A guerra dos Cen Anos (en francés: guerre de Cent Ans, en inglés: Hundred Years' War) foi unha serie de conflitos armados, rexistrados de forma intermitente ao longo de 116 anos, entre o 24 de maio de 1337 e o 19 de outubro de 1453, entre as dinastías dos Plantagenet e os Valois arrastrando con elas os reinos de Francia e Inglaterra. Esta guerra foi de raíz feudal, pois o seu propósito non era outro que resolver quen controlaría as enormes posesións dos monarcas ingleses en territorios franceses, desde 1154, debido ao ascenso de Henrique II Plantagenet, conde de Anjou, ao trono inglés. Tivo implicacións internacionais e finalmente, logo de numerosos avatares, saldouse coa retirada inglesa de terras francesas.
A longa duración dese conflito explícase polo grande poderío dos ingleses dun lado e a obstinada resistencia francesa do outro. Foi a primeira gran guerra europea que provocou profundas transformacións na vida económica, social e política da Europa Occidental. Francia foi apoiada por Escocia, Bohemia, a Coroa de Castela e o Papado de Avignon. Inglaterra tivo por aliados aos flamengos, alemáns e portugueses. A cuestión dinástica que desencadeou a chamada guerra dos Cen Anos superou o carácter feudal das rivalidades político-militares da Idade Media e marcou o peor dos futuros enfrontamentos entre as grandes monarquías europeas.
Orixes do conflito A rivalidade entre Francia e Inglaterra proviña dos tempos da batalla de Hastings (1066), cando a vitoria do duque Guillerme de Normandía sobre as tropas do rei dos saxóns Harold II de Inglaterra permitiulle apropiarse de Inglaterra. Agora os normandos eran reis dunha gran nación e esixirían ao rei francés ser tratados como tales, pero o punto de vista de Francia non era o mesmo: o Ducado de Normandía sempre fora vasalo, e o feito de que os normandos ascendesen ao trono de Inglaterra non tiña por que cambiar a submisión tradicional do ducado á coroa de París. O conflito comezou cando o último capeto, Carlos IV, morreu sen descendencia en 1328, e Eduardo III de Inglaterra reclamou o seu dereito ao trono de Francia, xa que era neto por vía materna do irmán de Carlos, o rei Filipe V. Os franceses negaron a súa pretensión aducindo a Lei sálica, sendo esta a escusa oficial.
A cuestión dinástica Para comprender a cuestión dinástica de 1328, hai que remontarse unha decena de anos no tempo: En 1316, a morte de Lois X o Obstinado, dous anos só logo da do seu pai Filipe IV o Fermoso marca o fin do milagre capeto: desde o ano 987 ata o 1316, os reis franceses da dinastía dos Capetos sempre habían ter un fillo barón a quen transmitir a coroa. Da súa primeira esposa infiel, Lois X só ten unha filla, Xoana de Navarra. Á súa morte, a súa segunda muller espera un neno. Nace Xoán I de Francia chamado o Póstumo, pero non viviu máis que algúns días. Caso inédito ata entón, a herdeira directa do reino de Francia é unha muller. A decisión que se toma entón é moi importante, xa que se fai costume, e terá a súa influencia sobre a cuestión dinástica que se poñerá en 1328.
A infidelidade da raíña foi durante moito tempo dada como a causa principal do rexeitamento da súa filla e da elección de Filipe V (irmán de Lois X) como rei de Francia. De feito, trátase máis dunha elección nacionalista, é dicir, o rexeitamento a ver a un eventual estranxeiro casar coa raíña e dirixir o país. Non hai verdadeiramente unha cuestión de legalidade nesta elección: a monarquía fúndase en tres principios, herdanza/elección/consagración, a elección retoma os seus dereitos en caso de problema.
Cando o rei de Francia Carlos IV, terceiro e último fillo de Filipe V, morre sen descendente en 1328, a cuestión dinástica é a seguinte: Isabel de Francia, última filla de Filipe, ten un fillo, Eduardo III, rei de Inglaterra. Podía entón transmitir un dereito que de feito non podía exercitar segundo o costume fixado dez anos atrás? Eduardo III proponse como candidato, pero é Filipe quen é elixido e coroado como Filipe VI de Francia. Os poderosos do reino rexeitan un rei estranxeiro, seguindo a mesma lóxica nacional que dez anos atrás. Non sen certa reticendia Eduardo III ridelle preitexia a Filipe VI, sendo o seu vasalo na Güiena, nome co que se coñecía o territorio francés equiparable á actual Aquitania con soberanía inglesa.
Un dos mitos máis tenaces sobre as orixes da guerra dos Cen Anos é o da lei sálica. Esta non é invocada con todo no momento da elección do novo rei de Francia. Non é ata trinta anos máis tarde, cara a 1350, que un beneditino da abadía de Saint-Denis, que ten a crónica oficial do reino, resalta esta lei para reforzar a posición do rei de Francia no duelo que o enfronta con Eduardo III, en resposta á guerra. Esta lei, mal coñecida, data dos Francos e estipula que as mulleres deben ser excluídas da terra sálica. Ninguén sabe verdadeiramente o que é a terra sálica, seguramente un punto de dereito privado. Pero esta lei é retomada e é adaptada á situación e é adiantada como argumento de peso nas discusións sobre a lexitimidade do rei.
A batalla de Güiena miniatura|dereita|200px|Imaxe de Filipe VI de Francia 200px|esquerda|miniatura|Ilustración de Eduardo III A batalla de Güiena é bastante máis importante que a cuestión dinástica ao comezo da guerra.
A Güiena suscita un problema considerable nos reis de Francia e de Inglaterra, pois Eduardo III de Inglaterra atópase sendo vasalo de Filipe VI de Francia e debe compartir polo tanto a soberanía da Güiena con el. É a oposición entre dous poderes equiparables o que explica a guerra. As dúas monarquías opoñense desde varias xeracións. Eduardo III desexa que a Güiena se faga un alodio, liberado da soberanía feudal do rei de Francia. Este último intenta facer valer a súa autoridade, en materia de xustiza sobre todo, sobre a Güiena. Os dous adversarios practican unha diplomacia agresiva.
Dun lado, o rei de Francia axuda aos escoceses no seu combate contra o Reino de Inglaterra, do outro, Eduardo III alimenta unha propaganda antifrancesa no condado de Flandres, cortando o abastecemento de la inglesa nesta rexión entre 1335 e 1336, arruinando desta forma a súa economía. Flandres revolvese contra os franceses en 1337. Filipe VI decide pois confiscar a Güiena por felonía. Eduardo III replica reivindicando a coroa de Francia. O 7 de outubro de 1337, un arcebispo é enviado a París para lanzar a luva. E deste xeito sera como a guerra dos cen anos comeza.
Principais fases do conflito A guerra dos Cen Anos non é continua, e comprende numerosos períodos sen conflito armado. É posible distinguir dous grandes movementos que responden a unha mesma estrutura:
Un primeiro período, de 1337 a 1414, que ve o derrube dunha monarquía francesa forte, seguido dun período de crise e dun restabelecemento E un segundo período, de 1415 a 1453, segundo o mesmo modelo: afundimento, crise, restabelecemento.
A primeira fase: de 1337 a 1414 miniatura|Ilustración sobre a batalla de Sluis Aínda que a guerra é declarada en 1337, o conflito non comeza ata máis tarde. Os dous reis non son ricos, e teñen que negociar os impostos co seu parlamento respectivo, ata para conseguir o diñeiro necesario para a guerra.
O 24 de xuño de 1340, os ingleses venceron na batalla naval de Sluis, isto descartou a invasión por parte francesa de Inglaterra, e provocou que a guerra se desenvolvese en territorio de Francia, pero na batalla de Saint-Omer, aínda que representou un empate técnico, supuxo unha retirada estratéxica das forzas angloflamengas., Jonathan Sumption, The Hundred Years War: Trial by Battle 340-344 deste xeito os flamengos abandonaron o bando inglés e as débedas obrigaron a Eduardo III a pactar a tregua de Esplechin, James Ramsay Montagu Butler, A History of England: 1815-1918, p.348 que se renovou ata o 1345. A intrevenció francesa na Bretaña xustificou o desembarco, en novembro de 1342 de Eduardo en Brest,(en francès) A. G. Little, Frederick M. Powicke, Thomas Frederick Tout i Thomas F. Tout, Essays in Medieval History: La Conference d'Avignon (1344), p.301-302 e en xaneiro de 1343 os reis asinaron a tregua de Malestroit, Eugène Déprez, La conference d'Avignon: L'arbitrage pontifical entre la France et l'Anglaterre, p.302 deixando a loita pola sucesión bretoa unicamente en mans bretoas. miniatura|Representación da batalla de Crécy A primeira das soadas cabalgatas inglesas data de 1346: un exército reducido, móbil, practicando unha guerra total, coa devastación sistemática dunha rexión. Xuridicamente, a poboación está sostendo un usurpador. Na práctica, faise porque se limita os custos da guerra e debilita ao inimigo francés. Ese mesmo ano, os ingleses venceron aos escoceses, aliados dos franceses. A paz entre Inglaterra e Escocia estableceuse no Tratado de Berwick.
Os dous exércitos atopáronse o na batalla de Crécy. Os dous exércitos son similares en cantidade, pero o exército francés é menos moderno, fundado nunha cabalería poderosa, enfróntase a un exército inglés en curso de profesionalización. É un desastre para Francia, salvada con todo pola Gran Peste de 1348, que obriga aos belixerantes a terminar o combate ata 1355.
A batalla de Poitiers
miniatura|Imaxe da batalla de Poitiers O 19 de setembro de 1356, o Príncipe Negro, Eduardo de Woodstock, príncipe de Gales, a fronte dun novo exército, vence a Xoán II o bo na batalla de Poitiers. No desastre, o rei de Francia é colleito prisioneiro xunto a un gran número de nobres e cabaleiros. Prisioneiro o monarca, os franceses víronse obrigados a ceder e a asinar o Tratado de Brétigny (1360), que devolvía a Eduardo III todas as súas posesións orixinais salvo Normandía.
O Tratado de Brétigny
miniatura|Mapa do Francia despois do Tratado de Brétigny. En vermello, os territorios controlados por Eduardo III; en rosa, os territorios cedidos a Inglaterra debido ao tratado.
O tratado de Brétigny asinouse o 8 de maio de 1360 en Brétigny, preto de Chartres, entre Eduardo III de Inglaterra e Xoán II de Francia, con este feito conclúe a primeira fase da guerra dos Cen Anos e marca o punto máximo da expansión continental do Reino de Inglaterra.
Os beneficios dos ingleses foron a obtención dun rescate de 3 millóns de libras pola liberación de Xoán II de Francia, equivalentes á totalidade das recaudacións do rei durante dous anos e a obtención da soberanía sobre a Güiena, Gascuña, Calais, Poitou, o condado de Guines, Perigord , Lemosín, Angoumois, Saintonge e, ao depender das terras do condado de Armanyac adquire tamén Agenais, Carcí, Rouergue, Bigorra e o Condado de Gaure. En total, os ingleses toman a metade do reino de Francia, e a paz así obtida permite devolver ao rei as capacidades de reconquistar as terras cedidas.
A guerra dos dous Pedros e a guerra civil castelá
Entre 1356 e 1375, a coroa de Aragón e o reino de Castela enfróntanse pola posesión das terras do sur do reino de Valencia. O conflito equilibrouse coa intervención do reino de Francia, que desexaba instaurar no trono castelán un monarca que fixese intervir a potente frota castelá contra o reino de Inglaterra, e poder vencer na guerra. Coa axuda de Francia, Henrique de Trastámara foi proclamado rei en Calahorra en 1366 e ocupou en pouco tempo a totalidade do reino castelán. Pedro I de Castela pide axuda ao gobernador inglés de Aquitania Eduardo de Woodstock co pacto de Libourne, segundo o cal Guipúscoa debía pasar a mans do reino de Navarra e Biscaia o reino de Inglaterra. Este penetrou na península con tropas inglesas e derrotou a Henrique na batalla de Nájera, en 1367. Malia a brutal represión contra os partidarios de Henrique, este conseguiu recobrar forzas e cercou Toledo en 1368 e derrotar a Pedro I na batalla de Montiel, en 1369. Mentres se negociaba a paz no mesmo campo de batalla entre os dous irmáns, produciuse unha pelexa que acabou coa morte de Pedro en mans do seu irmán Henrique. Con esta morte, púxose fin á dinastía Borgoña ao trono castelán para dar paso á dinastía Trastámara.