Este artigo trata da gramática como disciplina lingüística. Para saber máis sobre a gramática da lingua galega, véxase Gramática da lingua galega
miniatura|Gramática do idioma galego por M. Lugrís Freire, 2ª ed., A Cruña, Imprenta Moret, 1931. A gramática é a disciplina lingüística que estuda a organización e o funcionamento dunha lingua dada. Tamén se lle chama gramática ao conxunto de regras que gobernan o uso dunha lingua determinada, polo que se di que cada lingua ten a súa propia gramática.Rundle, Bede. Grammar in Philosophy. Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press, 1979. ISBN 0-19-824612-9.Maurice Grevisse, Le Bon Usage – Grammaire française, Duculot-Gembloux et Hatier-Paris, 1964, p. 23. A gramática é parte do estudo xeral da linguaxe denominada lingüística. Clasicamente, o estudo da lingua divídese en catro niveis: Nivel fónico (fonético e fonolóxico). Nivel morfolóxico. Nivel sintáctico. Nivel léxico e semántico. Con todo, pódense engadir outros niveis, tales como: Nivel pragmático. Nivel discursivo.
Ás veces restrínxese o uso do termo gramática ás regras e principios que definen a morfoloxía e a sintaxe. Con todo, a separación dos niveis non é totalmente nítida por diversas razóns, como que certas regras gramaticais realízanse no nivel fonético-fonolóxico, ou que existen parámetros ou criterios semánticos que serven para decidir cando unha determinada construción considérase gramatical. Algunhas tendencias da lingüística moderna representan un regreso aos temas da gramática tradicional desde novos puntos de vista.
As partes centrais da gramática foron tradicionalmente o ensino das partes do discurso e as categorías gramaticais, así como o ensino das regras xerais para combinar palabras en unidades máis longas (combinacións de palabras, oracións) e a estrutura destas unidades do discurso, a sintaxe.Bosque, Ignacio; Gutiérrez-Rexach, Javier (2009). Fundamentos de Gramática Formal (1.ª edición). Madrid: Akal. ISBN 978-84-460-2227-5.
A gramática tradicional só estudaba a morfoloxía e a sintaxe.
Etimoloxía miniatura|Grammatica da Língua Portuguesa com os Mandamentos da Santa Madre Igreja de João de Barros (1539). O térmo gramática deriva do latín grammatĭca, e este do vocábulo grego γραμματικῆ [τέχνη] (grammatikḗ tékhne), onde tékhne significaba «arte» ou «técnica» e grammatikḗ, derivado de γράμμα (grámma, «letra»), significaba «das letras». Para os gregos antigos, esta «arte das letras» abarcaba todos os aspectos do discurso: ortografía, sintaxe, interpretación dos textos e mesmo a crítica literaria; é dicir, englobaba boa parte do que hoxe diferenciamos como filoloxía, como gramática e como retórica.
Foi Dionisio da Tracia, no seu Tékhne Grammatiké século I a.C., o que estableceu unha terminoloxía que herdarían as gramáticas occidentais posteriores, a partir das latinas. Os romanos antigos, con Elio Donato á cabeza, crearon o termo litteratura (de littera, «letra») que reservaron para a parte histórica e interpretativa, mentres que conservaron o helenismo grammatica para o conxunto de normas e regras. Distintos sentidos de gramática O termo «gramática» tamén pode describir o comportamento lingüístico de grupos de falantes e escritores, no canto de individuos. As diferenzas de escala son importantes para este sentido da palabra: por exemplo, o termo «gramática inglesa» podería referirse a toda a gramática inglesa (é dicir, ás gramáticas de todos os falantes da lingua), nese caso o termo abarca unha gran cantidade de variacións.; para unha maior discusión dos conxuntos de gramáticas como poboacións, véxase: A menor escala, pode referirse só ao que comparten as gramáticas de todos ou da maioría dos falantes de inglés (como a orde das palabras suxeito verbo obxecto nas oracións declarativas simples). Na escala máis pequena, este sentido de «gramática» pode describir as convencións dunha soa forma de inglés relativamente ben definida.
Unha descrición, un estudo ou unha análise destas regras tamén pode denominarse gramática. Un libro de referencia que describe a gramática dunha lingua denomínase «gramática de referencia» ou simplemente «gramática». Unha gramática totalmente explícita que describe exhaustivamente as construcións gramáticas dunha determinada variedade de fala denomínase gramática descritiva. Este tipo de descrición lingüística contrasta coa prescrición lingüística, un intento de desalentar ou suprimir activamente algunhas construcións gramaticais, mentres que codifica e promove outras, xa sexa nun sentido absoluto ou sobre unha variedade estándar. Por exemplo, algúns prescriptivistas sosteñen que as oracións en inglés non deben terminar con preposicións, prohibición que se remonta a John Dryden (13 de abril de 1668 - xaneiro de 1688), cuxa inexplicable obxección a esta práctica quizais levou a outros angloparlantes a evitar a construción e a desaconsellar o seu uso.Rodney Huddleston y Geoffrey K. Pullum, 2002, The Cambridge Grammar of the English Language. Cambridge (Reino Unido): Cambridge University Press, p. 627f. Con todo, a encadenación de preposicións ten unha longa historia en idiomas xermánicos como o inglés, onde está tan estendida como para ser un uso estándar.
Fóra da lingüística, o termo gramática utilízase a miúdo nun sentido bastante diferente. Pode utilizarse de forma máis ampla para incluír as convencións de ortografía e puntuación, que os lingüistas non adoitan considerar como parte da gramática, senón como parte da ortografía, a convencións utilizada para escribir unha lingua. Tamén pode usarse de forma máis restrinxida para referirse a un conxunto de normas prescritivas unicamente, excluíndo aqueles aspectos da gramática dunha lingua que non están suxeitos a variación ou ao debate sobre a súa aceptabilidade normativa. Para os non lingüistas, «A gramática é a miúdo unha forma xenérica de referirse a calquera aspecto do inglés ao que a xente se opón».Jeremy Butterfield, (2008). Damp Squid: The English Language Laid Bare, Oxford University Press, Oxford. . p. 142.
Historia da teoría gramatical miniatura|upright|Portada da Gramática castellana de Antonio de Nebrija,1492 A gramática formal é unha codificación do uso desenvolta baseándose na observación. Ao establecerse e desenvolverse as regras, puido aparecer o concepto prescritivo, que a miúdo creou unha brecha entre o uso contemporáneo e o aceptado como correcto. Os lingüistas consideran normalmente que a gramática prescritiva non ten xustificación algunha máis aló do gusto estético dos seus autores. De calquera forma, as prescricións permiten á sociolingüística explicar as razóns polas que un determinado grupo social utiliza construcións diferenciais.
O estudo formal da gramática é unha parte importante da educación desde a idade temperá ata a aprendizaxe avanzada, aínda que as regras que se ensinan nas escolas non constitúen unha gramática no sentido en que os lingüistas utilizan o termo, xa que son prescritivas antes que descritivas.
A teoría gramatical evolucionou a través do uso e a división das poboacións humanas. As regras sobre o uso da linguaxe foron estudadas sobre todo coa introdución da escritura. A primeira gramática sistemática do sánscrito orixinouse na Idade do Ferro na India, con Iaska (século VI a.C.), Pāṇini (autor da gramática máis antiga que se coñece: o Astadhiaia, un estudo sobre o sánscrito) (séculos VI-V a.C.) e os seus cronistas Pingala (), Katyayana, e Patañjali (século II a.C). O tolkāppiyam, a primeira gramática do támil, data, na súa maioría, de antes do século V da nosa era. Os babilonios tamén fixeron algúns intentos de descrición lingüística.
A gramática apareceu como disciplina no helenismo a partir do século III a.C. con autores como Riano e Aristarco de Samotracia. O manual de gramática máis antigo que se coñece é o Tékhne Grammatiké (), unha sucinta guía para falar e escribir con claridade e eficacia, escrita polo antigo erudito grego Dionisio Tracio ( 170- 90 a.C.), alumno de Aristarco de Samotracia que fundou unha escola na illa grega de Rodas. O libro de gramática de Dionisio Tracio seguiu sendo o principal libro de gramática para os escolares gregos ata o século XII d.C. Os romanos basearon nel os seus escritos gramaticais e o seu formato básico segue sendo a base das guías gramaticais de moitas linguas ata os nosos días. A gramática latina desenvolveuse seguindo modelos gregos a partir do século I a.C., debido ao traballo de autores como Orbilius Pupillus, Remmius Palaemon, Marcus Valerius Probus, Verrius Flaccus e Aemilius Asper. Elio Estilón Preconio foi o iniciador en Roma, cos signos críticos utilizados polos alexandrinos, ademais de ser mestre de Varrón, quen trata a etimoloxía, flexión declinativa, conxugación, sintaxe e analoxía na súa obra De lingua latina. Como sinala Quirós,Quirós, M. «Ars Grammatica » p. 211. 2005. [Archivo PDF]. o primeiro manual de gramática foi escrito por Remio Palemón. Por outra banda, o Ars Grammatica de Elio Donato (século IV) foi dominante nos estudos gramaticais durante a Idade Media.
A gramática do irlandés orixinouse no século VII coa Auraicept na n-Éces. A gramática árabe xurdiu con Abu al-Aswad al-Du'ali no século VII. Os primeiros tratados de gramática hebrea apareceron na Alta Idade Media, no contexto do Midrash (interpretación da Biblia hebrea). A tradición caraíta («baseado na lectura») orixinouse no Bagdad abbásida. O Diqduq (século X) é un dos primeiros tratados gramaticais da Biblia hebrea.G. Khan, J. B. Noah, The Early Karaite Tradition of Hebrew Grammatical Thought (2000) Ibn Barun no século XII, compara a lingua hebrea co árabe na tradición gramatical islámica..Pinchas Wechter, Ibn Barūn's Arabic Works on Hebrew Grammar and Lexicography (1964)
Pertencente ao trivium das sete artes liberais, a gramática ensinouse como disciplina fundamental durante toda a Idade Media, seguindo a influencia de autores da antigüidade tardía, como Prisciano. O tratamento das linguas vernáculas comezou gradualmente durante a Alta Idade Media, con obras illadas como o primeiro tratado gramatical, pero só chegou a ser influente nos períodos do Renacemento e do Barroco. En 1486, Antonio de Nebrija publicou Las introduciones Latinas contrapuesto el romance al Latin, e, en 1492, Gramática castellana, a primeira gramática castelá. Durante o Renacemento italiano do século XVI, a Questione della lingua foi a discusión sobre o status e a forma ideal da lingua italiana, iniciada polo De vulgari eloquentia de Dante (Pietro Bembo, Prose della volgar lingua Venecia 1525). A primeira gramática da lingua eslovena foi escrita en 1583 por Adam Bohorič, e Grammatica Germanicae Linguae, a primeira gramática do alemán, publicouse en 1578.
A partir do século XVI empezáronse a compilar gramáticas dalgunhas linguas con fins evanxelizadores e de tradución da Biblia, como Grammatica o Arte de la Lengua General de Los Indios de Los Reynos del Perú (1560), unha gramática do quechua escrita polo frade Domingo de Santo Tomás.
En 1643 apareceu a Grammatica sclavonica de Ivan Ujevitx e, en 1762 publicouse tamén a Short Introduction to English Grammar de Robert Lowther. A Grammatisch-Kritisches Wörterbuch der Hochdeutsch Mundart, unha gramática do alto alemán en cinco volumes, escrita por Johann Christoph Adelung, apareceu en 1774. miniatura|upright|páxina=5|Gramática gallega (1868). Desde a última parte do século XVIII, a gramática chegou a ser entendida como un subcampo da disciplina emerxente da lingüística moderna. A gramática serbia de Vuk Stefanović Karadžić chegou en 1814, mentres que a Deutsche Grammatik dos Irmáns Grimm foi publicada por primeira vez en 1818. A Gramática Comparada de Franz Bopp, que se publicou en 1833, é o punto de partida da moderna lingüística comparativa.