Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, poznatija kao Istanbulska konvencija, jeste međunarodni ugovor o ljudskim pravima Vijeća Evrope protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, koji je otvoren za potpisivanje 11. maja 2011. u Istanbulu, u Turskoj. Ciljevi konvencije su sprječavanje nasilja, zaštita žrtava i okončanje nekažnjivosti počinioca.
Do marta 2019. konvenciju je potpisalo 45 država i Evropska unija. Turska je 12. marta 2012. postala prva zemlja koja je ratifikovala konvenciju, a nakon nje je od 2013. do 2024. godine to učinilo još 37 država i Evropska unija (Albanija, Andora, Austrija, Belgija, Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Kipar, Danska, Estonija, Finska, Francuska, Gruzija, Njemačka, Grčka, Island, Irska, Italija, Latvija, Lihtenštajn, Luksemburg, Malta, Moldavija, Monako, Crna Gora, Holandija, Sjeverna Makedonija, Norveška, Poljska, Portugal, Rumunija, San Marino, Srbija, Slovenija, Španija, Švedska, Švicarska, Ukrajina i Ujedinjeno Kraljevstvo). Konvencija je stupila na snagu 1. augusta 2014.
Turska je 2021. postala prva i jedina država koja se povukla iz ovog sporazuma. Nakon što ga je zvanično otkazala 20. marta, konvencija je za ovu zemlju prestala važiti 1. jula iste godine.
Vijeće Evropske unije odobrilo je 1. juna 2023. pristupanje Evropske unije Istanbulskoj konvenciji. Nedugo zatim, 28. juna iste godine, Evropska unija je i zvanično ratifikovala ovaj dokument (CETS br. 210) deponovanjem odobrenja u Vijeću Evrope. Konvencija je na nivou Evropske unije stupila na snagu 1. oktobra 2023, pri čemu su države članice koje je još uvijek nisu samostalno ratifikovale obavezne poštovati je isključivo u okvirima pravne stečevine EU (acquis) kojom se ova konvencija provodi.
Historija mini|desno|Zvaničnica Vijeća Evrope Johanna Nelles o svrsi konvencije (juni 2011) Vijeće Evrope još od 1990-ih aktivno radi na unapređenju zaštite žena od nasilja. U okviru tih nastojanja, posebno se ističe usvajanje Preporuke Rec(2002)5 Komiteta ministara iz 2002, kao i provođenje svenacionalne evropske kampanje za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, koja je trajala od 2006. do 2008. Parlamentarna skupština Vijeća Evrope također je zauzela čvrst politički stav protiv svih oblika nasilja nad ženama, usvajanjem rezolucija i preporuka kojima se zahtijevaju pravno obavezujući standardi za sprječavanje, zaštitu i krivično gonjenje najtežih i najrasprostranjenijih oblika rodno zasnovanog nasilja.
Nacionalni izvještaji, studije i ankete potvrdili su razmjere ovog problema u Evropi. Spomenuta kampanja je jasno ukazala na velike razlike u odgovorima pojedinih država na nasilje nad ženama i nasilje u porodici. Zbog toga se javila potreba za usklađivanjem pravnih standarda kako bi se žrtvama osigurao jednak nivo zaštite širom Evrope. Ministri pravde država članica Vijeća Evrope stoga su započeli rasprave o jačanju zaštite od nasilja u porodici, s posebnim naglaskom na nasilje od intimnih partnera.
Vijeće Evrope procijenilo je da je neophodno uspostaviti sveobuhvatne standarde u ovoj oblasti, pa je Komitet ministara u decembru 2008. formirao ekspertnu grupu sa zadatkom da izradi nacrt konvencije. Ova grupa, poznata kao CAHVIO (Ad hoc komitet za sprječavanje i borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici), radila je na tekstu nešto više od dvije godine. U kasnijim fazama izrade nacrta, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Rusija i Sveta Stolica predložili su nekoliko amandmana s ciljem ograničavanja pojedinih zahtjeva konvencije, što je naišlo na oštre kritike organizacije Amnesty International. Konačni nacrt teksta konvencije usvojen je u decembru 2010.
Glavne odredbe mini|desno|Sažetak najvažnijih pitanja kojima se konvencija bavi Istanbulska konvencija prvi je pravno obavezujući međunarodni instrument koji uspostavlja sveobuhvatni pravni okvir i pristup borbi protiv nasilja nad ženama, s posebnim naglaskom na sprječavanje nasilja u porodici, zaštitu žrtava i krivično gonjenje počinioca.
Ovim dokumentom nasilje nad ženama definiše se kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije (čl. 3, tačka a). Od država potpisnica zahtijeva se postupanje s dužnom pažnjom prilikom sprječavanja nasilja, zaštite žrtava i krivičnog gonjenja počinioca (čl. 5). Konvencija sadrži i definiciju roda, koji je u članu 3, tački c određen kao "društveno oblikovane uloge, ponašanja, aktivnosti i osobine koje određeno društvo smatra prikladnim za žene i muškarce". Pored toga, ugovor definiše niz krivičnih djela koja se smatraju nasiljem nad ženama te propisuje mjere zaštite, kao što su specijalizovane službe podrške (čl. 22) i sigurne kuće (čl. 23) za žene i njihovu djecu. Države koje ratifikuju konvenciju obavezne su kriminalizovati nekoliko djela, uključujući: psihičko nasilje (čl. 33), uhođenje (čl. 34), fizičko nasilje (čl. 35), seksualno nasilje uključujući silovanje – pri čemu se posebno kažnjava svaki seksualni čin bez dobrovoljnog pristanka (čl. 36), prisilni brak (čl. 37), sakaćenje ženskih genitalija (čl. 38) te prisilni prekid trudnoće i prisilnu sterilizaciju (čl. 39). Konvencija propisuje da seksualno uznemiravanje mora podlijegati krivičnim ili drugim pravnim sankcijama (čl. 40). Poseban član posvećen je i sankcionisanju zločina počinjenih u ime "takozvane časti" (čl. 42).
Struktura mini|Klikabilna verzija Istanbulske konvencije na engleskom jeziku Konvencija sadrži 81 član podijeljen u 12 poglavlja. Njena struktura prati model najnovijih konvencija Vijeća Evrope. Ovaj se instrument zasniva na principu "četiri P" (), odnosno na: sprječavanju nasilja, zaštiti i podršci žrtvama, krivičnom gonjenju počinioca te integrisanim politikama. Svako od ovih područja predviđa niz specifičnih mjera. Konvencija također propisuje obaveze koje se odnose na prikupljanje podataka i podršku istraživanjima u oblasti nasilja nad ženama (čl. 11).
U preambuli se poziva na Evropsku konvenciju o ljudskim pravima, Evropsku socijalnu povelju i Konvenciju o borbi protiv trgovine ljudima, kao i na međunarodne ugovore o ljudskim pravima Ujedinjenih nacija i Rimski statut Međunarodnog krivičnog suda. Članom 2. utvrđeno je da se odredbe ove konvencije primjenjuju u vrijeme mira, ali i u situacijama oružanih sukoba kada je riječ o nasilju nad ženama i nasilju u porodici. Član 3. definiše osnovne pojmove:
"nasilje nad ženama" označava "kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije žena i podrazumijeva sva djela rodno zasnovanog nasilja koja dovode do, ili bi mogla dovesti do fizičke, seksualne, psihičke ili ekonomske štete ili patnje žena, uključujući prijetnje takvim djelima, prisilu ili proizvoljno lišavanje slobode, bez obzira na to da li se događaju u javnom ili privatnom životu"; "nasilje u porodici" podrazumijeva "sva djela fizičkog, seksualnog, psihičkog ili ekonomskog nasilja do kojeg dođe u porodici ili porodičnoj zajednici, odnosno između bivših ili sadašnjih supružnika ili partnera, bez obzira na to da li počinilac dijeli ili je dijelio isto prebivalište sa žrtvom"; "rod" označava "društveno oblikovane uloge, ponašanja, aktivnosti i osobine koje određeno društvo smatra prikladnim za žene i muškarce"; "rodno zasnovano nasilje nad ženama" označava "nasilje koje je usmjereno protiv žene zato što je žena ili koje nesrazmjerno pogađa žene".
Član 4. zabranjuje nekoliko oblika diskriminacije, ističući da se provođenje odredbi ove konvencije, a posebno mjera za zaštitu prava žrtava, mora osigurati bez diskriminacije po bilo kojem osnovu, kao što su spol, rod, rasa, boja kože, jezik, političko ili drugo mišljenje, nacionalno ili socijalno porijeklo, pripadnost nacionalnoj manjini, imovina, rođenje, seksualna orijentacija, rodni identitet, starost, zdravstveno stanje, invaliditet, bračni status, migrantski status, status izbjeglice ili bilo koji drugi status.
Mehanizam nadzora (GREVIO) Provođenje konvencije prati GREVIO – nezavisno ekspertno tijelo (Grupa eksperata za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici). Članove ovog tijela biraju države potpisnice, a u zavisnosti od njihovog broja, sastoji se od deset do petnaest članova.
Prvih deset članova izabrano je 2014: predsjednica Feride Acar (Turska), prva potpredsjednica Marceline Naudi (Malta), druga potpredsjednica Simona Lanzoni (Italija) te članice Biljana Branković (Srbija), Françoise Brie (Francuska), Gemma Gallego (Španija), Helena Leitao (Portugal), Rosa Logar (Austrija), Iris Luarasi (Albanija) i Vesna Ratković (Crna Gora).
Još pet članova izabrano je 2018: Per Arne Håkansson (Švedska), Sabine Kräuter-Stockton (Njemačka), Vladimer Mkervalishvili (Gruzija), Rachel Eapen Paul (Norveška) i Aleid van den Brink (Holandija).
Nakon što je većini članova istekao mandat, u decembru 2023. održani su novi izbori za sastav ovog tijela.
Usvajanje, potpisivanje, ratifikacija i otkazivanje Opći postupak mini|Liri Kopachi o pozadini i procesu ratifikacije konvencije (2014) mini|Zastupnica u Evropskom parlamentu Terry Reintke poziva EU da pristupi konvenciji (2017) mini|Željka Markić i drugi demonstranti pozivaju vlasti u Hrvatskoj da ne ratifikuju konvenciju (2018)
Nacrt konvencije usvojili su zamjenici ministara Vijeća Evrope 7. aprila 2011. na svom 1111. sastanku. Dokument je otvoren za potpisivanje 11. maja 2011, tokom 121. zasjedanja Komiteta ministara u Istanbulu. Za stupanje na snagu bilo je potrebno deset ratifikacija, od kojih je najmanje osam moralo biti iz država članica Vijeća Evrope. Do decembra 2015. konvenciju je potpisalo 39 država, nakon čega je uslijedila ratifikacija minimalnih osam članica Vijeća Evrope: Albanije, Austrije, Bosne i Hercegovine, Italije, Crne Gore, Portugala, Srbije i Turske. Krajem iste godine sporazum su ratifikovale i Andora, Danska, Francuska, Malta, Monako, Španija i Švedska. Tokom 2015. to su učinile Finska, Holandija, Poljska i Slovenija, a 2016. Belgija, San Marino i Rumunija. Uslijedile su ratifikacije Kipra, Estonije, Gruzije, Njemačke, Norveške i Švicarske (2017), zatim Hrvatske, Grčke, Islanda, Luksemburga i Makedonije (2018), te Irske (2019).
Evropska komesarka Věra Jourová potpisala je Istanbulsku konvenciju u ime Evropske unije 13. juna 2017. Parlament Ukrajine ratifikovao je ovaj ugovor 20. juna 2022, a mjesec dana kasnije, u julu, to je učinilo i Ujedinjeno Kraljevstvo. Države koje ratifikuju konvenciju pravno su obavezne poštovati njene odredbe od trenutka kada ona stupi na snagu.
Evropska unija je 28. juna 2023. zvanično ratifikovala Konvenciju Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (CETS br. 210), koja je za EU stupila na snagu 1. oktobra 2023.
Konvencija se može otkazati upućivanjem službenog obavještenja generalnom sekretaru Vijeća Evrope (član 80), a otkazivanje stupa na snagu tri mjeseca nakon prijema tog obavještenja.
Država potpisnica Potpisivanje Ratifikacija Stupanje na snagu Otkazivanje ugovora
Države koje još uvijek nisu ratifikovale konvenciju Armenija Vlada Armenije odobrila je potpisivanje konvencije na sjednici održanoj 28. decembra 2017. Tokom javnih rasprava o prihvatanju ovog dokumenta 2019. godine, mišljenja javnosti bila su podijeljena. Više političara i državnih zvaničnika izjavilo je da su odredbe u suprotnosti s Ustavom Armenije te da bi mogle uvesti koncept "trećeg roda".
Zamjenica ministra pravde Kristinne Grigoryan izdala je 1. augusta 2019. pojašnjenje, naglasivši da je isključiva svrha konvencije sprječavanje nasilja, a ne redefinisanje porodice. Ministarstvo je također saopštilo da se obratilo Venecijanskoj komisiji – savjetodavnom tijelu Vijeća Evrope za pravna i ustavna pitanja – radi procjene "ustavnih implikacija" ratifikacije. Uz pretpostavku pozitivnog mišljenja Komisije, ratifikacija se smatrala izvjesnom budući da velika većina parlamentaraca podržava ovaj dokument.