Les langues mabanes sont un groupe de langues nilo-sahariennes, parlées dans les régions situées à la frontière du Tchad et du Soudan.
Classification Selon Lionel M. BenderBender, 2004, p. 57., les langues mabanes sont un des groupes d'une branche des langues nilo-sahariennes dans laquelle il inclut les langues fur, le berta, le kunama et les langues soudaniques centrales.
Liste des langues Selon Bender, les langues mabanes sont : le bora-mabang : maba le masalit l'aïki : rounga et kibet le kendeje le surbakhal le mimi
Lexique Le tableau présente son lexique selon Pierre Nougayrol (1986)Nougayrol, Pierre. 1986. Note sur la langue Kibet (Tchad). Africana Marburgensia 19:38-55.:
nᵒ français kibet (sg.) kibet (pl.) remarques (kibet) aïki (sg.) aïki (pl.) remarques (aïki) maba (sg.) maba (pl.) remarques (maba) 0 (ethnonyme) kàbɛ́n aìkí maba 1 tout, tous kàdàmán pát 2 cendre awundi awundu àwə̀ndí áwúndú auːn 3 dos siːda siːdɔ sìdá sídɔ́ ḍahr (< arabe) 4 mauvais jar s-an jar w-an bon être-NEG tʃén tʃén-ú, tʃén-íó (< arabe) nemerèk tan bon.NEG (DecorseGaudefroy-Demombynes, Maurice. 1907. Document sur les Langues de l'Oubangui-Chari. In: Actes du XVIᵉ Congrès International des Orientalistes, Alger, 1905, Part II, 172-330. Paris: Ernest Leroux.) 5 ventre kul kul-do bùtùlù – tabu-k tabu-si 6 grand kwɔlɛ kuyoy kwàyɛ̀ kùdèndé kulak 7 oiseau kwòsí kusu-dduk kòsí kòsì-t koʃi-k koʃi-tu 8 mordre S1 aw-uted S1 àw-òtí-tè S1 a-isi-i 9 noir dìndí-k dìndó də̀kə́n də̀kə́n-ó luluok 10 sang fal fal-u pày páy-ó eri 11 corps ndu-k ndùː-dó ndù-k ndù nduː peau 12 os njekedi njùkùdú jìŋgə̀r jùŋgɔ̀r-ɔ̀ kanji-k kanji-tu 13 sein àŋgòɲì àŋgúɲù àŋgòɲì àŋgòɲù anguːn anguːn-i 14 charbon gə̀ʃìʃìːmâŋ gəʃiʃimɔŋg-ɔ kúyúyì kúyúyù kikimi-k kikimiː 15 enfant kálkàl kòlkôl kàykày kòykóy, kwèykwéy kal-ak kol-i 16 froid àtàːndí ataːndu àtàːndí kera 17 venir wàw-âr (wə̀)w-árɛ̀ (wa) w-ar-i 18 pays laŋ làŋʷ-ɔ́ kàsɛ̀ kɔ̀sɔ̀-dɔ̀ daːr diaːr (< arabe) 19.1 couper au couteau wa-rɛɲ wà-rɛ́ɲ-ɛ̀ ils cassent 19.2 couper à la hache wa-nday wè-tə́m-ɛ̀ S1 a-tam-i 20 jour sarwɔ sɔrwɔ sɔ́ːrɔ́ surant le jour dalka (Decorse) 21 mourir ɥ-idik w-ì-dé w-eĩ 22 chien miɲ mìnj-ík míɲ mìɲj-ìt niuk niong-osi 23 boire w-aŋ w-àŋ-ɛ́ w-ang-i 25 oreille kàsá kɔ̀sɔ́ kàsá kɔ́sɔ́ ko-ik ko-ɲi 26 manger wá-ɲá-ẁ wá-ɲɔ́-wɛ̀ wi-ɲ-i 27 œuf kadɛmaŋ kadɛmɔŋ-ɔ kàdɛ̀mɔ̀ŋ kàdɛ̀mɔ̀ŋ-ɔ̀ kademi-k kademĩ 28 œil kàs kas-u kàsè-k kàsò kasi-k kasi-ɲi 29 tomber w-usit w-ùsə́-tè S1 o-ngun-i 30 huile ɲim ɲum-o ɲìm ɲím-ú niamuk 31 doigt v. main v. main kartongalak 32 feu nəsə-k nusu nə̀sə̀-k nùsò uosik 33 poisson kuɲaŋ kuɲuŋ kùɲúŋ kùɲúŋ-ɔ́ ḥuːt (< arabe) 34 cinq tur tór tur 35 pied doːdi salmi jambe.fer dɔ̀dí dɔ́dú ja-k ja-ɲi 35.2 jambe dòːdí dɔddɔ dɔ̀dí dɔ́dú ja-k ja-ɲi 36 quatre atal áttɛ́y asal 37 donner w-unjik nù-w-ìnjé wo-ɲio-i se coucher 38 aller wɔkoŋ (wə̀)w-ày-ɛ́ waw-a-i 39 bon jár jɔ́r-ɔ̀s sám sám-ó (< arabe) nemerɛk nemerk-etu 40 herbe la lɔ yà-k yá lua 41 cheveux tow tow-i, tuw-i tòw tów-ó tifi-k tifiː 42 main, bras kàrá kɔrɔ kàrá kɔ́rɔ́ kana kan-tu 43 tête kìc kuj-o kì kí-jé kij-ik kij-etu 44 cœur adəsa àdúsò jì – kulik 45 corne gàmdí gamdu gàmdí gámdú kami-k kamiː 46 maison tòŋgó tòŋgó-dó tòŋgó tóŋgó village táŋ tàŋ-tú (Lukas) 46.2 maison kuduo tourenq kùdù kùdù-wó 47 faim àtú àtù-dó àtú ajuː 48 chasser ganas ay-er gánás ày-ə̀r-ɛ́ chasse (< arabe); S1 *faire-INAC 49 tuer wa-sao wà-sɔ́-wɛ̀ wa-ui 50 genou dàmtí dàmtú də̀mdí də́mdú tumok 51 savoir w-ɔtək w-ɔ̀ːtɛ́ w-asi(ngi) 52 marigot kùttó kuttu-do cours d'eau saisonnier kùrtó kúrtó mare saisonnère tasu-k tasuː 53 rire wà-tây wà-tɛ́-ɛ̀ S1 a-skir-i 54 long déːdì də̀dù-kó dèdì dèdì-ké lelek 55 homme (male) kà mɛ̀rɛ́ kè mèré (kà-ŋ) kà mɛ́rɛ́ (kè) ké mèrè(-t) maʃu-k maʃuː 56 viande yibo yibo-do ndòbó ndóbó niu (< manger ?) P3-causatif-voir-PRES 57 lune ànjə́-k aǹjú ànjə́k ae-k aeː 58 montagne kùmàndí kùmàndú kòmàːndí kómáːndó caillou kodo-k kodoː 59 bouche yù-k yù-dò yù-k yù kana kan-tu 60 nom məlki məlku-dɔ mèːkí méːkú mil 61 nombril àdə́m adum-o àdə̀m àdə́m-ó dumo-k dumo-je 62 cou kə̀rmí kurmu-do kə̀rmí kúrmú biti-k biti-si 63 nuit díːndò – dìːndé durant la nuit iʃe ajurko (?) 64 nez mùndù məndu-do mùndú múndú boin boin-tu 65 un faya kàndá tek 66 chemin ɲɔ́ŋgɔ̀lɛ̀ ɲɔŋgɔl-dɔ ɲɔ̀ŋgwɛ́yɛ̀ ɲɔ̀ŋgwɛ́yɛ́-dɔ́ linga-k linga-si 67 humain, être ka-ŋ ke kà-ŋ kè ka-ng ka-i 68 pluie v. eau v. eau v. eau 69 rouge kʷònjé-k kùnjɔ́ ndàláɲ ndàláɲ-ò kukui-ok kukui-tu cuivré 70 rivière v. eau v. eau bita-k bita-si 71 sel silim sulm-u síːm síːm-ó uja 72 dire wu-ndis ils parlent wə̀-ndíː-sè ils parlent 72.2 je dis ay-er ? ày-ə̀r-ɛ́ je dis que S1 a-er-i 73 voir w-ɔndək w-ɔ̀ːnd-ɛ́ wa-nd-oko-i 74 asseoir, s' wu-ɲuŋnduk nduk 'corps' ? wù-ɲù-ŋɛ́ ac. S1 o-ɲeg-i 75 peau madda mɔddɔ màɗà mɔ̀ɗɔ̀ koi-k koi-tu 76 ciel sámà (< arabe) mùnùnù samaː (< arabe) 76.2 nuage sahap (< arabe) sáːp sáːb-ú (< arabe) abioː 77 dormir wu-bitik wə̀-bèi-tɛ́ ils vont se coucher S1 a-b-i 78 petit kàdɛ́ːkàl kòdóːkùl káːkɛ́y káːkíò ɲiekik (Decorse) 79 fumée àmbrùɲí àmbrùɲú àmbroɲí kuldak 80 serpent kɔyɔ kʷɔ̀yɔ́-dìk kɔ̀lɔ́ kɔ̀lɔ̀-t tojomo-k tojom-je 81 sagaie sə́bə̀-k sə́bɔ̀ sə̀bò-k sə̀bò suba-ŋ sube-tu 82 debout, être w-òːtə̀tɛ́r tàŋgá w-òtə̀-tɛ́ɛ̀ 83 étoile kɛ̀ːʃá kɛ̀ːʃɔ́ kèijá kèijɔ́ menue-k 84 bâton v. arbre v. arbre tʃum; dolo tʃum-ini 85 pierre dúːsì dúsú-dò dùsì dùsù meule dormante kodo-k kodoː 86 soleil àɲíŋ àɲùŋ-ú, àɲùŋ-dó àɲíŋ aɲik 87 queue àyùdí àyù dù-dò àlə̀mdí álə́mdú olu-k olu-si 88 épine adi-k adiː àdí-k ádí aʃi-k menueː 89 trois kàsáŋgàl kásáŋgá kongal 90 langue (org.) àdə̀lə́m àdə̀lm-ɔ̀ àdì(y)ím àdíːm-ɔ́ delmi-k delmiː 91 dent sàdí sàdó sàdí sádó sati-k sati-ɲi 92 arbre ri-k riː rí-k rí songo-k songoː 94 deux mbar mbá mbar 95 eau ta tà-k tá inji; bita-k bita-si rivière 96 blanc far fɔ́r-ɔ̀ pár pár-ó fafara-k fafar-tu 97 vent ágúlì agul-do àgwìy aulik 98 femme mil mìs-ík (kà-ŋ) mì (kè) mí-s muʃo-ŋ muʃoː 99 fagot njìrîm njúrúm-ù njóm njòm-ó 100 année kadarwundi kadarwundu kàdàròwòndí kàdàrwó saison des pluies kudria-k kudriaː 101 chèvre andi andu-nduk àndèi àndèi-tí jo-k; mandok (Decorse) jo-si 102 cuire w-oak w-òáː-kɛ̀ S1 a-rong-i 104 guerre v. sagaie v. sagaie 106 gauche, main kɔ̀sɔ̀ŋgɔ́l ? dèkiá bala 107 droite, main kɔlloŋ kwàyə̀ŋgɔ́ – kolon 108 pou minje – mànjɛ́ – mesele-k meseleː 109 étranger dúːnà dúːnè-k dép; kà-ŋ dáŋ 'qqn autre' dìf-án (< arabe) berraːni (< arabe) 110 danser wuwal (lép) w-òːm-ɛ́ S1 a-el-e 111 foyer àndùtúr àndùtr-ó dúːrì 'suie' dùrì dùrù 112 poitrine koto koto-dɔ kòtó kótó kusuk 115 enfle, être wobaɲ wà-tàr-yɛ́ iʃe 116 abeille kimeɲi kimeɲu kèméɲé miel kimin 117 vomir w-ítèk w-ìːt-ɛ́ i-njis-i 118 aile kɔ̀sɔ̀kɔ́r kɔsɔkɔr-ɔ kɔ̀sɔ̀kɔ́r kɔ́sɔ́kɔ́r-ɔ́ kebele-k kebel-tu 119 éléphant aŋɔŋ aŋeɲ < *aŋɔn-i ? àŋɔ̀n àŋɔ̀n-tí ngon ngon-i 120 hyène aboi aboi-dik àbólí àbòlì-t drabak drabak-je
Remarques: S1 = du singulier ('je')
Notes et références
Sources Bender, Lionel M., Nilo-Saharien, dans Les langues africaines, Bernd Heine et Derek Nurse (éditeurs), pp. 55-120, Paris, Karthala, 2004 Edgar, John T., Maba-Group Lexicon, Sprache und Oralität in Afrika, Band 13, Dietrich Reimer Verlag, Berlin, 1991
Voir aussi Bibliographie Benton, P. A. 1912, Notes on some languages of West Sudan including twenty-four unpublished vocabularies of Barth, Londres. Caprile, J.-P. 1972, Carte des langues du Tchad, Paris, Institut Géographique National. Doornbos, P. et M. L. Bender 1983, « Languages of Wadai-Darfur », in Bender, M. L. (éd.), Nilo-Saharan Studies, East Lansing, Michigan State University / African Studies Center : p. 43-79. Edgar, J. 1989, A Masalit Grammar with notes on other languages of Darfur and Wadai, Berlin. Edgar, J. 1991, A Maba Group Lexicon, Berlin, Dietrich Reimer. Gaudefroy-Demombynes, M. 1907, « Documents sur les langues de l’Oubangui-Chari ». Actes du XVIe Congrès des Orientalistes (Alger, 1905), Paris. Lukas, J. 1953, « Tonbezeichnete Mabatexte (Waddai) », Afrika und Übersee, 37.2 : p. 51-60. Lukas, J. et O. Völckers, « G. Nachtigal’s Aufzeichnungen über die Sprache der Mimi in Wadai », Zeitschrift für Eingeborenen-Sprachen, 29. 2., 1938/39 : p. 145-154. Nougayrol, P. 1986, « Note sur la langue kibet », Africana marburgensia, XIX. 2 : p. 38-55. Nougayrol, P. 1989, La langues des Aiki (dits Rounga), Paris, Geuthner. Trenga, G. 1947, Le Bura-Mabang du Ouadaï : notes pour servir à l’étude de la langue Maba, Paris.
Articles connexes linguistique liste de langues langues par famille langues nilo-sahariennes
Liens externes