A illa de Delos (; Dhilos estable e visible, Ático: , Dórico: ), é unha das máis pequenas illas das Cícladas, no mar Exeo tamén chamada Lagia, illa das lebres; Ortigia, illa dos paspallás; Cintera, tamén Clamidia, Cintos, Pirpile e Pelasgia. Atópase preto de Miconos, preto do centro do arquipélago das Cícladas, é un dos sitios mitolóxicos, históricos e arqueolóxicos máis importantes de Grecia. As escavacións na illa están entre as máis extensas do Mediterráneo, o traballo en curso ten lugar baixo a dirección do Eforato das Antigüidades das Cícladas, e moitos dos artefactos atopados están expostos no Museo Arqueolóxico de Delos e no Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas.
Delos tivo unha posición como santuario sagrado durante un milenio antes de que a mitoloxía grega olímpica o convertese no lugar de nacemento de Apolo e Artemisa. Desde o seu Porto Sagrado, o horizonte mostra os tres montículos cónicos que identifican as paisaxes sagradas dunha deusa (predise que o nome da divindade é Atenea) - noutros sitios: un, mantendo o seu nome pregrego Monte Cynthus,A combinación -nth- é un marcador para pre- Palabras gregas: Corinto, menthos, labirinto, etc. Un nome que Artemisa e mesmo Diana conservado era Cynthia. coroase cun santuario de Zeus.
En 1990, a UNESCO inscribiu Delos na Lista do Patrimonio da Humanidade, citando o seu excepcional xacemento arqueolóxico que "transmite a imaxe dun gran porto mediterráneo cosmopolita", a súa influencia no desenvolvemento da arquitectura grega e o seu lugar sagrado. importancia en toda a Antiga Grecia.
Xeografía
Illa minúscula (3,5 km²), árida, deshabitada desde hai tempo, sitúase enfronte da illa de Rinia (14 km², deshabitada) e nas proximidades de Miconos. Os seus pendentes son suaves e o monte Cintos non excede os 113 m. O porto foi sempre mediocre e, cando os ventos se levantan, a illa é inaccesible.
Delos está a uns 8 km da costa. A única cidade da illa foi Delos, hoxe día un conxunto de ruínas ao noroeste da illa. Un antigo regato chamado Inopos dirixíase do Monte Cintos ao porto de Furni. Tiña un pequeno estanque preto das ruínas chamado por Herodoto Limne Trochoeides e Theognis por Calímaco. Cerca do lago ou do río, a lenda sitúa a Leto ao nacer Apolo e Artemisa. As antigas casas privadas foron construídas aos dous lados do Cintos e da punta de Trokessa (actual Cabo Morou) ao noroeste.
Un estreito separa Delos de Rinia, onde estaban as rocas chamadas Rematiari, unha das cales é seguramente a illa de Hécate que protexía o antigo porto. O cemiterio de Delos estaba na parte sur da veciña Rinia, unha illa máis grande dividida en dous partes por un istmo.
En conxunto Renea e Delos, e os illotes menores son chamados illas Dhiles. A tradición di que só sufriu un ou dous terremotos, que foron unha advertencia a Grecia: o primeiro antes da invasión persa (mencionado por Heródoto), e o segundo antes da guerra do Peloponeso (mencionado por Tucídides).
Historia mítica
Era un dos lugares máis sagrados de Grecia. A mitoloxía grega di que emerxeu suxeitada polo tridente de Poseidón, pero que era unha illa flotante ata que Zeus atouna con cadeas ao fondo do mar, para convertela nun lugar seguro para Leto, ao abrigo dos celos de Hera que a perseguía, alí naceron Apolo e Artemisa. Como berce de Apolo, era un dos lugares onde se adoraba a este deus, e a illa era posesión do deus que a trocaba con Poseidón.
A orixe da illa está suxeita a dúas tradicións diferentes. Así, teríase creado: Polo mergullo de Asteria, irmá de Leto, no mar, para fuxir das persecucións de Zeus. Por Poseidón, a petición de Zeus. Cun golpe do seu tridente, o deus do mar levantou da auga dúas rochas planas, Delos e Renea.
miniatura|250px|Localización de Delos
Historia
Os primeiros habitantes destas illas serían os carios provenientes de Asia Menor (3000 a.C.), seguidos dos micénicos e xonios. Vivían no cume do monte Cintos.
En época micénica xurdiu, na zona que máis tarde ocuparía o primeiro templo de Apolo, un palacio parecido en estrutura, aos de Knossos, Festo e Micenas. Ao seu redor levantáronse outros edificios sacros, entre os cales destaca un moi longo, o Artemision C, dedicado talvez a Artemisa
Desde o século VIII a.C., festas suntuosas con himnos e competicións deportivas en honra de Apolo son organizadas na illa.
Durante os séculos VII e VI a.C., os monumentos históricos edificados en Delos son moi numerosos como os Leóns de Delos, o Coloso de Apolo, a galería de Naxos e a estatua de Nicandra, ofrenda a Artemisa.
Os habitantes de Naxos construíron en Delos o oikos e a stoá, despois pasou a mans dos seus veciños rivais, os habitantes de Paros
Cara ao 540 a.C., o tirano Pisístrato de Atenas ordena a «purificación» da illa sacra deportando a illa veciña de Rinia as sepulturas, as persoas maiores ou enfermas.
Delos foi o centro dunha anfictionía á que pertencían as illas Cícladas. Os atenienses instituíron un festival en Delos para conmemorar o regreso de Teseo desde Creta. Pisístrato de Atenas e Polícrates de Samos tiveron moito interese en Delos: o primeiro dixemos que purificou a illa; e Polícrates dedicou a veciña illa de Renea a Apolo délico, e suxeitouna cunha cadea con Delos. Logo da conquista das cidades xónicas de Asia, o festival caeu en decadencia no século -V, deixando de facerse durante a guerra do Peloponeso. En -426, sexto ano de guerra, os atenienses purificaron Delos e sacaron todas as tumbas da illa e prohibiron nacer ou morrer na illa e as mulleres embarazadas haberían de ser trasladadas á illa de Renea. Ademais estableceron o festival ao que chamaron Delia.
O carácter sacro da illa foi respectado polos persas Datis e Artafernes, que pasaron de longo e ancoraron en Renea. Un mensaxeiro pregoou que os insulares (que fuxiran a Tinos) podían volver, e os persas queimaron no altar do deus 300 talentos de incenso.
En -477, Atenas formou a Confederación de Delos ou Liga de Delos co propósito de combater a Persia. A illa foi elixida como sede do tesouro confederado, aínda que, axiña se levou á Atenas (-454).
En -426, os atenienses purificaron, como dixemos a illa, e en -422 planearon trasladar a todos as súas habitantes a Adramitium, que cedera o sátrapa Farnaces de Dascilio. Unha gran parte deles morreron nesta cidade a mans do xeneral Arsaces, un enviado do sátrapa Tisafernes de Sardes ou Lida en -411.
Reconstruída a liga, Delos mostrouse menos suxeita ao control de Atenas, ata o punto de que en -354 os delios apelaron a Filipo II de Macedonia para limitar a inxerencia ateniense no santuario de Apolo.
Permaneceu en mans de Atenas (agás por unha curta dominación espartana) ata o -314, cando foi declarada ceibe e independente tras a morte de Alexandre o Grande. Esta autonomía foi limitada: a illa pasou a formar parte dunha liga insular dependente do rei de Exipto, Tolomeo I Sóter. entón floreceron novas festas en honra da dinastía tolemaica como as filadelfias e as tolemaicas e precisamente por estas datas Calímaco dedicou o seu himno a Delos á potencia marítima dos seus soberanos.
Organizada seguindo o modelo de Atenas, Delos acolleu no seu corpo social a numerosos estranxeiros, que vían na illa, aínda que carente de portos naturais, unha excelente escala intermedia nas rutas entre Occidente e Oriente. A illa, que tiña que importalo todo para sobrevivir, enriqueceuse non só con edificios públicos feitos construír polos soberanos, como Antígono I Gonatas, Filipo V de Macedonia ou Atalo I de Pérgamo, senón tamén con edificios que eran sede de corporacións, tesouros votivos erixidos por particulares e vivendas, das máis luxosas do período helenístico.
Os mercadores procedían de todo o mediterráneo: Exipto, Siria, Fenicia e Italia. Os itálicos chegaron a ser, a finais do século -II, os residentes máis numerosos e ricos da illa. A vitoria sobre Antígono III de Siria, cuxos reinos se vían cada vez máis obrigados a aceptar como único interlocutor económico e político a Roma e os seus aliados.
En 166 a.C. pasou a mans de Roma, que a transferiu a Atenas, que expulsou á poboación cara a Acaia. Foi declarada porto franco, é dicir, exenta dos impostos de tránsito. o motivo desta medida, da que saíron prexudicados os delios, ha de buscarse na necesidade, por parte dos mercadores de Italia, de romper o monopolio case total do tráfico directo entre Oriente e Occidente que tiñan os rodios, que a pesar de contar con excelentes portos naturais, viron diminuír en case un 80 % o volume do seu tráfico comercial en poucos anos.
O milagre económico de Delos revelou entón todos os trazos da artificialidade que a fixera importante, e a illa empezou a decaer, pasando, como dixo Hierocles de visible (délos) a invisible (ádelos).
Logo da caída de Corinto en 146 a.C. a mans de Roma, a illa foi declarada por Roma porto internacional sen taxas e converteuse no centro do comercio do Mediterráneo oriental, debido ao seu carácter sacro que ofrecía seguridade, á excelencia do seu porto, á súa situación central, e ao festival anual que se converteu nunha especie de feira. Estrabón di que nun só día chegábanse a vender dous mil escravos. O bronce da illa (aes deliacum) era moi apreciado e utilizouse para moitos barcos ata que o bronce de Corinto, inventado máis tarde, substituíuno.
Durante as guerras mitridáticas a illa foi devastada, e xa non se recuperou completamente. Roma confirmou a Atenas a posesión da illa, pero acabou deserta.
Foi escavada en 1873 pola escola francesa de arqueoloxía de Atenas. Outra vez entre 1904 e 1914 baixo a dirección de M. Holleaux, grazas unha doazón do duque de Loubat, que levou ao descubrimento dalgunhas partes, pero outras permaneceron escondidas ata as escavacións de 1958-1975. Unha restauración dirixida pola escola francesa de arqueoloxía de Atenas e máis tarde polo 21 Eforato de Antigüidades prehistóricas e clásicas. En 1990, Delos foi incluída no catálogo de lugares culturais protexidos pola Unesco.
As principais edificacións son:
A ágora dos Competialiastas, un mercado xunto ao porto sacro, construída no século -II. O templo de Delos ou gran templo, un dos tres dedicados a Apolo, construído a partir do -478, pero cuxas obras paráronse a metade de século e non foron reiniciadas ata o século -III, aínda que nunca se acabaron. A fonte de Minos, unha fonte pública con edificacións construídas a metade do século -VI. A terraza dos leóns, un conxunto escultórico de leóns de mármore dedicado a Apolo da illa de Naxos do século -VII. Eran inicialmente 16, pero só quedan 5 enteiros e 3 máis parciais. Ao oeste, en dirección ao porto, da baía de Skardana, dous templos gardaban os leóns. Establecemento dos amigos de Poseidón de Beirut, foi a casa dun club de mercadores, banqueiros, navegantes e outros, de orixe fenicio; construída no século -II. O Stoivadeion, unha plataforma rectangular coa estatua de Dioniso flanqueada por dous actores (Paposileonoi), construída ao principio do século -III. O teatro do século -III, inicialmente de mármore e logo de madeira. O templo de Isis, templo dórico cun santuario dedicado a Isis, Serapis e Anubis, construído no Cintos (Cynthus) ao comezo do século -II e restaurado polos atenienses no -135. O templo de Hera, templo dórico construído a finais do século -VI ou a comezos do século -V sobre un templo anterior do século -VII. A casa de Dioniso é un mosaico que representa ao deus que estaba nunha casa privada do século -II.
Santuario de Apolo
Os peregrinos chegaban a Delos e entraban no santuario por un itinerario similar aos turistas contemporáneos. Eran acollidos na ágora dos Competaliastas, do nome dos Compitalia, divindades romanas honradas polos escravos e os libertos.