O río Amazonas (tamén chamado Paraná-Uassú ou Paranaguasú polas tribos tupí-guaranís) é un río suramericano que nace na Cordilleira dos Andes, no lago Lauri ou Lauricocha, no Perú, pasa por Colombia, atravesa o Brasil e desauga no océano Atlántico, xunto á Illa do Maraxó, no Brasil, onde entra polo estado homónimo. Ao longo do seu curso recibe os nomes de Tunguragua, Marañón, Ucayali, Solimóns e finalmente Amazonas. É o río máis longo e caudaloso do mundo, e contén máis auga ca o Nilo, o Yangtzé e o Mississippi xuntos, supoñendo preto dunha quinta parte da auga doce en estado líquido do planeta. O Amazonas, ten a conca hidrográfica máis grande do mundo, ao redor de 7,4 millóns de quilómetros cadrados, representa aproximadamente a quinta parte do caudal fluvial do planeta. De feito, este río ten a maior conca hidrográfica do mundo incluso contando unicamente a rexión que atravesa o Brasil, que supón a quinta parte do seu volume.Tom Sterling: Der Amazonas. Time-Life Bücher 1979, 7th German Printing, p.19 Estudos realizados por investigadores brasileiros e peruanos en 2007 e 2008 apuntaban a que era o río de maior lonxitude. No ano 2010, finalmente, confirmouse que era o río máis longo do mundo, con 7062km de lonxitude desde o seu nacemento na Quebrada de Apacheta, rexión de Arequipa, no Perú.
Nas súas extensións superiores, sobre a confluencia do río Negro o Amazonas é chamado Solimões no Brasil; con todo, no Perú, Colombia, así como o resto do mundo hispanohablante, o río é xeralmente chamado Amazonas río abaixo desde a confluencia dos ríos Marañón e Ucayali no Perú. O sistema fluvial Ucayali-Apurímac é considerado a principal fonte do Amazonas, coa que é o seu principal afluente o arroio glacial Carhuasanta que flúe da montaña Mismi.
O ancho do Amazonas é de entre 1.6 e 10km (quilómetros) na súa etapa baixa, pero expándese (durante a tempada húmida) ata 48km ou máis. O río entra no océano Atlántico nun amplo estuario con 240km de ancho. A boca do sistema principal é de 80km. Debido ás súas vastas dimensións, é ás veces chamada o Río Mar. O primeiro ponte no sistema fluvial do Amazonas (sobre o río Negro) foi inaugurado o 24 de outubro de 2011 preto de Manaus, Brasil.
O río proporciona grandes beneficios comerciais a cidades amazónicas como Iquitos, Leticia, Manaus e Belém.
Orixe do nome A voz Amazonas provén de río das Amazonas, dado ao río Marañón por Francisco de Orellana logo de enfrontarse a unha etnia local na cal homes e mulleres se defendían por igual. Orellana derivou o nome do mito grego das guerreiras amazonas de Asia e África, narrado por Heródoto e Diodoro. Con todo, é moi probable que a palabra Amazonas fose unha deformación por falso amigo paronomásico dunha palabra indíxena cuxa pronuncia a oídos españois era semellante a Amazonas, palabra indíxena que significaba ‘rompedor de embarcacións’;"Amazon River", Encarta Encyclopedia, Microsoft Student 2009 DVD. isto especialmente entre os marayoara, que podían observar o tremendo macareu, chamado pororoca na rexión amazónica, que este río provoca ao contactar na súa desembocadura co océano Atlántico.
Antes da conquista, o río non tiña un nome único; pola contra, os indíxenas nomeaban indistintamente ás diferentes seccións con voces como Paranaguazú (Gran Parente do Mar), Guyerma; Solimões, etc. En 1500, Vicente Yáñez Pinzón, comandante dunha expedición de exploración española, converteuse no primeiro europeo en aventurarse polo río logo de descubrir que as súas augas eran navegables e bebibles. Pinzón chamou ao curso da auga o río Santa María da Mar Doce, que finalmente foi abreviado a Mar Doce (nome que tamén se deu nesas épocas ao río da Prata). Durante algúns anos posteriores a 1502 tamén se lle coñeceu como Río Grande e Orellana. Os compañeiros de Pinzón bautizaron ao desaugadoiro como río Marañón, voz de probable orixe indíxena. É posible tamén que o nome derive do español maraña, en representación das enormes dificultades que aqueles homes atoparon ao explorar a área. En todo caso, a designación persistiu ata os nosos días no do Estado brasileiro de Maranhão e no do río homónimo no Perú. Historia Historia xeolóxica Estudos xeolóxicos recentes suxiren que durante millóns de anos, o río Amazonas fluíu na dirección oposta, e dicir, de leste a oeste. Finalmente, formouse a Cordilleira dos Andes, bloqueando o seu fluxo cara ao océano Pacífico facendo que cambiase de dirección cara á súa desembocadura actual no océano Atlántico. Época precolombiana miniatura|Antigo debuxo (de 1879) da pesca dun arapaima no río Amazonas. O arapaima leva na Terra polo menos 23 millóns de anos. Durante o que moitos arqueólogos denominaron a etapa formativa, as sociedades amazónicas estiveron profundamente involucradas no xurdimento dos sistemas agrarios das terras altas da América do Sur. O comercio coas civilizacións andinas nos terreos das cabeceiras dos Andes constituíu unha contribución esencial ao desenvolvemento social e relixioso de civilizacións de maior altitude como os muiscas e os incas. Os primeiros asentamentos humanos baseábanse tipicamente en outeiros ou montículos baixos.
Os vertedoiros de cunchas foron a evidencia máis antiga de asentamento; representan moreas de refugallos humanos (residuos) e datan principalmente entre o 7500 e o 4000 a. C. Están asociados con culturas da idade da cerámica; os arqueólogos non documentaron ata o de agora túmulos de cunchas precerámicas. As plataformas artificiais para pobos enteiros son o segundo tipo de montículos. O mellor exemplo deles é a cultura marayó. Os montículos figurativos son os tipos de ocupación máis recentes.
Existen numerosas probas de que as zonas que rodean o río Amazonas foron o fogar de sociedades indíxenas complexas e a gran escala, principalmente xefaturas que desenvolveron pobos e cidades. Os arqueólogos estiman que cando o conquistador español Francisco de Orellana viaxou a través do Amazonas en 1541, máis de 3 millóns de indíxenas vivían arredor do Amazonas. Estes asentamentos precolombianos crearon civilizacións moi desenvolvidas. Por exemplo, os pobos indíxenas precolombianos da illa de Marajó poderían desenvolver unha estratificación social e sustentado unha poboación de 100 000 persoas. Para alcanzar este nivel de desenvolvemento, os habitantes indíxenas da selva amazónica alteraron a ecoloxía do bosque mediante o cultivo selectivo e o uso do lume. Os científicos sosteñen que, ao queimar repetidamente zonas do bosque, os indíxenas fixeron que o solo se enriquecese en nutrientes. Isto creou zonas de solo escuro coñecidas como "terra preta de índio" ("terra negra dos indios"). Grazas á "terra preta", as comunidades indíxenas puideron fertilizar a terra e facela sostible para a agricultura a gran escala, necesaria para sustentar ás súas numerosas poboacións e complexas estruturas sociais. Investigacións posteriores expuxeron a hipótese de que esta práctica comezou fai uns 11 000 anos. Algúns afirman que os seus efectos sobre a ecoloxía forestal e o clima rexional explican a franxa de menor precipitación na conca do Amazonas, que doutro xeito sería inexplicable.
Moitas tribos indíxenas encerellábanse en guerras constantes. Segundo James S. Olson, "a expansión mundurucú (no século XVIII) desarticulou e desprazou os kawahva, dividindo a tribo en grupos moito máis pequenos... [Os mundurucú] chamaron a atención dos europeos por primeira vez en 1770 cando iniciaron unha serie de ataques xeneralizados contra os asentamentos brasileiros ao longo do río Amazonas"
Chegada dos europeos miniatura|upright|Afluentes do Amazonas preto de Manaus
En marzo de 1500, o conquistador español Vicente Yáñez Pinzón foi o primeiro europeo documentado en navegar polo río Amazonas. Pinzón chamou ao río "Río Santa María del Mar Dulce", nome que máis tarde se acurtou a "Mar Dulce", literalmente «mar doce», debido a que as súas augas doces penetraban no océano. Outro explorador español, Francisco de Orellana, foi o primeiro europeo en viaxar desde as orixes das concas fluviais, situadas nos Andes, até a desembocadura do río. Nesta viaxe, Orellana bautizou algúns dos afluentes do Amazonas, como o Río Negro, o Napo e o Jurua.
Crese que o nome Amazonas provén dos guerreiros nativos que atacaron esta expedición, na súa maioría mulleres, que lembraban a de Orellana ás míticas guerreiras amazonas da antiga cultura helénica en Grecia (véxase tamén Orixe do nome). Exploración miniatura|upright|Mapa de Samuel Fritz de 1707 que mostra o Amazonas e o Orinoco
Gonzalo Pizarro partiu en 1541 para explorar o leste de Quito cara ao interior de Suramérica en busca de El Dorado, a "cidade do ouro", e La Canela, o "val da canela".Francisco de Orellana Francisco de Orellana (Spanish explorer and soldier) . Encyclopædia Britannica. Acompañabano o seu segundo ao mando, Francisco de Orellana. Despois de 170 km, o río Coca uniuse ao río Napo (nun punto agora coñecido como Puerto Francisco de Orellana) e o grupo detívose durante unhas semanas para construír un barco río arriba desta confluencia. Continuaron río abaixo a través dunha zona deshabitada, onde non puideron atopar comida. Orellana ofreceuse e recibiu a orde de seguir o río Napo, entón coñecido como "Río da Canela", e regresar con comida para o grupo. Baseándose na información recibida dun xefe indíxena cativo chamado Delicola, esperaban atopar comida en poucos días río abaixo, remontando outro río cara ao norte.
Orellana levou a uns 57 homes, o barco e algunhas canoas, e abandonou as tropas de Pizarro o 26 de decembro de 1541. Con todo, Orellana non atopou a confluencia (probablemente co río Aguarico) onde buscaba subministracións para os seus homes. Cando el e os seus homes chegaron a outra aldea, moitos deles estaban enfermos pola fame e por comer «plantas nocivas», e atopábanse ao bordo da morte. Sete homes morreron nesa aldea. Os seus homes ameazaron con amotinarse se a expedición daba media volta para tentar reunirse con Pizarro, que se atopaba a máis de 100 leguas río abaixo nese momento. Aceptou cambiar o obxectivo da expedición para descubrir novas terras en nome do rei de España, e os homes construíron un barco máis grande co que navegar río abaixo. Tras unha viaxe de 600 km polo río Napo, chegaron a outra gran confluencia, nun punto próximo á actual Iquitos, e logo seguiron o curso superior do Amazonas, agora coñecido como Solimões, durante outros 1200 km até a súa confluencia co río Negro (preto da actual Manaus), á que chegaron o 3 de xuño de 1542.
En canto á misión inicial de atopar canela, Pizarro informou o rei que atoparan árbores de canela, pero que non podían cultivarse de forma rendible. A canela verdadeira (Cinnamomum Verum) non é orixinaria de Suramérica. Outras plantas relacionadas que conteñen canela (da familia Lauraceae) son bastante comúns nesa parte do Amazonas e é probable que Pizarro vise algunhas delas. A expedición chegou á desembocadura do Amazonas o 24 de agosto de 1542, demostrando a navegabilidade práctica do Gran Río.
miniatura|upright|Danza de máscaras e banquete nupcial dos indios ticuna, gravados para a obra de Bates de 1863 The Naturalist on the River Amazons. (O naturalista no río Amazonas)
En 1560, outro conquistador español, Lope de Aguirre, pudo realizar o segundo descenso do Amazonas. Os historiadores non están seguros de se o río polo que descendeu foi o Amazonas ou o río Orinoco, que discorre máis ou menos en paralelo ao Amazonas pero máis ao norte.
O explorador portugués Pedro Teixeira foi o primeiro europeo en remontar o río por completo. Chegou a Quito en 1637 e regresou pola mesma ruta.
Entre 1648 e 1652, o bandeirante portugués brasileiro António Raposo Tavares dirixiu unha expedición desde São Paulo por terra até a desembocadura do Amazonas, investigando moitos dos seus afluentes, incluído o río Negro, e percorrendo unha distancia de máis de 10 000 km.