miniatura|Millo "amorodo", orixinal de Norteamérica. miniatura|Millo "Oaxacan Green" orixinal de Norteamérica. miniatura|Millo "Ottofile giallo Tortonese" O millo ou maínzoA planta tamén se pode denominar milleiro pero nunca os grans. (Zea mays) é unha planta gramínea anual e na mesma planta (monoica) atópanse as súas inflorescencias masculinas (nos extremos terminais) e femininas (nas vaíñas axilares). Ten un crecemento rápido, chegando aos 2,5 metros de altura nun ano, que é a súa quenda de colleita. As follas teñen forma alongada saíndo do talo cun lixeiro ángulo e coa punta caída cara a abaixo. As mazarocas están cubertas por filas de grans.
A especie forma parte do xénero Zea, que non ten conxéneres achegados. As flores masculinas e femininas aparecen en inflorescencias separadas pero dentro do mesmo pé. Esta característica permite a obtención do millo híbrido, hoxe en día tan estendido. É tal a variabilidade do gran verbo da forma e cor, na mazaroca ou na mesma planta, que aínda non se acadou a clasificación científica de tódalas súas variedades. Ademais da híbrida, as variedades máis importantes son "dente marelo", "Krug" e "dentalla marela de Reid" .
Etimoloxía O termo millo procede do latín vulgar millium, -ii, probabelmente influenciado por mil, debido á cantidade de grans que tiña a espiga, inda que este nun principio era o nome do paínzo. O seu nome, de orixe indíxena caribeña, significa “sustento da vida”. O botánico Carl von Linné utilizou o nome común millo como epíteto de especie en Zea mays.
Historia Desenvolvemento precolombiano miniatura|upright|Fragmentos vexetais datados no ano 4200 a.C. atopados na cova de Guilá Naquitz en Oaxaca, México, demostraron que o millo xa fora domesticado a partir do teosinte. O millo é un cultivo que require a intervención humana para que se propague. O feito de que os grans caian ou non da espiga por si sós é unha proba clave utilizada en arqueoloxía para distinguir o millo domesticado do seu antepasado de propagación natural, os teosintes. As probas xenéticas tamén poden utilizarse para determinar cando se dividiron varias liñaxes. miniatura|upright|Cultivo do millo nunha ilustración do Códice Florentino miniatura|upright|Antigo relevo mesoamericano, Museo Nacional de Antropoloxía de México
A maioría dos historiadores cren que o millo domesticouse no Val de Tehuacán de México. Investigacións recentes de principios do século XXI modificaron algo esta opinión; os estudosos sinalan agora o adxacente río Balsas do centro-sur de México como centro de domesticación. Os tipos de millo máis antigos que se conservan son os das terras altas mexicanas.
Un estudo realizado en 2002 por Matsuoka et al. demostrou que, en lugar do modelo de múltiples domesticacións independentes, todo o millo xurdiu dunha única domesticación no sur de México fai uns 9.000 anos. O estudo tamén demostrou que os tipos de millo máis antigos que se conservan son os do altiplano mexicano. Posteriormente, o millo estendeuse desde esta rexión por todo o continente americano seguindo dúas rutas principais. Isto é coherente cun modelo baseado no rexistro arqueolóxico que suxire que o millo se diversificou nas terras altas de México antes de estenderse ás terras baixas.
A arqueóloga Dolores Piperno dixo:
Desde entón, publicáronse datas mesmo anteriores.
Segundo un estudo xenético da Empresa Brasileira de Investigación Agropecuaria (Embrapa), o cultivo do millo introduciuse en Suramérica desde México, en dúas grandes ondas: a primeira, hai máis de 6000 anos, estendeuse polos Andes. No Perú atopáronse evidencias de cultivo que datan de fai uns 6700 anos. A segunda onda, fai uns 2000 anos, a través das terras baixas de Suramérica.
As primeiras plantas de millo só producían espigas pequenas, 25 mm, e só unha por planta. En opinión de Jackson Spielvogel, moitos séculos de selección artificial (en lugar da opinión actual de que o millo foi explotado mediante interplantacións con teosintes) por parte dos indíxenas de América deron lugar ao desenvolvemento de plantas de millo capaces de producir varias mazorcas por planta, que adoitaban medir varios centímetros de longo cada unha. Os pobos olmecas e maias cultivaban millo de numerosas variedades por toda Mesoamérica; cociñábano, moían e procesaban mediante nixtamalización. Creese que a partir do 2500 a.C. aproximadamente, o cultivo estendeuse por gran parte de América . As investigacións do século XXI estableceron datas aínda máis temperás. A rexión desenvolveu unha rede comercial baseada en excedentes e variedades de cultivos de millo.
Alimentación básica de varias civilizacións importantes ao longo dos séculos, os maias, aztecas e incas reverenciaban o cereal na arte e relixión. Gran parte das súas actividades diarias estaban ligadas ao seu cultivo.
O millo era plantado polos indios americanos nos montes, usando un sistema complexo que variaba a especie plantada de acordo co seu uso. Ese método foi substituído por plantacións dunha única especie.
Os mapuches do centro-sur de Chile cultivaban millo xunto con quinoa e papa na época prehispánica; con todo, a papa era o alimento básico da maioría dos mapuches, "especialmente nos territorios [mapuches] do sur e da costa, onde o millo non alcanzaba a madurez". Antes da expansión do Imperio Inca o millo comercializábase e transportaba ata 40°19' S en Melinquina, Departamento de Lácar. Nese lugar atopáronse restos de millo dentro de cerámica datada en 730 ± 80 BP e 920 ± 60 BP. Probablemente este millo foi traído a través dos Andes desde Chile. A presenza de millo no Arquipélago das Guaitecas (43°55' S), a avanzada máis meridional da agricultura prehispánica , Con todo, é posible que os españois identificasen erroneamente a planta..
Polo menos no ano 1000 a.C., os olmecas de Mesoamérica basearan o seu calendario, lingua, mitos e cosmovisión no millo como centro do seu simbolismo..
Expansión do millo
Tras a chegada dos europeos en 1492, os colonos españois consumiron millo, e os exploradores e comerciantes levárono de volta a Europa.
Coas grandes navegacións do século XVI e o inicio do proceso de colonización de América, o cultivo do millo expandiuse cara a outras partes do mundo. Os colonos españois preferían o pan de trigo ao de millo. A fariña de millo non podía substituír ao trigo para o pan de comuñón, xa que na crenza cristiá da época só o trigo podía sufrir a transubstanciación e transformarse no corpo de Cristo.
O millo estendeuse polo resto do mundo grazas á súa capacidade para crecer en climas diversos. Cultivouse en España poucas décadas despois das viaxes de Colón e logo estendeuse a Italia, África occidental e outros lugares. No século XVII, era un alimento campesiño común no sur de Europa. No século XVIII, era o principal alimento do campesinado do sur de Francia e Italia, especialmente en forma de polenta en Italia.
Cando o millo se introduciu nos sistemas agrícolas occidentais, foi ben recibido pola súa produtividade. Con todo, pronto xurdiu un problema xeneralizado de malnutrición alí onde se converteu nun alimento básico. Os indíxenas americanos aprenderan a remollar o millo nunha base -auga- feita con cinzas e cal- desde polo menos 1200-1500 a.C., creando o proceso de nixtamalización. Facíano para liberar as cascas de millo, pero casualmente tamén liberaba a vitamina B3 (niacina), cuxa carencia causaba a pelagra. Unha vez comprendidos e aplicados o procesamiento alcalino e a variedade dietética, a pelagra desapareceu no mundo desenvolvido. O desenvolvemento de millo rico enlisina e a promoción dunha dieta máis equilibrada contribuíron á súa desaparición. A pelagra segue existindo en zonas con escaseza de alimentos e en campos de refuxiados onde a xente sobrevive con millo doado.
A primeira referencia do seu cultivo en Galiza data de 1610 , na zona do Barbanza. miniatura|dereita|Produción mundial de millo en 2001. A orixe do millo e a súa chegada ata Europa e Galiza foi motivo de debate na historiografía do século XIX e primeiros do XX, pois había confusión nalgúns eruditos entre o antigo millo (coñecido en Europa e Galiza desde a Idade Antiga e que na actualidade recibe o nome de millo miúdo ou paínzo) con este novo millo chegado de América. Un destes eruditos foi Manuel Murguía, que persiste na confusión nun artigo de 1909: "en vista de lo expuesto no extrañará nadie que aseguremos que, a nuestro juicio, el maíz fué tal vez conocido en los tiempos medios en Europa y tal vez era en Galicia"O novo millo veu substituír o antigo, que hoxe recibe o nome de millo miúdo ou paínzo, e que se viña cultivando e secando en hórreos e celeiros en Europa dende a antigüidade.
O seu cultivo é fundamental na zona setentrional dos Balcáns, no sur de Rusia e en Suráfrica. En España é o cultivo típico da zona húmida e en América os maiores focos sitúanse nos Estados Unidos (no chamado Corn belt, o cinto do millo) e a Arxentina. Hoxe é cultivado e consumido en todos os continentes e a súa produción é maior que a de trigo e a do arroz: segundo datos da FAO-OMS , a produción mundial en 2012 foi de 873 millóns de toneladas de millo, 671 millóns de trigo e 738 de arroz.
O cultivo de millo na forma ancestral continúa a practicarse en América do Sur, especialmente en rexións pouco desenvolvidas, no sistema coñecido no Brasil como de rozas. Estrutura e fisioloxía miniatura|upright|Partes dunha planta de millo
O millo é unha herba anual alta cun só talo, de altura comprendida entre 1.2 m a 4 m. As follas longas e estreitas nacen dos nós ou articulacións, alternativamente en lados opostos do talo. O millo é monoico, con flores masculinas e femininas separadas na mesma planta. Na parte superior do talo atópase a borla, unha inflorescencia de flores masculinas; os seus anteras liberan pole, que é dispersado polo vento. Do mesmo xeito que outros poles, é un alérxeno, pero a maior parte cae a poucos metros da borla e o risco limítase en gran medida aos traballadores agrícolas. A inflorescencia feminina, a certa distancia do talo da borla, vese primeiro como unha seda, un fai de pelos tubulares suaves, un por carpelo en cada flor feminina, que se desenvolve nun núcleo (a miúdo chamado semente. Botánicamente, como en todas as gramíneas, é un froito, fusionado coa cuberta da semente para formar unha cariópside. ) cando é polinizada. Unha inflorescencia feminina enteira desenvólvese nunha mazorca ou raque de millo, envolvida por múltiples capas de follas ou cascas. A folla da espiga é a folla máis estreitamente asociada a unha determinada espiga en desenvolvemento. Esta folla e as que están por encima dela achegan máis de tres cuartas partes dos hidratos de carbono (amidón) que enchen o gran
Os grans adoitan ser amarelos ou brancos nas variedades modernas; outras variedades teñen grans laranxas, vermellos, marróns, azul, morado ou negros. Están dispostos en 8 a 32 filas ao redor da mazorca; pode haber até 1200 grans nunha mazorca grande. Os millos amarelos derivan a súa cor de carotenoides; os millos vermellos son pintorlados por antocianinas e flobafenos; e as variedades laranxas e verdes poden conter combinacións destes pigmentos.
O millo ten fotoperíodo de día curto, o que significa que necesita noites de certa duración para florecer. A floración require ademais suficientes días cálidos por encima de . O control da floración establécese xeneticamente; o mecanismo fisiolóxico implica o sistema fitocromo. Os cultivos tropicais poden ser problemáticos se se cultívan en latitudes altas, xa que os días máis longos poden facer que as plantas medren moito en lugar de producir sementes antes de que chegue o inverno. Doutra banda, un crecemento rápido pode ser conveniente para producir biocombustible.