Tudela (en castelán e oficialmente) ou Tutera (en éuscaro) é un municipio e cidade situada no sur de Navarra, cabeceira da comarca coñecida como La Ribera, así como do partido xudicial e do meiriñado homónimos. É a segunda cidade de Navarra tras Pamplona, con 35.358 habitantes segundo o Padrón Municipal de habitantes de 2012.
Está situada a beiras do caudaloso e estacional río Ebro e na desembocadura do río Queiles que atravesa a cidade.
Dista 94,3 km de Pamplona, a capital da Comunidade Foral de Navarra. A 86 km de Zaragoza, a 99,5 km de Logroño e a 90,1 km de Soria. E está situada a 264 metros de altitude.
Toponimia Algúns autores dan por feito que o significado vén da palabra latina Tutela ("gardar"), xa que se atopa no último outeiro, ata Zaragoza, que esta xunto ao Ebro, e é un bo lugar para crear fortificacións. De feito, hainas desde a época da Idade de Bronce.
Os nomes cos que está rexistrada na documentación histórica dos anos 1119-1121, son Thudela, Totela, Tudela, Tudella, Tutela, Tutele, Tutella e TutellamJimeno Jurío, José María (2004). Diccionario histórico de los municipios de Navarra. Pamplona: Pamiela. ISBN 84-7681-396-1..
En éuscaro chámase Tutera. Hai outras tres Tudelas en España: Tudela de Duero, Tudela de Segre e a localidade de Tudela Veguín en Oviedo.
Xeografía 250px|miniatura|O Ebro ó seu paso por Tudela Tudela está situada a beiras do río Ebro e na desembocadura do seu afluente o Queiles, que atravesa a cidade. Está situada a 264 metros de altitude. O concello de Tudela limita ao norte con Arguedas e Castejón; ó leste con Ejea de los Caballeros; ó sur con Cabanillas, Fontellas e Murchante; e ó oeste con Corella e Cintruénigo. Ademais de ser limítrofe cos citados concellos, Tudela limita coa zona deshabitada do "deserto" arxiloso das Bardenas.
Na ribeira do Ebro, á que pertence Tudela, afloran materiais de natureza continental cuxa idade atopar comprendida entre o Oligoceno e o Mioceno. A zona da Ribeira ocupa a metade sur da provincia. Situada na depresión do Ebro, ofrece extensas áreas chairas, principalmente terrazas do período cuaternario, cruzadas por pequenas lombas e serras; destas últimas, as principais son: Serra de Peralta, Montes de Cierzo e a Loma Negra.
Clima Con clara influencia mediterránea, terras esteparias e clima seco. As únicas choivas que chegan á zona proveñen dos escasos temporais mediterráneos asociadas a vento do sueste (augas arriba do Ebro) e ás achegas de tormentas de verán. Os valores do coeficiente de variación interanual da precipitación son moi elevados. Temperatura media anual entre 13 e 14 °C, precipitacións duns 400 mm.; horas de sol despexado 2.500, con máis de 120 días despexados ao ano, debido á influencia do vento racheado do noroeste, o cerzo.
Barrios miniatura|dereita|170px|Praza dos Fueros, no centro da localidade Azucarera Centro Barrio de la Música Elola Gardachales Griseras Instituto Lourdes, tamén denominado El Barrio ou Casas Baratas Queiles, ou La Albea Velilla Virgen de la Cabeza
Demografía
800px|miniatura|centro|Casco vello de Tudela e cidade nova ao fondo
Lugares de interese 200px|miniatura|Catedral de Tudela 200px|miniatura|Igrexa da Magdalena Monumentos relixiosos Catedral de Santa María de Tudela dos séculos XII - XIII, pero con engadidos ata case a época actual. Actualmente está remodelada e a reinauguración foi o 16 de xullo de 2006. Igrexa da Magdalena, do s.XII, románica. Igrexa de San Nicolás (portada do s. XII). Igrexa de San Xurxo (s. XVII) (barroco). Palacio Decanal (alberga o museo decanal). Igrexa e convento dos Capuchinos. Igrexa e convento das Capuchinas. Igrexa e convento das Dominicas. Igrexa da Compañía de María. Igrexa de Santa María (Pza. Nueva) (s. XVI, remodelación nefasta na segunda metade do s.XX).
Monumentos civís Ponte de pedra sobre o Ebro, con 17 arcos. Pazo do Marqués de San Adrián, sede da Universidade Nacional de Educación a Distancia. Pazo do Marqués de Huarte, sede do arquivo e biblioteca municipais. Gran cantidade de casas grandes, con escudos nas súas fachadas, balcóns labrados con esculturas como a casa do Almirante e dos Luna). Ruínas do antigo castelo de Sancho VII el Fuerte no alto do Cerro de Santa Bárbara.
Construcións militares Torre Monreal
Museos e edificios culturais Museo Diocesano, situado no palacio decanal. Museo de Arte Moderna Muñoz Sola. Arquivos eclesiásticos de Tudela, con documentación eclesiástica desde o século XI ata a actualidade. Centro Cultural Castel Ruiz, sede da Escola de Música, de Jotas e auditorio. Centro Cultural Miguel Sánchez Montés, sede da Comparsa Perrinche e dos alabarderos de San Juan. Teatro Gaztambide Cine Moncayo, onde se celebran os festivais de Ópera Prima e sesións de cine infantil.
Cidades irmandadas Mauleón-Soule Mont de Marsans Tiberiades
Notas
Véxase tamén Ligazóns externas
Lista de concellos de Navarra
Categoría:Topónimos con etimoloxía