O concepto Renacemento aplícase o período da historia europea que marca o paso da Idade Media á modernidade e que abrangue os séculos XV e XVI, caracterizado por un esforzo por revivir e superar as ideas e logros da antigüidade clásica. Ocorreu despois da crise da Baixa Idade Media e estivo asociado a grandes cambios sociais. Ademais da periodización estándar, os defensores dun "longo Renacemento" adoitan poñer o seu inicio no século XIV e o seu final no século XVII."Os historiadores de diferentes tipos adoitan escoller entre un Renacemento longo (por exemplo, 1300–1600), un curto (1453–1527) ou algún punto intermedio. (como se adopta habitualmente nas historias da música, os séculos XV e XVI)." The Cambridge History of Seventeenth-Century Music: Volume 1, p. 4, 2005, Cambridge University Press, Google Books. Ou entre Petrarca e Jonathan Swift, un período aínda máis longo. Ver Rosalie L. Colie citado en Hageman, Elizabeth H., en Women and Literature in Britain, 1500–1700, p. 190, 1996, ed. Helen Wilcox, Cambridge University Press, , 0521467772, Google Books. Outra fonte datao de 1350 a 1620: . A visión tradicional céntrase máis nos primeiros aspectos modernos do Renacemento e argumenta que foi unha ruptura co pasado, pero moitos historiadores hoxe céntranse máis nos seus aspectos medievais e argumentan que foi unha extensión da Idade Media. Con todo, os inicios do período -o Renacemento temperán do século XV e o protorenacemento italiano de ao redor de 1250 ou 1300- se solapan considerablemente coa Baixa Idade Media, convencionalmente datada en , e a propia Idade Media foi un longo período cheo de cambios graduais, como a idade moderna; e como período de transición entre ambos, o Renacemento ten estreitas similitudes con ambos, especialmente cos subperiodos tardío e temperán de ambos.
A base intelectual do Renacemento foi a súa versión do humanismo, derivada do concepto da humanitas romana e do redescubrimento da filosofía grega clásica, como a de Protágoras, que dicía que "o home é a medida de todas as cousas". Este novo pensamento manifestouse na arte, na arquitectura, na política, na ciencia e na literatura. Os primeiros exemplos foron o desenvolvemento da perspectiva na pintura ó óleo e o renacemento dos coñecementos para facer formigón. Aínda que a invención dos tipos móbiles metálicos acelerou a difusión das ideas desde finais do século XV, os cambios do Renacemento non foron uniformes en toda Europa: as primeiras pegadas aparecen en Italia xa a finais do século XIII, en particular cos escritos de Dante e as pinturas de Giotto.
O Renacemento cultural manifestouse primeiro na rexión italiana da Toscana, tendo como principais centros as cidades de Florencia e Siena, de onde se espallou cara ó resto de Italia e despois cara a practicamente todos os países da Europa occidental. Italia permaneceu sempre como o lugar onde o movemento presentou un maior apoxeo, porén manifestacións renacentistas de grande importancia tamén terían lugar en Inglaterra, Alemaña, Países Baixos e, menos intensamente, en Portugal e España, e nas súas colonias americanas.
Chamouse "Renacemento" en virtude da redescuberta e revalorización das referencias culturais da antigüidade clásica, que orientaron as mudanzas deste período en dirección a un ideal humanista e naturalista. O termo foi rexistrado por primeira vez por Giorgio Vasari xa no século XVI, mais a noción de Renacemento tal e como hoxe o entendemos xurdiu a partir da publicación do libro de Jacob Burckhardt A cultura do Renacemento en Italia (1867), onde el definía o período como unha época de "descubrimento do mundo e do home".
Como movemento cultural, o Renacemento abarcou o florecemento innovador do latín e da literatura vernácula, comezando co rexurdimento da aprendizaxe baseada en fontes clásicas do século XIV, que os contemporáneos atribúen a Petrarca; o desenvolvemento da perspectiva lineal e outras técnicas de renderización dunha realidade máis natural na pintura; e da reforma educativa gradual pero xeneralizada. En política, o Renacemento contribuíu ao desenvolvemento dos costumes e convencións da diplomacia, e na ciencia a unha maior dependencia da observación e do razoamento indutivo. Aínda que o Renacemento viu revolucións en moitas actividades intelectuais e nas científicas sociais, así como a introdución da banca moderna e o campo da contabilidade, quizais sexa máis coñecido polos seus desenvolvementos artísticos e polas contribucións de polímatas como Leonardo da Vinci e Michelangelo, que inspiraron o termo "home do Renacemento".BBC Science and Nature, Leonardo da Vinci Recuperado o 12 de maio de 2007BBC History, Michelangelo Retrieved May 12, 2007 O Renacemento comezou na República de Florencia, un dos moitos estados de Italia.Burke, P., The European Renaissance: Centre and Peripheries 1998 Propuxéronse varias teorías para explicar as súas orixes e características, centrándose nunha variedade de factores que inclúen as peculiaridades sociais e cívicas de Florencia nese momento: a súa estrutura política, o patrocinio da súa familia dominante, os Medici,Strathern, Paul The Medici: Godfathers of the Renaissance (2003)Peter Barenboim, Sergey Shiyan, Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel, SLOVO, Moscow, 2006. e a migración de eruditos gregos e os seus textos a Italia tras a Caída de Constantinopla nas mans dos turcos otománs.Encyclopædia Britannica, "Renaissance", 2008, O.Ed.Harris, Michael H. History of Libraries in the Western World, Scarecrow Press Incorporate, 1999, page 69, Norwich, John Julius, A Short History of Byzantium, 1997, Knopf, Outros centros importantes foron as cidades-estado italianas do norte como Venecia, Xénova, Milán, Boloña , e Roma durante o papado renacentista. Desde Italia, o Renacemento estendeuse por Europa en Flandres, Francia, Gran Bretaña, Irlanda, España, Portugal, Alemaña, Polonia e outros lugares. miniatura|O home de Vitruvio de Leonardo da Vinci. Aprox. 1492. O Renacemento ten unha longa e complexa historiografía, e, en consonancia co escepticismo xeral das periodizacións discretas, houbo moito debate entre os historiadores que reaccionan á glorificación do século XIX do "Renacemento" e dos heroes culturais individuais como "homes do Renacemento", cuestionando a utilidade de Renacemento como termo e como delineación histórica.Brotton, J., The Renaissance: A Very Short Introduction, OUP, 2006 . Algúns observadores puxeron en dúbida se o Renacemento foi un "avance" cultural da Idade Media, en cambio vírono como un período de pesimismo e nostalxia pola antigüidade clásica,Huizanga, Johan, The Waning of the Middle Ages (1919, trans. 1924) mentres que os historiadores sociais e económicos, especialmente os da longue durée (longa duración), centráronse en cambio na continuidade entre as dúas eras, que están ligados, como Panofsky observou, "por mil lazos".
De feito o Renacemento racha, conscientemente, coa tradición artística da Idade Media, á que cualifica, con desprezo, como un estilo de bárbaros ou de godos. E coa mesma consciencia oponse á arte contemporánea da Europa do norte.
Dende unha perspectiva da evolución artística xeral de Europa, o Renacemento significa unha separación da unidade estilística que ata ese momento fora supranacional. Visión xeral O Renacemento foi un movemento cultural que afectou profundamente a vida intelectual europea no período moderno. Comezando en Italia, e estendéndose polo resto de Europa no século XVI, a súa influencia deixouse sentir na arte, arquitectura, filosofía, literatura, música, ciencia, tecnoloxía, política, relixión e outros aspectos da investigación intelectual. Os estudosos do Renacemento empregaron o método humanista no estudo, e buscaron o realismo e a emoción humana na arte.Perry, M. Humanities in the Western Tradition , Ch. 13
Humanistas renacentistas como Poggio Bracciolini buscaron nas bibliotecas monásticas de Europa os textos literarios, históricos e oratorios latinos da antigüidade, mentres que a Caída de Constantinopla (1453) xerou unha onda de emigrantes eruditos gregos que traían preciosos manuscritos en grego antigo, moitos dos cales quedaran no esquecemento en Occidente. É na súa nova orientación cara aos textos literarios e históricos no que os eruditos do Renacemento se diferenciaban tan notablemente dos eruditos medievais do Renacemento do século XII, que se centraron no estudo das obras de ciencias naturais, filosofía e matemáticas, escritas en grego e árabe, máis que neses textos culturais. miniatura|esquerda|upright|Retrato dunha muller nova (c. 1480–85) (Simonetta Vespucci) por Sandro Botticelli No renacemento do neoplatonismo os humanistas renacentistas non rexeitaron o cristianismo; ben ao contrario, moitas das obras máis importantes do Renacemento dedicáronse a ela, e a Igrexa patrocinou moitas obras de arte renacentista. Porén, produciuse un cambio sutil na forma de abordar a relixión por parte dos intelectuais que se reflectiu noutros moitos ámbitos da vida cultural.Open University, Looking at the Renaissance: Religious Context in the Renaissance (Recuperado o 10 de maio de 2007) Ademais, moitas obras cristiás gregas, incluíndo o Novo Testamento grego, foron traídas de Bizancio a Europa Occidental e comprometeron a eruditos occidentais por primeira vez desde a antigüidade tardía. Este novo compromiso coas obras cristiás gregas, e en particular co regreso ao grego orixinal do Novo Testamento promovido polos humanistas Lorenzo Valla e Erasmus, axudaría a preparar o camiño para a Reforma.
Moito despois do primeiro retorno artístico ao clasicismo exemplificado nas esculturas de Nicola Pisano, os pintores florentinos liderados por Masaccio esforzáronse por retratar a forma humana de forma realista, desenvolvendo técnicas para representar a perspectiva e a luz de forma máis natural. Os políticos filósofos, o máis famoso Niccolò Machiavelli, trataron de describir a vida política tal e como era en realidade, é dicir, entendela racionalmente. Giovanni Pico della Mirandola escribiu o famoso texto De hominis dignitate (Oración sobre a dignidade do home, 1486), unha contribución crítica ao humanismo renacentista italiano, que consiste nunha serie de teses sobre filosofía, pensamento natural, fe e maxia defendidas contra calquera opoñente co argumento da razón. Ademais de estudar latín e grego clásicos, os autores renacentistas tamén comezaron a utilizar cada vez máis as linguas vernáculas; combinadoas coa introdución da impresión, isto permitiría a moita máis xente acceder aos libros, especialmente á Biblia.Open University, Looking at the Renaissance: Urban economy and government (Recuperado o 15 de maio de 2007)
En total, o Renacemento podería ser visto como un intento dos intelectuais de estudar e mellorar o secular e o mundano, tanto a través do renacemento das ideas da antigüidade, como a través de novos enfoques do pensamento. Algúns estudosos, como Rodney Stark,Stark, Rodney, The Victory of Reason, Random House, NY: 2005 minimizan o Renacemento en favor das innovacións anteriores das cidades-estado italianas na Alta Idade Media, que coincidiron con gobernos receptivos, co cristianismo e co nacemento do capitalismo. Esta análise argumenta que, mentres que os grandes estados europeos (Francia e España) eran monarquías absolutas, e outros estaban baixo control directo da Igrexa, as cidades-repúblicas independentes de Italia acolleronse os principios do capitalismo inventado nas propiedades monásticas e iniciou unha vasta revolución comercial sen precedentes que precedeu e financiou o Renacemento. Orixes
miniatura|upright|Vista de Florencia, berce do Renacemento