O atonismo, tamén coñecido como herexía de Amarna, é a primeira relixión monoteísta (ou henoteísta) coñecida da historia, favorecendo o culto ao disco solar Atón. Por razóns aínda mal coñecidas, pero probablemente a causa do conservadorismo e a hostilidade do clero tebano, Akhenatón decide abandonar o culto ao deus dinástico Amón, "o deus oculto", e o novo soberano vai impor o atonismo, primeiro progresivamente, e logo drasticamente.

280px|miniatura|O faraón Akhenaton e a súa familia adorando a Atón, o deus Sol, en Akhetaton, a nova capital.

Antecedentes do culto ao Sol A preeminencia do Alto Exipto foi perdendo lugar pouco logo dos primeiros dous reis da dinastía XVIII; cabe recordar que a liberación de Exipto e a súa reunificación por parte dos príncipes do Alto Exipto, coloco a Tebas na supremacía por sobre o resto das cidades do antigo Exipto, e polo tanto no culto a Amón, xunto coa súa triade Amón, Mut e Jonsu.

Devandita supremacía foise desvanecendo cando o Baixo Exipto comezou a ter prevalencia, primeiro co traslado e a construción de novos palacios e templos, e despois na mudanza do palacio real á cidade de Menfis, a chave de entrada ao Delta do Nilo. Esta preeminencia continuou non só durante a dinastía XVIII senón tamén se afianzo durante os Ramésidas tendo o punto cume coa creación e traslado da capital a Pi-Ramsés.

Transformouse como costume, que o fillo máis vello do rei se convertese en sumo Sacerdote de Ptah previo ao comezo do reinado, como foi Amenhotep II, ou como o fillo máis vello de Amenhotep III, o seu fillo máis vello Tutmosis.

Á súa vez, o traslado do centro de influencia do sur ao norte das dúas terras, implico unha revitalización do antigo culto ao deus solar Ra, cuxo centro de adoración centrábase na cidade de Heliópole, distante uns trece quilómetros ao nordés da capital Menfis.

O culto sostíñase principalmente apoiado no poder faraónico. Basicamente o mito sostiña que Ra foi o primeiro rei en gobernar en Exipto para despois deixar os asuntos do xero humano resoltos, regresar ao ceo deixando ao seu fillo coa responsabilidade do goberno do reino no seu lugar. A fortaleza desta crenza era sostida polos sacerdotes de Heliópole, quen formaban un centro de coñecemento e sabedoría que era moi reputada non só dentro das fronteiras de Exipto senón tamén nas súas fronteiras.

Así o culto solar cobraba significación co goberno do país, pero tamén cunha cuestión de máxima significación como era o mito da resurrección, a viaxe ao máis alá. O paralelismo da viaxe do sol, Ra no seu barca solar asucaba o ceo para ocultarse no occidente e volver renacer en oriente, co amencer. O mesmo viaxe faría a alma logo de morto.

Primeiras mencións de Atón

Atón é coñecido desde o comezo da dinastía XII como mínimo, durante o reinado de Ammenemes I no relato da Historia de Sinuhé, onde se atopa morrendo e voando ao ceo para unirse a Atón, a carne divina que o procreou.

Na dinastía XVIII volve usarse o nome Atón, Thutmose I nun dos seus cinco títulos refíreo "Horus Ra, poderoso touro con afiados cornos, quen provén do Atón". Así mesmo as referencias ao Atón durante os reinados de Amenhotep II e Thutmose III son numerosas, pero cobra forza no reinado de Amenhotep III, o pai do futuro Akhenaton.

O lento incremento da influencia do culto de Ra foi progresivo, fermentando e evolucionando a un rol mais amplo, xa non era só o deus solar, senón que adquire unha concepción mais universal, sendo o creador e xerador de todas as cousas, inclusive os outros deuses, considerándoos menores.

Así, Ra está ensimesmado con outras deidades como Atum, Shu, Tefnut, Geb, e por suposto Horus, que claramente se pode observar na chamada Ladaíña de Ra, oración composta que se exhibía en moitas tumbas do Imperio Novo, onde se invocaba a Ra. Así cada deidad non é máis que unha manifestación de Ra, logrando un carácter non só de universalidade senón tamén de unicidad, é a "única" divindade.

Así as cousas, os fundamentos para a teoloxía de Amarna atopábanse sólidamente arraigados antes do comezo do reinado de Akhenaton.

O sincretismo nas crenzas relixiosas durante a dinastía XVIII evolucionaban cara a unha clara concepción monoteísta ao redor do culto ao deus solar.

Atón

Elevación de Atón

Outros deuses como Amón ou Osiris foron referidos en numerosos textos e monumentos como reis, dándolles o título de Gobernante da Eternidade ou Señor das dúas terras, pero nunca os seus nomes foron encerrados en cartuchos pola vella dos faraóns.

Precisamente é Akhenatón, quen toma o nome de Atón e péchao baixo cartuchos, afirmando o lazo indisoluble entre o relixioso e o poder temporal. Uníndose así, nunha reafirmación do culto de Ra, sendo o faraón o representante do deus na terra con dereito a gobernala.

O completo desenvolvemento da evolución teolóxica de Akhenaton pódese ver na omisión dos signos de plural no nome de Atón, como ben afirma o eminente Cyril Aldred: Había un único deus, e o faraón era o seu profeta.

A triade real A afirmación do monoteísmo non foi en termos absolutos, senón que existiu unha marxe para incluír elementos adicionais de adoración.

Durante o Imperio Novo, floreceron unha multitude de cultos baixo a característica común de Triade de deuses, o pai, a nai e o fillo.

Cada cidade tiña a súa triade de adoración, así Amón o pai, Mut a esposa e o fillo Jonsu conformaban a triade de Tebas-Karnak, Ptah, Sejmet e Nefertem era a triade de Menfis: Osiris, Isis e Horus neno de Abidos.

Agora, durante o período de Amarna, Atón gobernaba en solitario como único deus. Pero as evidencias dos monumentos, mostran unha clara intención de Akhenaton de instalar no panteón de adoración do culto oficial, non só ao rei, senón claramente á raíña Nefertiti, quen aparece en similar tamaño e exposición que o rei.

A multitude de imaxes familiares do faraón, tenden a mostralo e ser usado en substitución ao panteón habitual de deuses.

Defecto no sistema de crenza de Atón

É aquí onde se revela a principal falla na instauración da relixión do Atón, a necesidade espiritual subxacente na mentalidade do exipcio.

Ao varrer con todo o panteón e sistemas de crenzas preexistentes, Akhenaton deixara orfos espiritualmente aos seus súbditos, baleiro que resulto imposible de encher por parte do faraón coa súa nova crenza de Atón, e ao cabo implicou o esquecemento da relixión á morte do rei.

Antecedentes do culto funerario

Se consideramos o lapso de tempo no que se desenvolveu a cultura e a relixión no Antigo Exipto, veremos que desde antes da reunificación das Dúas Terras polo mítico Narmer - Menes (ao redor do 3100 a. C.) ata o reinado do faraón herético Akhenaton (cerca do 1353 a. C.) máis de 1 500 anos de transcurso de historia exipcia ocorreran, e ao contrario do que a maioría dos pensadores, tanto a cultura como a relixión evolucionaran adoptando tanto costumes como innovacións doutros pobos. No entanto iso, existiu un fío condutor envolvendo á relixión exipcia: o mal chamado culto dos mortos.

Mal chamado así, porque o culto concretamente trataba de saltar dalgún xeito o feito da morte, creando todo un novo mundo existente máis aló.

Dicimos que é un fío condutor, porque se hai algo que precisamente teñen en común a relixión exipcia en tempos do predinástico ata os reinados da dinastía XVIII, é precisamente o culto ao máis alá. Desde as mastabas das primeiras dinastías, pasando polas grandiosas construcións das dinastías IV e V, ata as máis modestas pirámides que lle seguiron ata chegar aos hipogeos do Imperio Novo, todos son enormes elementos que demostran a profunda crenza nunha existencia traspasando a morte terreal. A profusión de recursos materiais e humanos usados polos faraóns e a posteriori polo resto da sociedade exipcia, é un testemuño elocuente da forza na crenza do mundo existente logo da morte.

Comentabamos anteriormente que a relixión mesma sofre unha evolución, conforme a cambios que xorden fundamentalmente na sociedade do Antigo Exipto; e o culto ao máis aló tamén ten cambios.

Culto funerario: reservado ao enviado dos deuses

Primeiramente o terreo do máis alá estaba reservado soamente ao faraón nos inicios do culto funerario, xa en tempos predinásticos; como un ser divino, a súa morte representaba unha similitude coa morte de Osiris, asasinado polo seu irmán Seth, resucitado pola maxia da súa esposa Isis e vingado polo seu fillo Horus. O rito da momificación esta intimamente vinculado ao mito de Osiris e a súa resurrección.

Ampliación da base de participantes

Segundo, o culto evoluciona, ao facer lugar no máis alá a personalidades distintas do rei; aqueles suxeitos que, pola súa localización dentro da xerarquía estatal, detentaban un poder político e económico adxunto ao rei, como ser visiré, tesoureiros reais, xefes militares etc.; suxeitos que non só tiñan unha posición de decisión dentro do goberno do faraón, senón que tamén contaban cos recursos para afrontar tamaño gasto na construción da morada de eternidade (a tumba) así tamén como na momificación que implicaba unha significación de gastos en cadaleito de madeira (escasa nun país desértico como Exipto), esencias e teas.

Dos sacrificios humanos aos ushebti Terceiro, o traslado ao máis alá non era en solitario, senón que a viaxe faciase con todo un aparato de servidores, utensilios e alimentos para unha existencia señorial no reino dos mortos. Nas primeiras dinastías, a viaxe do faraón ao máis alá era acompañado por un grupo de servidores, mortos a modo de sacrificio ao momento do enterro do rei, como ben o demostran os restos atopados nas escavacións en Abidos (a necrópole dos reis da primeira dinastía) levados a cabo por Werner Kaiser e apuntado correctamente por Kathryn Bard (The Oxford history of Ancient Egypt, editado por Ian Shaw, Oxford University Press, 2000).

Unicamente nos enterros dos reis da dinastía I atopáronse restos humanos a modo de sacrificios: novos homes e mulleres foron mortos aparentemente para acompañar ao rei e brindar o seu servizo no outro mundo, por exemplo o faraón Dyer é quen tivo maior cantidade de restos humanos; pero non foron estes os únicos restos atopados, restos de cans, leóns, e outros animais xunto con utensilios de cobre, cerámica etc.

Por algunha razón descoñecida, logo da dinastía I, a práctica de enterrar servidores xunto co rei foi deixada de lado, dando un xiro cara á creación de pequenas figuras a modo de substitución.

Así no Imperio Medio era común incorporar á tumba un conxunto de figuras que reflectise a vida cotiá do exipcio, con gando, pastores etc.

Cara ao Imperio Novo aparecen unhas figuras que se confeccionaban de materiais varios como ser madeira, fayenza e calcaria, dábaselles unha forma parecida ao modelo real, os ushebti. Estas figuras estaban destinadas a converterse nos servidores do faraón unha vez ingresado na vida logo da morte. Polo xeral contiñan unha breve frase a modo de invocación máxica, que ao pronunciarse, supúñanse que tiñan o suficiente poder máxico para transformarse en real e concreto. Así os ushebti facían referencia aos distintos oficios que se supuña o rei necesitaría na súa existencia no reino do máis alá. Este costume resulto ser de importantísimo valor á hora de dimensionar os achados dos arqueólogos, ao ser un elemento de proba importante sexa desde a existencia dun faraón, como ser do seu enterro, enxoval etc.

Como conclusión, ao analizar os cultos relixiosos no Antigo Exipto, o culto funerario é un eixo fundamental de todo o sistema de crenzas.

Culto a Atón e o tribunal do máis alá

Volvendo á relixión centrada no Atón, un punto fundamental e aínda non coñecido en forma completa ao día de hoxe é a cuestión de como Akhenaton substitúo o culto funerario, tamén chamado culto osiriaco ou culto de Osiris.