José Lins do Rego Cavalcanti, nado en Piar o 3 de xuño de 1901 e finado no Río de Xaneiro o 12 de setembro de 1957, foi un escritor brasileiro que, ao lado de Graciliano Ramos, Érico Veríssimo, Rachel de Queiroz e Jorge Amado, figura como un dos novelistas rexionalistas máis prestixiosos da literatura brasileira.Hafez, 1997, p.13CARPEAUX, 1980, citado por Hafez, 1997, p.19
Traxectoria Segundo Otto Maria Carpeaux, José Lins era "o último contador de historias." A súa novela de estrea, Menino de Engenho (1932), foi publicado con dificultade, porén pronto foi eloxiado pola crítica.Hafez, 1997, p.10 José Lins escribiu cinco libros a que nomeou "Ciclo da cana-de-açúcar", nunha referencia ao papel que nel ocupa a decadencia do enxeño azucareiro nordestino, visto de modo cada vez menos nostálxico e máis realista polo autor: Menino de Engenho (1932), Doidinho (1933), Bangüê (1934), O Moleque Ricardo (1935), e Usina (1936). A súa obra rexionalista, con todo, non se encaixa soamente na denuncia sociopolítica, mais, como afirmou Manuel Cavalcanti Proença, igualmente na súa "sensibilidade á flor da pel, na sinceridade diante da vida, na autenticidade que o caracterizaban."CAVALCANTI PROENÇA, 1974, citado por Hafez, 1997, p.18
José Lins naceu na Paraíba, os seus antepasados, que eran en gran parte señores de enxeño, legaron ao neno a riqueza do enxeño de azucre que lle ocupou toda a infancia. O seu contacto co mundo rural do Nordeste deulle a oportunidade de, nostálxica e criticamente, relatar as súas experiencias a través das personaxes das súas primeiras novelas. Lins era activo nos medios intelectuais. Ao matricularse en 1920 na Facultade de Dereito do Arrecife ampliou os seus contactos co medio literario de Pernambuco, tornándose amigo de José Américo de Almeida (autor da Bagaceira).Hafez, 1997, p.7 En 1926, partiu para o Maceió, onde se reunía con importantes nomes, Graciliano Ramos, Rachel de Queiroz, Aurélio Buarque de Holanda e Jorge de Lima. Cando partiu para o Río de Xaneiro, en 1935, conquistou aínda máis a crítica e colaborou para a prensa, escribindo para os Diários Associados e O Globo.Hafez, 1997, p.11
É atribuída a José Lins do Rego a invención dunha nova novela moderna brasileira. O conxunto da súa obra é un marco histórico na literatura rexionalista por representar o declive do Nordeste canavieiro. Algúns críticos cren que o autor axudou a construír unha nova forma de escribir fundada na "obtención dun ritmo oral", que foi tornada posíbel pola liberdade conquistada e practicada polos modernistas de 1922.Hafez, 1997, p.20 A súa magnum opus, Fogo Morto (1943), é vista como a "novela dos grandes personaxes."MELLO E SOUZA, 1992, citado por Hafez, 1997, p.25 Massaud Moisés escribiu que esta obra prima de José Lins "é unha das máis representativas non só da ficción dos anos 30 como de todo o Modernismo."MOISÉS, 1989, citado por Hafez, p.26
Os comezos miniatura|Casa do Engenho Corredor, onde naceu José Lins do Rêgo. Arquivo Nacional. Nacido no Engenho Corredor, municipio paraibano de Piar, fillo de João do Rego Cavalcanti e de Amélia Lins Cavalcanti. Antes da morte da nai, morou no Engenho de seu pai, o famoso Engenho Tapuá, no municipio paraibano de Sao Miguel de Taipu. Tras o falecemento de D.Amélia, Zé Lins, aos catro anos, múdase para o enxeño de seu avó materno. Este era o famoso Coronel Bubu do Corredor (José Lins Cavalcanti de Albuquerque, señor de 8 enxeños da várzea do Río Paraíba). Zé Lins permaneceu no Corredor até aos 12 anos de idade. Logo despois fixo as primeiras letras no Internato Colexio de Itabaiana, no Instituto N. S. do Carmo e no Colexio Diocesano Pio X na entón cidade da Paraíba actual João Persoa. Despois estudou no Colexio Carneiro León e Osvaldo Cruz, en Arrecife. É de 1916, por exemplo, o primeiro contacto co Ateneu, de Raul Pompeia. En 1918, aos dezasete anos por tanto, José Lins trabou coñecemento con Machado de Assis, a través do Don Casmurro. Desde a infancia, xa traía consigo outras raíces, do sangue e da terra, que viñan de seus pais, pasando de xeración en xeración por outros homes e mulleres sempre ligados ao mundo rural do Nordeste azucareiro e aos negros rabaños humanos que a foi formando.
Xuventude e inicio da carreira literaria Tras pasar a súa infancia no interior e ver de preto os enxeños de azucre perderen espazo para as fábricas, provocando moitas transformacións sociais e económicas, foi para João Persoa, onde fixo a secundaria e despois, para Arrecife, onde se matriculou en 1920 na facultade de Dereito.
Nese período, alén de colaborar periodicamente co Jornal do Recife, fixo amizade con Gilberto Freyre, que o influenciou e, en 1922, fundou o semanario Don Casmurro.
Licenciouse en 1923. Durante o curso, ampliou os seus contactos co medio literario pernambucano, tornándose amigo de José Américo de Almeida, Osório Borba, Luís Delgado, Aníbal Fernandes, e outros. Gilberto Freyre, volvendo en 1923 dunha longa tempada de estudos universitarios nos Estados Unidos, marcou unha nova fase de influencias no espírito de José Lins, a través das ideas novas sobre a formación social brasileira.
Casou en 1924 coa súa prima Philomena (Naná) Masa Lins do Rego, filla do senador Antônio Masa. En 1925, ingresa no Ministerio Público de Minas Xerais como promotor en Manhuaçu, zona da mata (MG), onde non obstante non se demorou. O mesmo ano abdica de seu cargo na fiscalía e trasládase en 1926 para a capital de Alagoas, onde pasou a exercer as funcións de fiscal de bancos, até 1930, e fiscal de consumo, de 1931 a 1935. En Maceió, tornouse colaborador do Xornal de Alagoas e pasou a formar parte do grupo de Graciliano Ramos, Rachel de Queiroz, Aurélio Buarque de Holanda, Jorge de Lima, Valdemar Cavalcanti, Aloísio Branco, Carlos Paurílio e outros. Alí publicou o seu primeiro libro, Meniño de engenho (1932), chave dunha obra que se revelou de importancia fundamental na historia da moderna novela brasileira. Alén das opinións eloxiosas da crítica, sobre todo de João Ribeiro, o libro mereceu o Premio da Fundação Graça Aranha. En 1933 publicou Doidinho, o segundo libro do "Ciclo da Cana-de-Açúcar".
Perfil da obra e traxectoria literaria esquerda|miniatura|Gilberto Freyre e José Lins do Rego, anos 1950. Arquivo Nacional. O mundo rural do Nordeste, coas facendas, as senzalas e os enxeños, serviu de inspiración para a obra do autor, que publicou o seu primeiro libro - Menino de engenho - en 1932.
En 1926 decidiu deixar para tras o traballo como promotor público no interior de Minas Xerais e trasladouse para Maceió, Alagoas. Alí conviviu cun grupo de escritores moi especial: Graciliano Ramos (o autor de Vidas Secas), Rachel de Queiroz (a moza cearense, que xa publicara a novela O Quince), o poeta Jorge de Lima, Aurélio Buarque de Holanda (o mestre do dicionario), que se tornarían os seus amigos para sempre. Convivindo neste ambiente tan creativo, escribiu as novelas Doidinho (1933) e Bangue (1934). De aí en diante a obra de Zélins, como era chamado, non coñeceu interrupcións: publicou novelas, un volume de memorias, libros de viaxe, de conferencias e de crónicas. E Histórias da Velha Totônia, o seu único libro para o público infanto-xuvenil, lanzado en 1936. Tamén se encontra colaboración da súa autoría na revista luso-brasileira Atlántico .
En 1935 mudouse para o Río de Xaneiro.Os seus libros foron adaptados para o cinema e traducidos na Alemaña, Francia, Inglaterra, España, foi elixido para a Academia Brasileira de Letras.
En 1957 José Lins faleceu. Encóntrase sepultado no Cemiterio de San João Batista no Río de Xaneiro. A obra de José Lins do Rego foi publicada pola editora José Olympio.
Estilo O estilo de José Lins é enteiramente desposuído e sen actitudes ou artifícios literarios. El víase a si mesmo como un escritor instintivo e espontáneo, chegando a apuntar que as súas fontes da arte narrativa estaban nas rúas: "Cando imaxino nas miñas novelas tomo sempre como modo de orientación o dicir as cousas como elas xorden na memoria, cos xeitos e as maneiras simples dos cegos poetas." A pesar desta simplicidade lingüística con que escribe, describe con moita técnica os estados psicolóxicos dos seus personaxes, seguindo así unha liña inaugurada por Proust. Alén diso, ten un dominio da tradición literaria e consegue facer unha crítica dos hábitos nun estilo que lembra a Thomas Hardy.
Fortuna crítica e legado Durante o seu tempo de vida, José Lins foi lido e criticado por todos os grandes intelectuais do país. Mesmo o seu libro de estrea, Menino de Engenho, foi así descrito por João Ribeiro, un dos máis importantes críticos literarios da época:
"Ben examinadas as cousas, este libro punxente é dunha realidade profunda. Nada hai nel que non sexa o espello do que pasa na sociedade rural e na das cidades do Norte e do Sur do Brasil. É de todo o Brasil e un pouco de todo o mundo." — João Ribeiro.Citado por LOUSADA, 1965, p.xii.
Menino de Engenho é amplamente considerado pola crítica como o pioneiro dunha "obra que se revelou de importancia fundamental na historia da moderna novela brasileira".LOUSADA, 1965, p.xii. O compañeiro Gilberto Freyre afirmou que José Lins iniciara, de feito, unha "nova novela en lingua portuguesa" e provocado no Nordeste a poesía modernista-tradicionalista que Jorge de Lima inaugurara con"O Mundo do Menino Impossível" e "Essa Nega Fulô".FREYRE, 1977, apud Haofez, 1997, p.24 Alfredo Bosi, á súa vez, encontrou na obra de José Lins de máis alta expresión literaria, poética e recordativa da transición do enxeño para a fábrica na rexión canavieira da Paraíba e de Pernambuco.BOSI, 1982, p.397 Wilson Martins non ficou satisfeito con Fogo Morto no seu História da Inteligência Brasileira, e afirmou que o "o libro pasa de simple reelaboración do Ciclo da Cana-de-Açúcar, sen nada lle engadir e até tirándolle algunha cousa."MARTINS, 1979, apud Hafez, 1997, p.28. Bosi considerou, no entanto, Fogo Morto a certa "superación" do ciclo da cana-de-azucre.BOSI, 1982, p.398.
Antonio Candido destacou a análise das personaxes de Fogo Morto: "O que torna esa novela impar entre os publicadas en 1943 é a calidade humana dos personaxes creados: aquí, os problemas se funden nas persoas e só teñen sentido mentres elementos do drama que elas viven."CANDIDO, 1992, apud HAFEZ, 1997, p. 25-26. Massaud Moisés puxo esta novela entre os libros dos anos 30, aínda sendo lanzado en 1943, pola razón de ser a obra unha expresión "acabada do espírito do proxecto estético e ideolóxico rexionalista característico daquela década."Hafez, 1997, p.26. Luciana Stegagno Picchio afirmou que grazas a José Lins "o regionalismo tornouse un acto persoal, un instrumento de realización literaria."PICCHIO, 1981, apud Hafez, 1997, p.26-27. Sérgio Milliet afirmou que José Lins fixo unha grande obra ao "ofrecernos unha imaxe moi nítida do Nordeste dos últimos enxeños, evolucionando lentamente entre crises políticas e loitas domésticas, modorrento baixo o sol das secas."MILLIET, 1981, apud Hafez, 1997, p.27. Carpeaux escribiu que todo o universo da casa-grande, da senzala, dos señores de enxeño etc. "nunca máis existirá a non ser nas novelas de José Lins do Rego."CARPEAUX, 1980, intro.
Análise miniatura|Funeral de José Lins do Rêgo, 1957. Arquivo Nacional.