Alejandro Martín Bahamontes nado en Santo Domingo-Caudilla, Toledo, o 9 de xullo de 1928 e finado en Valladolid, o 8 de agosto de 2023, coñecido como Federico Martín Bahamontes, alcumado A Aguia de Toledo e anteriormente A Leituga, foi un ciclista profesional español, activo entre 1954 e 1965, período durante o cal logrou 74 vitorias. Vencedor do Tour de Francia 1959, foi o primeiro corredor español en adxudicarse esta proba, na que ademais conseguiu en seis ocasións o Gran Premio da Montaña, categoría coa que tamén se alzou no Giro de Italia (unha vez) e na Volta a España (dúas veces).
Escalador superdotado, continuamente á ofensiva, era capaz de producir fulgurantes aceleracións nas ramplas máis duras superando aos seus competidores, como o demostran o seu cincuenta e dous pasos en primeiro lugar por cimas de montaña, o mellor rexistro total para un ciclista no Tour de Francia. Recoñecible pola súa silueta esvelta, non se desenvolvía coa mesma superioridade nos descensos. Dotado dun vivo temperamento, era capaz de alternar de forma imprevisible xornadas brillantes con episodios de desmoralización. Mantivo unha encarnizada pugna co ciclista Jesús Loroño, rivalidade que se estendeu das carreiras aos xornais e aos despachos federativos, e que dividiu durante anos os afeccionados españois ao ciclismo.
Está considerado como un dos mellores escaladores de todos os tempos.
Óscar Pereiro, gañador do Tour de Francia de 2006: "Sen a figura de Bahamontes, o ciclismo español non sería nin a metade do que é hoxe".
Traxectoria esquerda|miniatura|Bahamontes no Tour de Francia 1960
Bahamontes naceu en pleno verán de 1928, nunha casa de peóns camiñeros da pequena localidade de Val de Santo Domingo (actualmente, concello de Santo Domingo-Caudilla, poboación situada uns 30 km ao noroeste de Toledo) na que residían os seus pais, Julián Martín Losana (por entón peón camiñeiro) e Vitoria Bahamontes San Cristóbal. Federico era o fillo máis vello, e tivo tres irmás: Julia, Luisa e Carmen. Seis meses despois do seu nacemento, a familia trasladouse a Toledo, onde o seu pai atopara traballo como guardés dun cigarral. Con todo, co estalido da Guerra Civil Española, a familia tivo que refuxiarse en Madrid coincidindo cos acontecementos do asedio do Alcázar de Toledo. Co final da guerra en 1939, puideron regresar a Toledo, e Federico retornou á escola. O seu pai colocouno como aprendiz nun taller de carpintaría, pero deixouno ao pouco tempo e comezou a traballar no taller de bicicletas do antigo ídolo do ciclismo local, Moisés Alonso, á vez que facía de repartidor para varios comerciantes do centro da cidade. De cheo no período de penuria económica que seguiu á guerra civil, Bahamontes contribuía a completar os ingresos da familia dedicándose ao estraperlo, indo coa súa bicicleta comprar mercadorías en Gálvez e Torrijos, que a súa nai revendía na cidade de Toledo por fóra do mercado, cuxos abastos estaban sometidos a racionamento. Estas frecuentes galopadas en bicicleta pola estrada de Torrijos, percorrendo 30 km de ida e outros tantos de volta cargado, máis as continuas viaxes como recadeiro cunha carreta polas empinadas costas de Toledo, contribuíron a moldear de forma decisiva as súas innatas condicións como ciclista. miniatura|Escudo da Porta de Bisagra en Toledo, coa aguia bicéfala que inspiraría o alcume de Bahamontes: A Aguia de Toledo Bahamontes comezou a competir de forma case casual con 19 anos, cando se apuntou a unha carreira local organizada por "Educación e Descanso" en Toledo, que gañou cunha bicicleta de paseo, bicicleta que comprara a un ferreiro por "30 duros". Entre os corredores locais era alcumado "A Leituga", alcume herdado do seu avó e que lle encaixaba perfectamente polo seu traballo na froitaría do mercado de abastos. No programa La resistencia de David Broncano recoñeceu que a orixe do alcume se relaciona co refrán 'entre col e col está a leituga', sendo que col se refire a colline, a acepción de porto de montaña en francés.
En 1948, Federico foi seleccionado para o campionato de "Educación e Descanso" en Madrid. Caeu preto da meta ao chocar cun espectador, e tivo que conformarse co quinto posto. En 1949, obtivo os seus primeiros grandes éxitos, adxudicándose o Trofeo Luís Guijarro e a Volta a Ávila, na que se impuxo na xeral e foi o mellor escalador. Co permiso do seu pai, decidiu dedicarse por completo á bicicleta. En 1950 completou o seu servizo militar no Rexemento de Automóbiles da Reserva Xeral. As súas calidades deportivas e bo comportamento valéronlle o aprecio dos seus xefes e moitos permisos para adestrar. Foi durante este período cando coñeceu á súa futura esposa, Fermina Aguilar Sánchez. Ao ano seguinte, multiplicáronse os seus éxitos: gañou o título de campión afeccionado de España no circuíto de Mieres (Asturias), e na Volta a Ávila gañou de novo a xeral e o premio ao mellor escalador como dous anos antes..
Na tempada 1952, presentouse á carreira Madrid-Toledo, na que corrían moitos ciclistas profesionais. Tras algúns problemas coa súa licenza como ciclista independente, permitíuselle tomar a saída, pero fóra de concurso. Cruzou a liña de meta en primeiro lugar, pero a vitoria final adxudicóuselle a Julián Berrendero. Na Volta a Castela, mostrouse á altura dos mellores (só superou o italiano Giancarlo Astrua), e a continuación gañou a Volta a Albacete. En 1953, dominou a competición na Volta a Málaga, impóndose en tres das cinco etapas. Tamén gañou o campionato de Castela independente, e participou na Volta a Cataluña, onde se clasificou oitavo e foi o mellor escalador..
Ciclista profesional miniatura|Tour de 1954 A súa carreira profesional comezou en 1954, cando marchou a residir en Barcelona, encadrado no equipo de Santiago Mostajo. Coa camisola da escuadra Splendid obtivo a súa primeira vitoria internacional, vencendo na subida ao Mont Agel en Mónaco, na que un aínda descoñecido Bahamontes impúxose ao favorito, Gilbert Bauvin. Tras unha serie de probas locais no sur de Francia nas que destacou como escalador, volveu a España. Julián Berrendero, seleccionador español, vírao na Volta a Asturias, e incluíuno no equipo español que ía correr o Tour ese mesmo ano. Centrado na loita polo premio da montaña, impúxose en prestixiosas cimas como o Aubisque, facéndose co título de mellor escalador con 95 puntos sobre os 53 de Louison Bobet, gañador da xeral, na que Bahamontes ocupou a posición 25. O Tour de 1954 converteuse no escenario no que comezou a forxarse a súa lenda de corredor «excéntrico» na prensa deportiva internacional, co soado incidente do xeado na cima da Romèyre. Durante a subida, Bahamontes sufrira unha avaría nos radios da roda traseira da súa bicicleta, o que o obrigou a destensar o freo. Unha vez coroado o porto con dous minutos de vantaxe, non quedou máis remedio que esperar ata que chegase o coche de asistencia para que lle cambiase a roda avariada, circunstancia que aproveitou para tomarse un xeado. Este feito foi erroneamente interpretado durante moito tempo como un xesto deliberado de Federico para remarcar a súa superioridade na montaña ante os seus rivais. Tras ser proclamado «rei da montaña» da rolda francesa, tributóuselle un recibimento triunfal en Toledo, onde abriu a súa tenda de bicicletas coas ganancias acumuladas aquela tempada.
O ano 1955 non foi especialmente brillante: repetiu vitoria na subida ao Monte Agel e na Volta a Asturias. A súa primeira participación na Volta a España, na que venceu o francés Jean Dotto, saldouse cun modesto posto 21 na xeral. Unha misteriosa enfermidade que o propio Bahamontes denominou o «limaquillo» (logo sóubose que se trataba dunha antiga lesión de xeonllo) impediulle correr ese ano o Tour.
É na tempada 1956 cando as fazañas de Bahamontes na montaña comezan a ser obxecto de atención masiva, e cando se fixeron evidentes os receos entre Bahamontes e Jesús Loroño. Ambos tiveron graves disensións na Volta, acentuadas polas ordes do xefe do equipo español, Luís Puig, que non puido conseguir que enterrasen as súas rifas. A pesar dunha Volta a España que non colmou a súa ambición (acabou cuarto da xeral, con Jesús Loroño en segunda posición e o italiano Angelo Conterno no máis alto do podio), e un Xiro que non puido finalizar tras unha dramática ascensión ao Bondone no medio dunha descomunal nevada, no Tour tivo unha actuación destacada. Aquela edición gañaríaa o francés Roger Walkowiak, coa montaña para o luxemburgués Charly Gaul. Bahamontes terminaría cuarto na xeral.
O ano 1957 viu unha das edicións da Volta cunha loita máis pechada, na que de novo se enfrontaron Jesús Loroño (que gañaría aquela edición) e Bahamontes (segundo, adxudicándose o premio da montaña), envolvidos nas disputas dentro do equipo español, que de novo Luís Puig non puido reconducir. No Tour, ao que acudiu con grandes expectativas, volveron os seus problemas con Loroño. Mentres que o alcume de "Aguia de Toledo" facíase popular en Francia a través das páxinas do diario L'Equipe, Bahamontes retirábase na novena etapa, debido á dor que lle producía nun brazo unha inxección de calcio administrada por Luís Puig. Sendo competencia exclusiva dos médicos de equipo administrar estas inxeccións, Luís Puig viuse obrigado a abandonar a dirección do equipo ao ano seguinte.. Esta edición de 1957 foi gañada polo francés Jacques Anquetil.
Na Volta de 1958 continuou a súa encarnizada pugna con Loroño dentro do equipo español. Repítese a historia do ano anterior, pero esta vez levará a proba o francés Jean Stablinski, con Bahamontes (que se adxudicou a montaña) sexto e Loroño oitavo. No seu segundo Xiro, consegue unha etapa, pero lastrado por unha caída non pode brillar na montaña, logrando un discreto posto 17 na clasificación xeral. No Tour daquel ano, da man de Dalmacio Langarica, ten un pésimo inicio, quedando relegado nas primeiras etapas ao posto 63 da xeral, a case 30 minutos da cabeza. Con todo, inicia unha espectacular remontada nos Pireneos, que lle permitirá gañar dúas etapas, facerse co premio da montaña e coa oitava praza en París. Nesta edición, Charly Gaul fixo valer a súa categoría como escalador para obter o primeiro posto da xeral. Ese mesmo ano de 1958 tamén conseguiu imporse en dous Campionatos de España: a proba de 100 km en liña (batendo a marca establecida en 1928 por Telmo García) e a carreira de montaña disputada en Bermeo. miniatura|Bahamontes, tras vencer no Tour de 1959
En 1959 foi dirixido polo soado ciclista italiano Fausto Coppi, con quen estivera reunido uns meses antes, gozando dunha xornada de caza en Toledo. Coppi propúxolle que fichase polo equipo que estaba a formar (o "Tricofilina-Coppi", patrocinado por unha marca de brillantina para o pelo). A intervención de Coppi, segundo recoñece o propio Bahamontes, foi fundamental para convencelo de que debía loitar pola clasificación xeral do Tour, esquecéndose do gran premio da montaña.
O seu primeiro grande obxectivo da tempada, a Volta, acabou en fracaso. Abandonou na etapa 11 por un ántrax nunha perna, discutindo despois con Coppi, que opinaba que debía recorrer á cirurxía para curar a súa lesión. Tras reporse, participou na Volta a Suíza, na que se clasificou terceiro, mellorando progresivamente a medida que avanzaba a proba, o que lle deu confianza para abordar o Tour con garantías. Con todo, pouco antes de comezar a rolda francesa, tivo que salvar un novo obstáculo: a carreira seguíase correndo por equipos nacionais, e o seleccionador Dalmacio Langarica elixiu como xefes de filas a Antonio Suárez e a Bahamontes (primeiro e segundo respectivamente no recentemente disputado campionato de España), o que provocou que Jesús Loroño (o sempiterno rival de Bahamontes entre os afeccionados da época) renunciase a formar parte do equipo, co consecuente escándalo.