti arheologije, etnologije, historije i kulturne historije. Posebna pažnja posvećena je terenskim istraživanjima na prostoru Hercegovine, uključujući evidentiranje arheoloških lokaliteta, prikupljanje etnografskih predmeta i arhivske građe.

Razvoj muzeja odvijao se u okviru procesa profesionalizacije muzejske djelatnosti u Bosni i Hercegovini i tadašnjoj Jugoslaviji, koji su obuhvatali standardizaciju stručnog rada, uvođenje savremenih muzeoloških principa i jačanje saradnje između muzeja, arhiva i naučnih institucija.

Tokom 1970-ih i 1980-ih godina proširena je izložbena i edukativna djelatnost muzeja. Organizovane su tematske i povremene izložbe koje su obrađivale različite segmente kulturno-historijskog naslijeđa Hercegovine. Stalne postavke su u tom periodu djelimično mijenjane i dopunjavane novim muzejskim predmetima i rezultatima istraživanja.

Pored izložbene djelatnosti, razvijana je i edukativna funkcija muzeja kroz saradnju sa obrazovnim ustanovama. Organizovana su stručna vođenja, predavanja i drugi oblici interpretacije muzejske građe, usmjereni na upoznavanje šire javnosti sa kulturno-historijskim naslijeđem Hercegovine.Istovremeno je unapređivana dokumentacijska djelatnost kroz evidentiranje, klasifikaciju i zaštitu muzejske građe, što je predstavljalo osnovu za naučno-istraživački rad i valorizaciju kulturnog naslijeđa Hercegovine.

Do kraja 1980-ih godina Muzej Hercegovine razvijen je u regionalnu muzejsko-kulturnu ustanovu s organizovanim stručnim odjeljenjima i definisanim djelatnostima u oblasti prikupljanja, istraživanja, zaštite i prezentacije kulturno-historijske građe Bosne i Hercegovine.

Rat i devastacija muzeja (1990–1995)

Početkom rata u aprilu 1992. dolazi do prekida redovnog rada Muzeja Hercegovine i poremećaja u njegovoj organizacijskoj strukturi. Uslijed ratnih okolnosti i sigurnosnih prijetnji, muzejsko osoblje napušta objekte muzeja, koji su se nalazili u istočnom dijelu Mostara, dok se manji broj zaposlenih povremeno vraća radi obavljanja osnovnih poslova.

U periodu od juna 1992. do maja 1993. muzejska djelatnost odvijala se u otežanim uslovima, u kontekstu ratnih sukoba i podjele grada. Kontrolu nad različitim dijelovima Mostara preuzimale su različite vojne formacije, uključujući Hrvatsko vijeće odbrane, Vojsku Republike Srpske i Armiju Republike Bosne i Hercegovine. Promjene u kontroli teritorije otežavale su organizaciju zaštite i upravljanja muzejskom građom.

Pristup izložbenim i depozitnim prostorima bio je ograničen, a mogućnosti nadzora, evakuacije i zaštite muzejske građe značajno smanjene. Dio zaposlenih, uz pomoć struktura civilne zaštite, uspio je premjestiti određeni dio građe, koji je privremeno pohranjen u objekat Spomen-kuće Džemala Bijedića.

Objekti muzeja pretrpjeli su teška oštećenja uslijed granatiranja, uključujući oštećenja krovnih konstrukcija, zidova, instalacija i unutrašnjih prostora. U pojedinim prostorijama u potpunosti su uništeni plafoni, podovi i pregradni zidovi, dok su vrata, prozori i tehnička oprema devastirani ili otuđeni.

Tokom ratnih dešavanja došlo je i do gubitka dijela muzejske građe. Prema dostupnim podacima, nestali ili uništeni su dijelovi numizmatičke zbirke, etnografske građe (uključujući nakit), trofejno oružje, kao i eksponati iz Spomen-kuće Džemala Bijedića. Nestali su i pojedini umjetnički predmeti i dio muzejske dokumentacije, uključujući zapisnike i spomen-knjige. U novembru 1993. godine uništen je i značajan dio kulturne baštine grada Mostara, uključujući rušenje Starog mosta, što je imalo posljedice i na muzejske sadržaje povezane s historijskom jezgrom grada. Tom prilikom uništena je i maketa starog Mostara koja je predstavljala važan interpretativni eksponat muzeja.

Dodatni problem predstavljalo je neadekvatno skladištenje preostale građe tokom rata. Prostori u kojima su eksponati bili deponovani često su korišteni i u druge svrhe, uključujući smještaj raseljenih osoba i pripadnika različitih organizacija, što je utjecalo na očuvanje i sigurnost muzejske građe.

Početkom 1994. Smail Klarić, u svojstvu predsjednika Ratnog predsjedništva općine Mostar, donio je odluku o obnovi rada muzeja. Aktivnosti su bile usmjerene na sanaciju objekata, evidenciju preostale građe i sprječavanje daljnjeg propadanja fondova.

U ovom periodu došlo je do gubitka i oštećenja značajnog dijela muzejske građe, što je imalo dugoročne posljedice na muzejski fond i kontinuitet njegovog rada.

Muzejski objekti

Muzej Hercegovine upravlja sa više objekata koji su smješteni na različitim lokacijama u gradu. Spomen-kuća Džemala Bijedića – administrativno sjedište muzeja sa stalnom etnološkom postavkom. U okviru objekta nalazi se i lapidarijum u avliji koji predstavlja primjer tradicionalne hercegovačke stambene arhitekture. Muzej Stari most (Kula Tara) – smješten u kuli Tara, posvećen historiji izgradnje i obnove Starog mosta. U objektu unutar same kule se nalazi arheološki odjel in situ. Spomen-kuća Svetozara Ćorovića – nalazi se na lokalitetu Luka u Mostaru, i predstavlja sjedište Odjela književnosti. U objektu je postavljena muzejska ekspozicija posvećena Svetozaru Ćoroviću, Aleksi Šantiću i Hamzi Humi.. Interpretacijski centar Muzeja Hercegovine (MUM) – centar za prezentaciju muzejske građe i kulturne baštine putem savremenih interpretacijskih i multimedijalnih metoda.

Naučno-istraživački i pedagoški rad

Tokom 1970-ih godina Muzej Hercegovine intenzivira naučno-istraživačku djelatnost. U ovom periodu realizovana su arheološka istraživanja u Žitomislićima, kao i iskopavanja prahistorijskih tumulusa na lokalitetu Gubavice 1972, pri čemu su nalazi pripisani glasinačkoj kulturi.

Etnološki odjel muzeja provodio je istraživanja vezana za migracije stanovništva i porijeklo porodica sa područja Hercegovine.

Arheološki odjel raspolaže dokumentacijom sa više značajnih lokaliteta, uključujući bazilika u Cimu, dvojnu baziliku u Žitomislićima, kao i nalaze sa lokaliteta Starog mosta. Aktivnosti odjela uključuju i dokumentovanje i zaštitu stećaka, kao i formiranje i održavanje lapidarijuma.