Félix Rubén García Sarmiento, coñecido como Rubén Darío, nado en Metapa (actual Ciudad Darío, Matagalpa), o 18 de xaneiro de 1867 e finado en León (Nicaragua) o 6 de febreiro de 1916, foi un poeta nicaraguano, iniciador e máximo representante do Modernismo literario en lingua castelá. É posiblemente o poeta que tivo unha maior e máis duradeira influencia na poesía do século XX no ámbito hispánico. É chamado príncipe das letras castelás.
Traxectoria Comezos Rubén foi o primeiro fillo do matrimonio formado por Manuel García e Rosa Sarmiento, que casaran en León o 26 de abril de 1866, tras conseguir as dispensas eclesiásticas necesarias, pois tratábase de curmáns segundos. Así e todo, a conduta de Manuel, afeccionado en exceso ó alcohol e ás prostitutas, fixo que Rosa, xa embarazada, tomara a decisión de abandonar o fogar conxugal e refuxiarse na cidade de Metapa, na que deu a luz ó seu fillo, Félix Rubén. O matrimonio terminaría por reconciliarse, e incluso Rosa chegou a dar a luz a outra filla de Manuel, Cándida Rosa, que morreu ós poucos días de nacer. A relación volveuse deteriorar e Rosa abandonou o seu marido para ir vivir co seu fillo á casa dunha tía súa, Bernarda Sarmiento, que vivía co seu esposo, o coronel Félix Ramírez Madregil, na mesma cidade de León. Rosa Sarmiento coñeceu pouco despois a outro home, e estableceu con el a súa residencia en San Marcos de Colón, no departamento de Choluteca, en Honduras.
Aínda que segundo a súa fe de bautismo o primeiro apelido de Rubén era García, a familia paterna era coñecida desde xeracións polo apelido Darío. O propio Rubén o explica na súa autobiografía: miniatura|Catedral-basílica da Asunción, na cidade de León, na que transcorreu a infancia do poeta. Os seus restos están sepultados nesta igrexa.
Os primeiros anos de Rubén Darío transcorreron na cidade de León, criado polos seus tíos-avós Félix e Bernarda, a quen considerou na súa infancia os seus verdadeiros pais (de feito, durante os seus primeiros anos asinaba os traballos escolares como Félix Rubén Ramírez). Apenas tivo contacto coa súa nai, que residía en Honduras, nin co seu pai, a quen chamaba "tío Manuel".
Sobre os seus primeiros anos hai poucas noticias, aínda que se sabe que á morte do coronel Félix Ramírez, en 1871, a familia pasou apuros económicos, e incluso se pensou en colocar ó mozo Rubén como aprendiz de xastre. Segundo o seu biógrafo Edelmiro Torres, asistiu a varias escolas da cidade de León antes de pasar, nos anos 1879 e 1880, a educarse cos xesuítas.
Lector precoz (el mesmo dicía que aprendeu a ler con tres anos), entre os primeiros libros que menciona ler están O Quixote, As mil e unha noites, a Biblia e as obras de Moratín. Axiña empezou tamén a escribir os seus primeiros versos: consérvase un soneto escrito por el en 1879, e publicou por primeira vez nun xornal pouco despois de cumprir os trece anos: trátase da elexía Una lágrima, que apareceu no diario El Termómetro, da cidade de Rivas, o 26 de xullo de 1880. Pouco despois colaborou tamén en El Ensayo, revista literaria de León, e alcanzou fama como "poeta neno". Nestes primeiros versos, segundo Teodosio Fernández, as súas influencias predominantes eran os poetas españois da época Zorrilla, Campoamor, Núñez de Arce e Ventura de la Vega. Máis adiante, porén, interesouse moito pola obra de Víctor Hugo, que tería unha influencia determinante no seu labor poético. As súas obras desta época amosan tamén a pegada do pensamento liberal, hostil á excesiva influencia da Igrexa católica, como é o caso da súa composición El jesuita, de 1881. En canto á súa actitude política, a súa influencia máis destacada foi o ecuatoriano Juan Montalvo, a quen imitou deliberadamente nos seus primeiros artigos xornalísticos. Xa nesta época (contaba catorce anos) proxectou publicar un primeiro libro, Poesías y artigos en prosa, que non vería a luz ata o cincuenta cabodano da súa morte. Posuía unha superdotada memoria, gozaba dunha creatividade e retentiva xenial, e era invitado con frecuencia a recitar poesía en reunións sociais e actos públicos.
En decembro dese mesmo ano trasladouse a Managua, capital do país, a instancias dalgúns políticos liberais que concibiran a idea de que, dadas as súas dotes poéticas, debería educarse en Europa a costa do erario público. Non obstante, o ton anticlerical dos seus versos non convenceu ó presidente do Congreso, o conservador Pedro Joaquín Chamorro y Alfaro, e resolveuse que estudaría na cidade nicaraguana de Granada. Rubén, porén, preferiu quedar en Managua, onde continuou a súa actividade xornalística, colaborando cos xornais El Ferrocarril e El Porvenir de Nicaragua. Na capital namorouse dunha rapaza de once anos, Rosario Emelina Murillo, coa que incluso proxectou casar. Pouco despois, en agosto de 1882, embarcaba no porto de Corinto, en dirección ao Salvador.
No Salvador No Salvador, o mozo Darío foi presentado polo poeta Joaquín Méndez ó presidente da república, Rafael Zaldívar, que o acolleu baixo a súa protección. Alí coñeceu o poeta salvadoreño Francisco Gavidia, gran coñecedor da poesía francesa. So os seus auspicios, Darío intentou por primeira vez adaptar o verso alexandrino francés á métrica castelá. A influencia de Francisco Gavidia foi decisiva por canto foi este autor quen descubriu a Darío a poesía francesa. O nicaraguano escribiu:
O uso do verso alexandrino converteríase despois nun trazo distintivo non só da obra de Darío, senón de toda a poesía modernista. Aínda que no Salvador gozou de bastante celebridade e levou unha intensa vida social, participando en festexos como a conmemoración do centenario de Bolívar, que abriu coa recitación dun poema seu, máis tarde as cousas comezaron a empeorar: pasou penalidades económicas e enfermou de varíola, polo que en outubro de 1883, aínda convalecente, regresou ó país natal.
Tralo seu regreso, residiu brevemente en León e despois en Granada, pero finalmente trasladouse de novo a Managua, onde encontrou traballo na Biblioteca Nacional, e retomou os seus amoríos con Rosario Murillo. En maio de 1884 foi condenado por vagancia á pena de oito días de obra pública, se ben logrou eludir o cumprimento da condena. Por entón continuaba experimentando con novas formas poéticas, e mesmo chegou a ter un libro listo para a súa impresión, que se ía titular Epístolas y poemas. Este segundo libro tampouco chegou a publicarse: debería esperar ata 1888, cando apareceu por fin co título de Primeras notas. Probou sorte tamén co teatro, e chegou a estrear unha obra, titulada Cada oveja..., que tivo certo éxito, pero que hoxe se atopa perdida. Non obstante, encontraba insatisfactoria a vida en Managua e, aconsellado por algúns amigos, optou por embarcar para Chile, cara a onde partiu o 5 de xuño de 1886.
En Chile Desembarcou en Valparaíso o 23 de xuño de 1886. En Chile, grazas ás recomendacións obtidas en Managua, recibiu a protección de Eduardo Poirier e do poeta Eduardo de la Barra. A medias con Poirier escribiu unha novela de tipo sentimental, titulada Emelina, co obxecto de participar nun concurso literario que non chegaron a gañar. Grazas á amizade de Poirier, Darío encontrou traballo no xornal La Época, de Santiago desde xullo de 1886.
Na súa etapa chilena, Darío viviu en condicións moi precarias, e tivo ademais que soportar continuas humillacións por parte da aristocracia do país, que o desprezaba polo seu escaso refinamento e pola cor da súa pel. Non obstante, chegou a facer algunhas amizades, como o fillo do entón presidente da República, o poeta Pedro Balmaceda Toro. Grazas ó apoio deste e doutro amigo, Manuel Rodríguez Mendoza, a quen o libro está dedicado, logrou Darío publicar o seu primeiro libro de poemas, Abrojos, que apareceu en marzo de 1887. Entre febreiro e setembro de 1887, Darío residiu en Valparaíso, onde participou en varios certames literarios. De regreso á capital, encontrou traballo no xornal El Heraldo, co que colaborou entre febreiro e abril de 1888. No mes de xullo, apareceu en Valparaíso, grazas á axuda dos seus amigos Eduardo Poirier e Eduardo de la Barra, Azul..., o libro chave da había pouco iniciada revolución literaria modernista.
Azul... recompilaba unha serie de poemas e de textos en prosa que xa apareceran na prensa chilena entre decembro de 1886 e xuño de 1888. O libro non tivo un éxito inmediato, pero foi moi ben acollido polo influente novelista e crítico literario español Juan Valera, que publicou no xornal madrileño El Imparcial, en outubro de 1888, dúas cartas dirixidas a Rubén Darío, nas que, se ben reprochaba a Darío as súas excesivas influencias francesas (o seu "galicismo mental", segundo a expresión utilizada por Valera), recoñecía nel a un prosista e un poeta de talento. Foron estas cartas de Valera, logo divulgadas na prensa chilena e doutros países, as que consagraron definitivamente a fama de Darío.
Periplo centroamericano Esta fama permitiulle obter o posto de correspondente do xornal La Nación, de Buenos Aires, que era na época o xornal de maior difusión de toda Hispanoamérica. Pouco despois de enviar a súa primeira crónica a La Nación, emprendeu a viaxe de regreso a Nicaragua. Tras unha breve escala en Lima, onde coñeceu ó escritor Ricardo Palma, chegou ó porto de Corinto o 7 de marzo de 1889. Na cidade de León foi agasallado cun recibimento triunfal. Con todo, detívose pouco tempo en Nicaragua, e axiña se trasladou a San Salvador, onde foi nomeado director do xornal La Unión, defensor da unión centroamericana. En San Salvador casou civilmente con Rafaela Contreras, filla dun famoso orador hondureño, Álvaro Contreras, o 21 de xuño de 1890. Ó día seguinte á súa voda produciuse un golpe de estado contra o entón presidente, o xeneral Menéndez, que contou co liderado do xeneral Ezeta (que estivera presente, en calidade de invitado, na voda de Darío). Aínda que o novo presidente quixo ofrecerlle cargos de responsabilidade, Darío preferiu marchar do país. A finais de xuño trasladouse a Guatemala, mentres a recentemente casada permanecía no Salvador. En Guatemala, o presidente Manuel Lisandro Barillas estaba iniciando os preparativos dunha guerra contra O Salvador, e Darío publicou no xornal guatemalteco El Imparcial un artigo, titulado "Historia negra", denunciando a traizón de Ezeta.
En decembro de 1890 foille encomendada a dirección dun xornal de nova creación, El Correo de la Tarde. Ese mesmo ano publicou en Guatemala a segunda edición do seu exitoso libro de poemas Azul..., substancialmente ampliado, e levando como prólogo as dúas cartas de Juan Valera que supuxeran a súa consagración literaria (desde entón, é habitual que as cartas de Valera aparezan en tódalas edicións deste libro de Rubén Darío). En xaneiro do ano seguinte, a súa esposa, Rafaela Contreras, reuniuse con el en Guatemala, e o 11 de febreiro casaron pola igrexa na catedral de Guatemala. En xuño, o diario que dirixía Darío, El Correo de la Tarde, deixou de percibir a subvención gobernamental, e tivo que pechar. Darío optou por probar sorte en Costa Rica, instalándose en agosto dese ano na capital do país, San José. En Costa Rica, onde apenas era capaz de sacar adiante á súa familia, co poeta abafado polas débedas a pesar dalgúns empregos eventuais, naceu o seu primeiro fillo, Rubén Darío Contreras, o 12 de novembro de 1891.
Viaxes Ó ano seguinte, deixando á súa familia en Costa Rica, marchou a Guatemala, e logo a Nicaragua, en busca de mellor sorte. Inesperadamente, o goberno nicaraguano nomeouno membro da delegación que ese país ía enviar a Madrid con motivo do cuarto centenario do descubrimento de América, o que para Darío supuña ver realizado o seu soño de viaxar a Europa.