thumb|Canle dos Qanats de Ghasabeh na provincia de Razavi Khorasan de Irán, 2015.
Un qanāt (persa قَنَات) ou kārīz (کَارِیز) é un sistema de abastecemento de auga que se desenvolveu no antigo Irán co propósito de transportar auga potable á superficie desde un acuífero ou un pozo a través dun acueduto subterráneo. Orixinado hai aproximadamente 3.000 anos, a súa función é esencialmente a mesma nos sistemas de Asia e Norte de África, pero coñécese por unha variedade de nomes rexionais máis alá do Irán moderno, incluíndo: kārēz en Afganistán e Paquistán, foggāra en Alxeria, khattara nos Montañas Atlas, o 'falaj' de tipo ''daoudi en Omán e os Emiratos Árabes Unidos, e ʿuyūn en Arabia Saudita. Ademais dos de Irán, os qanats existentes e funcionais máis grandes atópanse en Afganistán, Xinjiang en China (o sistema de augas de Turpan), Omán e Paquistán. Os sistemas de estilo Qanat tamén se introduciron en partes de Europa baixo o Imperio Romano e posteriormente implementáronse a maior escala na España gobernada polos musulmáns. Isto sentou as bases para a súa introdución en partes das Américas, aínda que algúns arqueólogos afirmaron que sistemas similares xa puideron ser desenvolvidos e utilizados na era precolombiana.
Crucial para a subministración de auga en zonas con climas cálidos e secos, un qanat permite transportar auga a longas distancias eliminando en gran medida o risco de que gran parte dela se evapore durante a viaxe. O sistema tamén ten a vantaxe de ser bastante resistente aos desastres naturais, como as inundacións e os terremotos, e aos desastres provocados polo home, como a destrución en tempos de guerra e o terrorismo na subministración de auga. Ademais, é case insensible aos niveis variables de precipitación, proporcionando un fluxo con variacións graduais dos anos húmidos aos secos.
O deseño típico dun qanat é un túnel de lixeira pendente ao que se accede por unha serie de pozos verticais semellantes a pozos visibles a nivel do chan. Este capta as augas subterráneas e as leva á superficie a un nivel inferior a certa distancia, por gravidade, eliminando así a necesidade de bombeo. Os pozos verticais ao longo da canle subterránea son para fins de mantemento, e a auga normalmente úsase só unha vez que sae do punto de luz diúrna.
Ata a data, o sistema de qanats aínda garante unha subministración fiable de auga para o consumo e o rego nos asentamentos humanos en climas cálidos, áridos e semiáridos, pero o seu valor para unha poboación está directamente relacionado coa calidade, o volume e a regularidade das augas subterráneas na rexión habitada. Desde a súa adopción fóra do continente iraniano na antigüidade, os qanats foron moi utilizados por varias poboacións para o seu sustento. Do mesmo xeito, moitos dos asentamentos habitados continuamente en Asia occidental e norte de África están establecidos notablemente en zonas onde as condicións foron historicamente favorables para crear e manter un sistema de qanats.
thumb|Qanat en Kashan de Irán que aflora dentro do Xardín Fin en 2005. Pénsase que serviu a Tepe Sialk durante miles de anos. thumb|Kariz aflorando en Niavaran, un distrito da capital iraniana de Teherán, actualmente usado para regar os terreos da Biblioteca e Arquivos Nacionais de Irán, 2005.
Etimoloxía A orixe está no acadio, na palabra qanû(m) que significa 'engra', designando os xuncos que medraban nas marismas do sur de Mesopotamia, e de onde provén o termo hebreo qāne: 'planta de xunco silvestre'. "Varilla tubular, pau" é herdado. Qanāh () é unha palabra árabe que significa "lanza" ou "canle".Reading in World Cultures – Paul Thomas Welty En persa, úsanse dúas palabras: kārīz ou kārēz (), que deriva da palabra anterior kāhrēz (); e qanāt (). Outros nomes para o qanat inclúen kahan (persa کهن); kahn (Baluchi); kahriz/kəhriz (Acerbaixán); khettara (Marrocos); galerías (España); daoudi-type falaj (árabe فلج) (Emiratos Árabes Unidos e Omán); foggara/fughara (Norte de África). Os termos alternativos para qanats en Asia e o norte de África son kakuriz, chin-avulz e mayun.
Orixes thumb|upright 1.5|A posible difusión xeográfica da tecnoloxía dos qanats de Irán, chegando ata España polo oeste (inicialmente a través dos romanos e máis tarde a través dos árabes) e ata a China polo leste (a través da Ruta da Seda). Crese que, nas Américas, o sistema introducíuse a través da colonización española, pero algúns arqueólogos estimaron que sistemas similares, concretamente os puquios entre as civilizacións andinas, poderían ter existido xa na era precolombiana.
Segundo a maioría das fontes, a tecnoloxía do qanat desenvolvérona os antigos iranianos nalgún momento a principios do primeiro milenio a.C. e estendeuse lentamente cara ao oeste e ao leste desde alí.Nikravesh, Ardakanian and Alemohammad, Institutional Capacity Development of Water Resources Management in Iran: Outras fontes suxiren unha orixe no Sueste de Arabia. Parece que se desenvolveron sistemas análogos de forma independente na China e en América do Sur (especificamente, no sur do Perú).
Unha especie de algodón, Gossypium arboreum, é orixinario do sur de Asia e cultívase no subcontinente indio desde hai moito tempo. O algodón aparece na Investigación sobre as plantas de Teofrasto e menciónase nas Leis de Manu. A medida que as redes comerciais transrexionais se expandían e intensificaban, o algodón estendeuse desde a súa terra natal a Oriente Medio. Unha teoría é que o qanat desenvolveuse para regar os campos de algodón, primeiro no que hoxe é Irán, onde duplicou a cantidade de auga dispoñible para rego e uso urbano. Debido a isto, Persia gozou de maiores excedentes de produtos agrícolas, o que aumentou a urbanización e a estratificación social. The qanat technology subsequently spread from Persia westward and eastward.
No árido deserto costeiro do Perú, desenvolveuse unha tecnoloxía de abastecemento de auga similar á dos qanats, chamada puquios. A maioría dos arqueólogos cren que os puquios son indíxenas e datan de arredor do ano 500 d.C., pero algúns cren que son de orixe española, traídos ás Américas no século XVI. Os puquios aínda se usaban na rexión de Nazca no século XXI.. In Underground Aqueducts Handbook.
Características thumb|upright=1.55|Sección transversal dun sistema de qanats iraniano típico
Os qanats constrúense como unha serie de pozos verticais semellantes a pozos, conectados por un túnel de pendente suave que transporta unha canle de auga. Os qanats transportan eficientemente grandes cantidades de auga subterránea á superficie sen necesidade de bombeo. A auga drena por gravidade, normalmente desde un acuífero de terras altas, cun destino máis baixo que a fonte. Os qanats permiten que a auga se transporte a longas distancias en climas cálidos e secos sen moita perda de auga por evaporación.Angelakis & Chiotis & Eslamian e Weingartner (2016), p. 244 (Nas rexións áridas e semiáridas, debido á alta evaporación, as rutas de transporte eran en forma de ganats, que conducen as augas subterráneas ás zonas de consumo ao longo dos túneles. A longo prazo, o sistema ganat non só é económico, senón tamén sostible para o rego e os fins agrícolas... Sábese que o fluxo de auga subterránea dependía do tamaño de gran dos sedimentos e, polo tanto, os túneles nos qanats énchense con material máis groso que as formacións xeolóxicas circundantes. Os qanats constrúense principalmente ao longo dos vales onde se depositan sedimentos cuaternarios.)
É moi común que un qanat comece baixo as ladeiras das montañas, onde o nivel freático está máis preto da superficie. Desde esta fonte, o túnel do qanat inclínase suavemente cara abaixo, converxendo lentamente coa pendente máis pronunciada da superficie terrestre superior, e a auga finalmente flúe por riba do chan onde se unen os dous niveis. Para conectar unha zona poboada ou agrícola cun acuífero, os qanats adoitan ter que estenderse a longas distancias.
Ás veces, os qanats divídense nunha rede de distribución subterránea de canles máis pequenas chamadas kariz. Do mesmo xeito que os qanats, estas canles máis pequenas están baixo terra para evitar a contaminación e a evaporación. Nalgúns casos, a auga dun qanat almacénase nun encoro, normalmente cun fluxo nocturno almacenado para uso diúrno. Un ab anbar é un exemplo dun encoro tradicional persa alimentado por qanats para auga potable.
O sistema de qanats ten a vantaxe de ser resistente a desastres naturais como as inundacións e á destrución deliberada na guerra. Ademais, é case insensible aos niveis de precipitación, proporcionando un fluxo con só variacións graduais dos anos húmidos aos secos. Desde unha perspectiva de sustentabilidade, os qanats funcionan só coa gravidade e, polo tanto, teñen custos de operación e mantemento baixos. Os qanats transfiren auga doce da meseta montañosa ás chairas máis baixas con solo máis salgado. Isto axuda a controlar a salinidade do solo e a previr a desertización.
O qanat non se debe confundir co túnel de manancial típico da zona montañosa arredor de Xerusalén. Aínda que ambos son túneles escavados deseñados para extraer auga por gravidade, existen diferenzas cruciais. En primeiro lugar, a orixe do qanat foi un pozo que se converteu nun manancial artificial. Pola contra, a orixe do túnel de manancial foi o desenvolvemento dun manancial natural para renovar ou aumentar o fluxo tras un descenso do nivel freático. En segundo lugar, os pozos esenciais para a construción de qanats non son esenciais para os túneles de manancial.
Impacto nos patróns de asentamento Unha cidade ou vila típica de Irán, e doutros lugares onde se usa o qanat, ten máis dun qanat. Os campos e xardíns están situados tanto sobre os qanats a pouca distancia antes de que emerxan do chan como debaixo da saída da superficie. A auga dos qanats define tanto as rexións sociais da cidade como o deseño da cidade.
A auga é máis fresca, limpa e fría nos tramos superiores, e a xente máis próspera vive na saída ou inmediatamente augas arriba da saída. Cando o qanat aínda está baixo terra, a auga é extraída á superficie a través de pozos ou pozos persas impulsados por animais. Os encoros subterráneos privados poderían abastecer casas e edificios para uso doméstico e tamén para o rego de xardíns. O fluxo de aire do qanat utilízase para arrefriar unha habitación subterránea de verán (shabestan) que se atopa en moitas casas e edificios antigos.
Augando a saída, a auga corre a través de canles superficiais chamadas jubs (jūbs) que corren costa abaixo, con ramais laterais para levar auga á veciñanza, xardíns e campos. As rúas normalmente son paralelas aos jubs e aos seus ramais laterais. Como resultado, as cidades e vilas están orientadas de acordo coa pendente do terreo, esta é unha resposta práctica á distribución eficiente da auga en terreos variables.
Os tramos inferiores dos canais son menos desexables tanto para as residencias como para a agricultura. A auga contamínase progresivamente a medida que pasa augas abaixo. Nos anos secos, os tramos inferiores son os que teñen máis probabilidades de ver reducións substanciais no caudal.
Construción Tradicionalmente, os qanats son construídos por un grupo de traballadores cualificados, os "muqannīs", con traballo manual. A profesión historicamente estaba ben remunerada e transmitíase normalmente de pais a fillos.
Preparativos thumb|upright=1.2|Ambular aluvial no sur de Irán. Imaxe do satélite Terra, operado pola NASA, 2004.