Uyariy (do quechua, "escoitar") é un documental peruano-español de 2025 dirixido por Javier Corcuera que aborda o masacre de Juliaca, ocorrido o 9 de xaneiro de 2023, no contexto do estalido social no Perú entre 2022 e 2023 contra o goberno de Dina Boluarte. A obra recolle testemuños de familiares das vítimas e reflexiona sobre os feitos dende unha perspectiva de memoria e xustiza.
O documental foi dirixido e escrito polo cineasta peruano Javier Corcuera, recoñecido por traballos anteriores como La espalda del mundo, Sigo siendo (Kachkaniraqmi) e El viaje de Javier Heraud.
A estrea do filme no Perú realizouse o 15 de agosto de 2025 no Festival de Cinema de Lima e o 8 de xaneiro de 2026 a nivel nacional. A súa exhibición tivo limitacións en salas comerciais.
Sinopse Tras os acontecementos ocorridos o 9 de xaneiro de 2023 en Juliaca, o documental percorre a rexión de Puno a través da música e os cantos de artistas do sur andino. Uyariy incorpora testemuños de familiares das vítimas do masacre de Juliaca e estabelece vínculos entre estes feitos e procesos históricos de represión, revoltas indíxenas e loitas pola identidade, como parte da memoria recente do Perú.
Produción No marco do estalido social iniciado tras o ascenso ao poder de Dina Boluarte, rexistráronse protestas en diversas rexións do país, entre elas o departamento de Puno, un dos territorios con maior participación nas mobilizacións.
O 9 de xaneiro do 2023 producíronse enfrontamentos nos arredores do Aeroporto Internacional Inca Manco Cápac, na cidade de Juliaca, que provocaron a morte de 18 persoas durante operativos das forzas da orde, feitos que se atopan baixo investigación. O director Javier Corcuera sinalou que a rodaxe iniciou instantes despois dos acontecementos a modo de «emerxencia», entrevistando a familiares dos falecidos. Corcuera coñeceu a narrativa oficialista sobre as protestas e elixiu o título «Uyari» porque «dende hai douscentos anos non se escoitou a ese "outro país", a esas nacións, a eses poboadores, a eses campesiños, a esas persoas que están no sur andino».
O filme tamén aborda outros acontecementos, como a rebelión de Huancho Lima, que tivo lugar 100 anos antes do estalido peruano, así como as marchas dos manifestantes na capital peruana, coñecidas como a «toma de Lima». A distribuidora do filme no Perú, V&R Films, engadiu unha mensaxe de advertencia inicial: «O seguinte contido audiovisual mostra material sensible sobre a violencia nas protestas sociais ocorridas nos anos 2022 e 2023. As crenzas, opinións e puntos de vista expresados son responsabilidade do autor e non necesariamente representan os nosos».
A música está moi presente ao longo do filme. A dirección musical corre a cargo de Edith Ramos, coa axuda do compositor e investigador Pedro Rodríguez. Ramos destacou a importancia da música nas zonas quechua e aimará de Puno e afirmou que non é necesario saber estas linguas para entendela. alt=9 enero 2025|miniatura|333x333px|Manifestación a dous anos do masacre de Juliaca.
Participacións O documental inclúe intervencións de familiares das vítimas, entre elas:
Milagros Samillán Sanga Asunta Jumpiri Olbea Yovana Apaza Cutisaca Elba Mamani Añamuro Rosa Luque Mamani Julia Mamani de Luque Demetrio Aroquipa Mamani
Produción musical A produción musical está a cargo da cantante puneña Edith Ramos, con apoio de Pedro Rodríguez. O repertorio está conformado por música tradicional altiplánica interpretada en castelán, quechua e aimará: ayarachis, sikuris e huayno. Estes xéneros son interpretados por bandas tradicionais durante as cerimonias de conmemoración e inclusive polos propios familiares das vítimas. Varias das cancións foron creadas de xeito colectivo e anónimo por distintas comunidades. Javier Corcuera, director do documental, sinala que a música estivo presente de maneira natural nas manifestacións.
Estrea comercial O 8 de xaneiro de 2026, día da estrea a nivel nacional, Uyariy foi retirado dalgunhas salas de Cineplanet en Lima, a pesar de que a empresa anunciara previamente a súa exhibición. O filme desapareceu da carteleira de forma fortuíta. Miguel Ángel Farfán Huamán, antropólogo de orixe quechua e membro do Grupo de Investigación en Antropoloxía Visual da Pontificia Universidade Católica do Perú, intuíu que se trataba «dunha película de non ficción, de corte político-social, que evidencia a represión do Estado e, aínda por riba, é peruana, polo que resulta incómoda para moitos axentes do establishment» e, en consecuencia, para as salas de cinema.
O director, Javier Corcuera denunciou o acontecido mediante un pronunciamento público. Así mesmo, a Asociación de Mártires e Vítimas do 9 de Xaneiro emitiu un comunicado onde mencionaron «Denunciamos censura á nosa verdade e ao dereito de xustiza e verdade». O ministro Alfredo Luna Briceño negou a censura e asegurou que o Ministerio de Cultura «respecta a liberdade artística e non intervén nos contidos».
O xornal La República sinalou a Uyariy como o «primeiro filme peruano de 2026 afectado pola programación dos multicines». Só seis salas o estrearon o día do seu lanzamento, en «horarios difíciles» para poder vela. Nalgunhas salas de Arequipa foise enchendo. Días despois, engadíronse máis horarios de exhibición. Na súa primeira semana de exhibición comercial, reportouse que o documental alcanzou 35 489 espectadores.
Premios e nomeamentos AnoPremioCategoríaResultado2026Premios APRECIPelícula do ano
Notas
Categoría:Filmes de 2025 Categoría:Filmes en lingua aimará Categoría:Filmes en lingua quechua Categoría:Filmes en lingua castelá Categoría:Filmes do Perú Categoría:Filmes de España Categoría:Filmes dirixidos por Javier Corcuera Categoría:Documentais