vignette|Herba Arnoglossa, illustration d'un manuscrit du (Leiden, Universitätsbibliothek MS. Q 9 fol 20r)L’Herbarius du Pseudo-Apulée, (), est un herbier artificiel d'origine latine, compilé au . Il passe en revue 131 plantes en indiquant les différents noms que l'on leur donne selon les régions, la façon de les cueillir, les zones où on les trouve et les usages médicinaux que l'on peut en faire.
Histoire
Auteur L'œuvre a longtemps été attribuée à Apulée (de Madaure), philosophe et écrivain romain platonicien et intéressé par la magie, comme de nombreux manuscrits en font mention :
Apulei Platonis (Londres, British Library, Add ms 8928, f.28r) Apuleius Plato (Londres, British Library, Coton Vitellius C III, f.19r) Apuleius Platonicus Madaurensis (Londres, British Library, Harley ms 4986, f.1r) Apuleius Platonis (Paris, BNF, Latin 6862, f.22v)
Cependant, les historiens sont arrivés à la conclusion qu'Apulée n'en était pas l'auteur, que l'on désigne désormais de « Pseudo-Apulée ».
Des recherches récentes, ont démontré qu'en réalité, deux auteurs ont participé à la rédaction de lHerbarius : le premier au , et le second entre le . Le second aurait ajouté la préface, un nombre considérable de synonymes pour chaque plante, et quelques remèdes.
Diffusion et copies Cet ouvrage a connu une importante diffusion en EuropeOlivier Espié, L’Herbarius du Pseudo-Apulée et sa réception dans la tradition médico-magique européenne (projet de thèse de doctorat) et au Proche-Orient, traduit, copié et recopié par des générations de scribes jusqu'à l'invention de l'imprimerie. Le manuscrit le plus ancien date du et est conservé à Leyde. La Bibliothèque nationale de France en conserve une copie du Anonyme, De ponderibus medicinalibus (3r). Pseudo-Hippocrates latinus, Epistola ad Maecenatem (3v-5v). Antonius Musa, Epistola de herba vetonica (19-22v). Pseudo-Apuleius, Herbarius (sive Liber de nominibus et virtutibus herbarum) et Pseudo-Dioscorides, De herbis femininis (22v-63v)., mais il s'en trouve dans beaucoup de bibliothèques. Au total, on dénombre une soixantaine de manuscrits copiés entre le .
L'''Herbarius a aussi connu une traduction en vieil anglais, datée de la fin du . Certains remèdes sont adaptés aux ingrédients insulaires, et pourraient dénoter d'un usage effectif de cet herbier.
Autour de 1481 parut sous les presses de Johannes Philippus de Lignamine sa première version imprimée, ce qui en fit le tout premier herbier totalement illustré imprimé..
Stemma codicum Les chercheurs Ernst Howald et Henry Sigerist ont comparé autant de manuscrits qu’ils ont pu en trouver et sont arrivés à la conclusion que le stemma de lHerbarius se décomposait en trois branches, qu’ils nommèrent α, β et γ :
Les manuscrits de classe α seraient les plus proches de l’original, et la plupart de leurs représentants auraient été copiés entre les . Les manuscrits de classe β auraient les plus belles illustrations, le plus de représentants mais un texte insatisfaisant, et la classe se divise elle-même rapidement en plusieurs branches. La classe γ comporte le moins de manuscrits, mais le Leyden Voss. Q.9 qui en fait partie est le plus ancien manuscrit que nous ayons conservé (7èmesiècle). Charles Singer a comparé cette classe à d’anciens papyrus et, selon lui, la classe γ apparaît la plus proche de ces reliquats antiques.
vignette|Harley ms 4986, folio 7v, herba lapatium (patience crépue) et herba dracontea (serpentaire). Le texte s'adapte aux illustrations.
Contenu L’Herbarius débute par une préface, suivie d'environ cent trente notices (le nombre varie d'un manuscrit à l'autre).
Chaque entrée suit une structure stéréotypée, claire et efficace. Elle débute par le nom censé être le plus commun de la plante, souvent mis en relief (par des lettres capitales ou de l’encre rouge dans les manuscrits). Suit une liste de synonymes, puis une description succincte de l’habitat de la plante, et très rarement de son apparence. Enfin, le préambule se complète assez souvent par des instructions de cueillette.
Chaque notice porte ensuite sur les remèdes que l'on peut concevoir avec la plante. Ps-Apulée indique d’abord le mal à soigner (par exemple ad luxum) avant de donner des instructions quant à l’utilisation du simple dont il est question, des mixtures à préparer, des amulettes à fabriquer, des ingrédients à réunir, parfois des incantations à prononcer, sans jamais déroger à cette structure en diptyque.
Enfin, nombre de manuscrits donnent une illustration pour chaque plante, parfois en pleine page, parfois en marge.
Index Chapitres tels que transcrits dans l'édition de Howald et Sigerist : Chap.TitreEspèces #De Vriend (1984) ; #Pradel-Baquerre (2013) 1 herba plantago Plantago major, Plantago lanceolata 2 herba quinquefolium Potentilla reptans 3 herba verbenaca Verbena officinalis 4 herba simfoniaca Hyoscyamus niger, Hyoscyamus albus 5 herba viperina Polygonum bistorta 6 herba veneria Acorus calamus, Iris pseudacorus 7 herba pedeleonis Alchemilla vulgaris, Leontice leontopetalum 8 herba scelerata Ranunculus sceleratus, Ranunculus sardous 9 herba botracion statice Ranunculus acer, Ranunculus bilbosus 10 herba artemisia monoclonos Artemisia vulgaris, Artemisia arborescens 11 herba artemisia tagantes Artemisia dracunculus, Tanacetum vulgare 12 herba artemisia leptofillos Artemisia pontica, Artemisia campestris 13 herba lapatium Rumex obtusifolius 14 herba dracontea Dracunculus vulgaris 15 herba priapiscus Orchis mascula 16 herba gentiana Gentiana lutea, Gentiana amarella, Gentiana purpurea 17 herba orbicularis Cyclamen hederifolium, Cyclamen purpurascens, Cyclamen graecum 18 herba proserpinaca Polygonum aviculare 19 herba aristolochia Aristolochia clematitis, Aristolochia rotunda 20 herba nasturcium Lepidium sativum 21 herba hieribulbum Colchicum autumnale 22 herba apollinaris Convallaria maialis 23 herba camemelon Anthemis nobilis, Matricaria chamomilla, Tanacetum parthenium 24 herba camedris Teucrium chamaedrys, Teucrium lucidum 25 herba camellea Dipsacus silvester, Dipsacus fullonum, Daphne oleoides 26 herba camepitis Ajuga chamaepitys 27 herba camedafne Ranunculus ficaria, Ruscus hypophyllum 28 herba ostriago Viburnum lantana, Rubia peregrina 29 herba brittanica Cochlearia anglica, Rumex hydrolapathum, Rumex aquaticus 30 herba lactuca silvatica Lactuca scariola 31 herba argimonia Agrimonia eupatoria 32 herba asfodilus Asphodelus ramosus 33 herba lapatium acutum Rumex acetosa, Rumex crispus 34 herba centauria maior Blackstonia perfoliata, Centaurea centaurium 35 herba centauria minor Centaurium umbellatum, Erythraea centaurium 36 herba personacia Arctium lappa 37 herba fraga Fragaria vesca 38 herba ibiscum Althaea officinalis, Malva arborea 39 herba equiseta Equisetum sp. 40 herba malva erratica Malva silvestris 41 herba bovis lingua Cynoglossum officinale, Lycopsis arvensis, Anchusa italica, Anchusa officinalis, Anchusa undulata 42 herba scilla Drimia maritima 43 herba cotuledon Umbilicus rupestris 44 herba gallicrus Panicum crus-galli, Digitaria sanguinalis 45 herba marrubium Marrubium vulgare, Marrubium creticum 46 herba xifion Sparganium emersum, Gladiolus segetum 47 herba callitricum Callitriche verna, Asplenium trichomanes, Adiantum capillus-veneris 48 herba molu Leucojum aestivumSuzanne Amigues, "Des Plantes nommées moly" in Journal des savants (1995) no. 1 , Allium nigrum 49 herba heliotropia Hypochoeris glabra, Heliotropium europaeum, Heliotropium villosum, Heliotropium supinum 50 herba grias Rubia tinctorum, Polygonatum odoratum 51 herba politricum Trifolium procumbens, Asplenium trichomanes 52 herba astula regia Asperula odorata, Salvia sclarea 53 herba papaver silvaticum Papaver somniferum 54 herba oenante Oenanthe pimpinellifolia, Filipendula vulgaris, Filipendula ulmaria 55 herba narcissus Campanula trachelium, Narcissus sp. 56 herba splenion Asplenium ceterach, Phyllitis scolopendrium 57 herba polion Teucrium scorodonia, Teucrium polium 58 herba victoriola Ruscus aculeatus, Ruscus hypoglossum 59 herba confirma Symphytum officinale 60 herba asterion Stellaria media, Aster amellus 61 herba leporis pes Trifolium arvense, Trifolium lagopus 62 herba diptamnum Dictamnus albus, Origanum dictamnus 63 herba solago maior Calendula officinalis, Heliotropium europaeum, Heliotropium villosum, Heliotropium supinum 64 herba solago minor Croton tinctorium, Chrozophora tinctoria 65 herba peonia Paeonia officinalis, Paeonia corallina 66 herba peristereon Aquilegia vulgaris, Lycopus europaeus, Lycopus exaltatus 67 herba brionia Bryonia dioica, Tamus communis 68 herba nimfea Nymphaea alba, Nymphaea heraclia 69 herba crision Trifolium pratense, Carduus tenuifolius, Carduus pycnocephalus 70 herba isatis Isatis tinctoria 71 herba scordeon Teucrium scordium 72 herba verbascum Verbascum thapsus 73 herba heraclea Centaurea calcitrapa, Sideritis romana 74 herba celidonia Chelidonium majus 75 herba solata Atropa belladonna, Solanum nigrum, Solanum dulcamara 76 herba senecion Senecio vulgaris 77 herba filix Filix sp., Dryopteris filix-mas 78 herba gramen Agropyrum repens, Cynodon dactylum 79 herba gladiolum Iris pseudacorus 80 herba rosmarinum Rosmarinus officinalis 81 herba pastinaca silvatica Daucus carota, Pastinaca sativa 82 herba perdicalis Parietaria officinalis 83 herba mercurialis Mercurialis perennis, Mercurialis annua, Sinapis arvensis 84 herba radiolum Polypodium vulgare 85 herba sparagus agrestis Anthriscus silvestris, Asparagus acutifolius, Asparagus tenuifolius, Asparagus aphyllus 86 herba sabina Juniperus sabina 87 herba canis cerebrum Misopates orontium 88 herba rubus Rubus fruticosus 89 herba millefolium Achillea millefolium 90 herba ruta hortensis Ruta graveolens 91 herba mentastrum Mentha longifolia, Calamintha sp. 92 herba ebulum Sambucus ebulus 93 herba puleium Mentha pulegium 94 herba nepeta montana Nepeta cataria, Mentha silvestris 95 herba peucedanum Peucedanum officinale 96 herba innula campana Inula helenium 97 herba lingua canis Plantago lanceolata, Cynoglossum creticum, Cynoglossum officinale 98 herba saxifraga Saxifraga granulata, Pimpinella saxifraga 99 herba hedera nigra Glechoma hederaceum, Hedera helix 100 herba serpullum Thymus serpyllum 101 herba absintium Artemisia absinthium 102 herba salvia Salvia officinalis 103 herba coriandrum Coriandrum sativum 104 herba portulaca Portulaca oleracea 105 herba cerefolium Anthriscus cerefolium 106 herba sisimbrium Mentha aquatica, Mentha silvestris, Mentha viridis 107 herba olisatrum Smyrnium olusatrum 108 herba lilium Lilium candidum 109 herba titimallus Euphorbia sp. 110 herba cardus silvaticus Sonchus oleraceus, Atractylis gummifera, Cardopatium corymbosum 111 herba lupinum montanum Lupinus sp. 112 herba latirida Daphne laureola, Daphne gnidium 113 herba lactuca leporina Lactuca virosa, Chondrilla juncea 114 herba cucumis silvaticus Ecballium elaterium 115 herba cannabis silvatica Althaea cannabina 116 herba ruta silvatica Ruta montana, Ruta chalepensis 117 herba septefolium Potentilla tormentilla, Potentilla heptaphylla 118 herba ocimum Calamintha clinopodium, Viscum album, Ocimum basilicum 119 herba apium Apium graveolens 120 herba hedera crisocantes Hedera helix, Hedera chrysocarpa 121 herba menta Mentha arvensis 122 herba anetum Anethum graveolens 123 herba origanus Origanum sp. 124 herba sempervivum Sempervivum tectorum, Sempervivum arboreum 125 herba feniculum Foeniculum vulgare 126 herba erifion Galega officinalis 127 herba simfitum album Symphytum officinale, Symphytum bulbosum 128 herba petroselinum Petroselinum crispum 129 herba brassica silvatica Cynanchum acutum, Marsdenia erecta 130 herba basilisca Ocimum basilicum? 131 herba mandragora Mandragora officinarum
Illustrations
Notes et références Notes
Références
Voir aussi
Manuscrits numérisés
Londres, British Library, Add, 8928, Londres, British Library, Coton Vitellius, C III, Londres, British Library, Harley 4986,