José de Sousa Saramago, nado en Azinhaga, Golegã, o 16 de novembro de 1922 e finado en Tías, Lanzarote, o 18 de xuño de 2010, foi un escritor portugués, gañador en 1998 do Premio Nobel de Literatura e en 1995 do Premio Camões.
Saramago considerouse responsable do recoñecemento internacional efectivo da prosa en portugués. Coñecido polo seu ateísmo e iberismo, foi membro do Partido Comunista Portugués e foi subdirector do Diário de Notícias. Xunto con Luiz Francisco Rebello, Armindo Magalhães, Manuel da Fonseca e Urbano Tavares Rodrigues foi, en 1992, un dos fundadores da Fronte Nacional para a Defensa da Cultura (FNDC). Casado, en segundas nupcias, coa española Pilar del Río, Saramago viviu na illa española de Lanzarote, nas Illas Canarias. O 29 de xuño de 2007 constituíu a Fundación José Saramago para a defensa e difusión da Declaración Universal dos Dereitos Humanos e problemas ambientais. En 2012, a Fundación José Saramago abriu as súas portas ao público na Casa dos Bicos de Lisboa, presidida pola súa muller Pilar del Río .
Traxectoria José Saramago naceu en 1922 na aldea de Azinhaga, no municipio de Golegã, dunha familia de agricultores, foron os seus pais José de Sousa (1896-1964), que despois foi policía, e Maria da Piedade (1898-1982). Naceu 16 de novembro, aínda que o rexistro oficial mostra o 18 como o día do seu nacemento. A súa vida pasou en gran parte na cidade de Lisboa, a onde a familia se mudou en 1924, mesmo antes de cumprir dous anos, o seu irmán Francisco de Sousa (1920-1924) morreu o 22 de decembro do mesmo ano.
A orixe do apelido Saramago fai referencia ao apelido familiar, Saramago , que é unha planta herbácea cunha flor que medra na rexión de Golegã. Na data do rexistro de nacemento de José, o conservador rexistrou erroneamente ao neno co alcume polo que a familia era coñecida.
A súa nai, analfabeta, inculcoulle as ganas de saber e regaloulle o seu primeiro libro. Mostrou un interese temperán polos estudos e a cultura, e esta curiosidade ante o mundo acompañouno ata a súa morte.
Por dificultades económicas non puido prolongar o ensino secundario. Despois de facer o curso de cerralleiro mecánico, traballou de oficinista na Seguridade Social e conheceu, e 1975, o desemprego. Iso non lle impediu manter unha postura cívica exemplar, marcada pelo traballo político activo, antes e durante o regime salazarista, nin de, grazas a un traballo de autodidacta, adquirir uns coñecementos literários, culturais, filosóficos e históricos de calidade, para acabar converténdose nun dos raros escritores profesionais portugueses.
Fascinado polos libros, visitou a Biblioteca Municipal Central / Palacio Galveias pola noite.
Camiño profesional e literario. Á idade de 25 anos publicou a primeira novela Terra do Pecado (1947), no mesmo ano do nacemento da súa filla, Violante dos Reis Saramago, froito do seu primeiro matrimonio con Ilda Reis - coa que casou en 1944 e coa que permaneceu ata 1970. Naquel momento, Saramago era funcionario. Entre 1970 e 1986 conviviu coa escritora Isabel da Nóbrega. En 1988 casaría coa xornalista e tradutora española María del Pilar del Río Sánchez, á que coñeceu en 1986 e xunto a quen viviu ata a súa morte. En 1955 e para aumentar os seus ingresos, comezou a facer traducións de Hegel , Tolstoi e Baudelaire, entre outros.
Despois de Terra do Pecado, Saramago presentou ao seu editor o libro Clarabóia que, tras ser rexeitado, permaneceu inédito ata 2011. Non obstante, persiste nos esforzos literarios e, 19 anos despois, un empregado, daquela, da Editorial Estudos Cor, cambia a prosa para a poesía, lanzando Os Poemas Possíveis. Cinco anos, publica, sen afección, outros dous libros de poesía máis: Probablemente Alegria (1970) e O Ano de 1993 (1975). É cando tamén cambia de traballo, abandonando Estudos Cor para traballar no Diário de Notícias (DN) e, máis tarde, no Diário de Lisboa. En 1975, volveu ao DN como subdirector, onde permaneceu dez meses, ata o 25 de novembro do mesmo ano, cando os militares portugueses interviñeron na publicación (reaccionando ao que consideraban os excesos da Revolución dos Caraveis), despedindo a varios empregados. Cansado, Saramago decide dedicarse só á literatura, substituíndo ao xornalista polo narrador: "(...) Estaba agardando as pedras do crebacabezas do destino - supoñendo que haxa destino, non creo que haxa - para organizarse. É necesario que cada un de nós puxese a súa propia pedra, e o que puxen foi este: "Non vou buscar traballo" , dixo Saramago nunha entrevista coa revista Playboy, en 1995. Da experiencia vivida nos xornais, quedaron tres crónicas: Deste Mundo e Outro, 1971, A Bagagem do Viajante, 1973, Opiniões que o DL Teve, 1974 e Os Apontamentos, 1976. Pero non son as crónicas, nin as historias, nin o teatro os encargados de facer de Saramago un dos autores portugueses máis importantes. Esta misión está reservada para as súas novelas, o xénero ao que regresa en 1977.
Tres décadas despois de que se publicase Terra do Pecado, Saramago volveu ao mundo da prosa de ficción cun Manual de Pintura e Caligrafía . Pero aínda non é o lugar onde o autor definise o seu estilo. As marcas características do estilo "saramaguiano" só aparecerían con Levantado do Chão (1980), un libro no que o autor retrata a vida de privación da pobre poboación do Alentexo. miniatura|Saramago Dous anos despois de Levantado do Chão , aparece a novela Memorial do Convento (1982), un libro que definitivamente gaña a atención de lectores e críticos. Nela, Saramago mesturou feitos reais con personaxes inventados: o rei D. João V e Bartolomeu de Gusmão, co misterioso Blimunda e o traballador Baltazar, por exemplo. O contraste entre a rica aristocracia ociosa e a xente traballadora e construtiva da historia serve como metáfora da loita de clases marxistas. A brutal crítica dunha Igrexa ao servizo dos opresores inicia a exposición dun intento de destruír o fenómeno relixioso como un día humano construtor de guerras.
De 1980 a 1991, o autor sacou á luz catro novelas máis que fan referencia a feitos da realidade material, cuestionando a interpretación da "historia" oficial: O Ano da Morte de Ricardo Reis (1985), sobre as andanzas do heterónimo de Fernando Pessoa por Lisboa. Jangada de Pedra (1986), na que se cuestiona o papel ibérico na entón CEE a través da metáfora da Península Ibérica, rompéndose de Europa e atopando o seu lugar entre a vella Europa e a nova América; História do Cerco de Lisboa (1989), onde un revisor ten a tentación de introducir un "non" no texto histórico que corrixe, cambiando o seu significado; e O Evangelho Segundo Jesus Cristo (1991), onde Saramago reescribe o libro sagrado desde a perspectiva dun Cristo que non é Deus e se revolve contra o seu destino e onde, en profundidade, cuestiona o lugar de Deus, o cristianismo, o sufrimento e a morte.
Nos anos seguintes, entre 1995 e 2005, Saramago publicou seis novelas máis, iniciando unha nova fase na que as tramas xa non se despregan en lugares ou tempos concretos e os personaxes históricos están ausentes: Ensaio Sobre a Cegueira (1995); Todos os Nomes (1997); A Cova (2001); O Homen Duplicado (2002); Ensaio sobre a lucidez (2004); e As intermiténcias da morte (2005). Nesta fase, Saramago penetrou nos camiños da sociedade contemporánea dun xeito máis investigador, cuestionando á sociedade capitalista e o papel da existencia humana condenada a morte.
Formou parte da primeira dirección da Asociación Portuguesa de Escritores, e, desde 1985 a 1994, foi presidente da Asemblea Xeral da Asociación Portuguesa de Autores.
Os tempos de Lanzarote A novela O Evangelho Segundo Jesus Cristo (1991) levouno á fama por mor dunha polémica sen precedentes en Portugal —que se considera unha república laica—, cando o goberno vetou a súa presentación ao Premio Literario Europeo dese ano, alegando que «ofendía os católicos». Como acto de protesta, Saramago abandonou Portugal e instalouse na illa canaria de Lanzarote. En 1995 publicou unha das súas novelas máis coñecidas, Ensaio sobre a Cegueira. En 1997 publicou a súa novela Todos os Nomes, que gozou tamén de gran recoñecemento. En 1998 gañou o Premio Nobel de Literatura, converténdose no primeiro escritor —e ata o de agora o único— de lingua portuguesa en gañar este premio. Desde entón, compartiu a súa residencia entre Lisboa e a illa canaria, participando na vida social e cultural de ambos os países, cuxas estreitas relacións xustificou nunha entrevista para propoñer a súa idea utópica de creación dunha Iberia unida. Ateo declarado, colaborou ocasionalmente en prensa, achegando o seu punto de vista, sempre agudo e comprometido. En definición súa, «Deus é o silencio do universo, e o ser humano, o berro que dá sentido a ese silencio». Unha das súas últimas obras foi As intermitências da morte, onde conta dun país cuxo nome non será mencionado e prodúcese algo nunca visto desde o principio do mundo: a morte decide suspender o seu traballo letal, a xente deixa de morrer. De aí en diante, relataranse situacións inimaxinables ou non, xa que ninguén morre pero seguen envellecendo. A frase que pecha a súa última novela, Caín, é «A historia acabou, non haberá máis que contar». Tanto a súa casa como a biblioteca privada atópanse abertas ao público todo o ano na vila de Tías. Polos corredores é fácil toparse con Pilar do Río, a súa muller, quen aínda frecuenta a vivenda e preside a Fundación José Saramago. Alí, entre outras cousas, está a colección de reloxos que o escritor portugués detivo ás catro, como símbolo de amor cara a ela, pois coñecéronse a esa hora.
A viaxe a Lanzarote conta máis sobre o escritor do que mostra a xustificación actual (a medida de censura portuguesa). Co xesto de retirada cara á illa máis oriental das Canarias, Saramago non só protesta contra o cerco, senón que se arraiga nun lugar de xeografía inhóspita (é unha illa volcánica, con pouca vexetación e sen fonte de auga potable). A decisión ten un carácter revelador, máis aínda se ten en conta que, neste caso, "máis oriental" significa dicir máis preto de Portugal e do continente europeo. miniatura|Estatua de José Saramago Mesmo nos tempos de hexemonía do pensamento pro mercado, Saramago mantivo os ollos nunha illa europea máis preto de África que o antigo centro da civilización capitalista. Atento sempre ás inxustizas da era moderna, vixiante das máis diversas causas sociais, Saramago nunca se cansou de investir, usando a arma que usaba, a palabra. "Aquí na Terra continúa a fame, / A desgraza, o loito e a fame de novo". di o eu lírico do poema saramaguiano "Fala do Velho do Restelo ao Astronauta" (do libro Os Poemas Possíveis , publicado en 1966).
Morte Saramago morreu o 18 de xuño de 2010, aos 87 anos, na súa casa de Lanzarote onde vivía coa súa muller Pilar del Rio, vítima de leucemia crónica. O escritor levaba tempo enfermo e o seu estado empeorou na última semana da súa vida. O seu funeral tivo honras de Estado e o corpo foi cremado no cemiterio Alto de São João, en Lisboa. As cinzas do escritor foron depositadas ao pé dunha oliveira, en Lisboa o 18 de xuño de 2011.
Portugal declarou dous días de loito. Condolencias de Luiz Inácio Lula da Silva (Brasil), Bernar Kouchner (Francia) e José Luis Rodríguez Zapatero (España), mentres Raúl e Fidel Castro de Cuba enviaron flores. O funeral foi en Lisboa o 20 de xuño de 2010, na presenza de máis de 20.000 persoas, moitos viaxaron centos de quilómetros, mais tamén foi notabele a ausencia do Presidente de dereitas de Portugal Aníbal Cavaco Silva.
Obra