Kālidāsa (en devanágari कालिदास Kālidāsa, "servidor de Kali") foi un recoñecido escritor en sánscrito, amplamente considerado como o máis grande poeta e dramaturgo en lingua sánscrita. O seu floruit non se pode datar con precisión, pero moi probabelmente inscríbese ao século V da nosa era.
As súas obras de teatro e poesía baséanse principalmente nos puranas e a filosofía hindú.
Traxectoria Época en que viviu
Non se conservou documento ningún daquela época relativo ao poeta. Tampouco hai mencións dos seus contemporáneos ou descendentes. Coñécense lendas sobre el, pero a información que conteñen non é moi digna de confianza. O único xeito de facer suposicións sobre a vida de Kālidāsa é a través dunha análise historiográfica das súas obras, a súa linguaxe e os personaxes. Non hai información fáctica sobre o autor ou as súas obras. A dificultade radica tamén no feito que hai moi poucos documentos históricos sobre a India e que as lendas superan de lonxe a información fiábel.
O primeiro período no que se suxeriu que viviu Kālidāsa - século -VIII, segundo o indianista francés Hippolyte Fauche - seria durante o reinado de Agnivarny da dinastía solar. Por isto Kālidāsa tería rematado Raghuvamśa na historia dos reis desta dinastía. Doutra banda, os contos populares relacionados coa vida de Kālidāsa son da época do rei Bhoja Paramara, o gobernante de Malwa, que gobernou en Dhar e Ujjain sobre os anos 1040-1090. Hai mesmo un apócrifo (máis tardío), produto da literatura india, que retrata a vida de Kālidāsa cando foi chamado á corte. Este marco tan extremo (século -VIII - XI) agora redúcese nunha franxa máis precisa.
O teatro e outras obras de Kālidāsa non conteñen referencias directas á época da súa composición. A mención dunha escrava grega mostra un tempo relativamente tardío, e a forma de prácrito nos discursos dalgúns dos actores parece apuntar á gran distancia cronolóxica que os separa da lingua das inscricións de Aśoka ou Piyadasi. É dubidoso, porén, que Kālidāsa vivise no século XI, dado que as obras doutros escritores deste século mostran claramente a decadencia literaria, mentres que os dramas de Kālidāsa son a culminación da poesía india.
Un intervalo máis preciso baséase nos seguintes supostos. Na obra, Malavika e Agnimitra un dos personaxes principais é o rei Agnimitra. Obviamente, Kālidāsa foi quen de crear unha obra de teatro sobre a súa vida persoal despois dalgún tempo. A partir da data coñecida do reinado do rei (-149 - -141), isto dá un límite superior da vida de Kālidāsa non anterior ao século -II. O límite inferior determínase pola datación das inscricións de Aihole - 634 anos de antigüidade. Tomando como base que se fala de Kālidāsa como clásico da poesía, o límite inferior que se pode aceptar é o século VI.
Hai un poema indio que sitúa a Kālidāsa na corte do rei Vikram ou Vikramaditya de Ujjain, xunto con outras nove "xoias" da súa corte - nove escritores e científicos famosos. Acéptase comunmente que esta época corresponde ao século -I. Con todo, esta versión é refutada polos estudosos: non só estes novos personaxes, como se viu despois, viviron en diferentes épocas, senón que, ademais, a mesma personalidade do rei Vikramaditya é cuestionábel, posto que o que probabelmente tería na cabeza non é un nome, e o título "Vikramaditya", que estaba usando, non é un rei da antiga India. De acordo coa hipótese que ten de momento o maior apoio, trataríase do rei Vikramaditya Chandragupta II, que reinou do 380 ao 413. Baixo o seu goberno, o Imperio Gupta estaba no seu apoxeo, o cal, na maioría dos casos, significa o florecemento das artes. Chandragupta II podería ser o patrón do poeta, que narra a tradición da India medieval.
A asignación de Kālidāsa ao século -I é dubidosa porque entón habería que esperar unha gran diferenza nas relacións culturais e históricas entre os seus dramas e outras obras do dramaturgo indio Bhavabhuti, cuxa pertenza ao século VIII está establecida con firmeza. En opinión do sanscritista holandés Kern, con base en datos astrolóxicos dispoñíbeis nos escritos do presunto contemporáneo de Kālidāsa −o astrónomo Varahamihiry− o segundo refírese á primeira metade do século VI. Cando se aplica a Kālidāsa, esta suposición está en boa harmonía co feito xa mencionado de proximidade de Kālidāsa e Bhavabhuti.
Os budistas do sur tamén situaban categoricamente a Kālidāsa no século VI. Tamén no século VI o sitúa Fergusson, coñecido polo seu traballo na historia da India. Este afirma que, para conmemorar a batalla de Korur (que supuxo un punto de inflexión na historia da India), na cal o rei Vikramāditya derrotou os sacas, se inventou unha era (Vikram Samvat) e que o seu principio se situou 600 anos atrás, polo cal afirma que a data probábel de reinado de Vikramāditya sería o 544. Isto apóiase no feito de que non había inscricións coñecidas do rei Vikramāditya antes do ano 600. Pero o descubrimento da inscrición de Mandasor, datada no 494, fai insustentábel esta teoría, porque o autor desta, Vatsabhuti, copia varias ideas de Kālidāsa. Pola súa banda, Hermann Jacobi, tomando como base datos astrolóxicos nos poemas atribuídos a Kālidāsa, chega á conclusión que o autor non puido vivir antes do ano 350. O nome de Vikramaditya - Sol de Valor - probabelmente non é un nome propio, senón un título como Faraón ou Tsar. Non hai dúbida de que Kālidāsa pretende render unha homenaxe ao seu patrón, o Sol de Valor, no título da súa obra, Urvaśi gañado polo Valor.
Polo tanto, aínda que a tradición da India se refire á vida de Kālidāsa no século -I, o carácter xeral da súa obra e, en particular, a súa técnica poética, atoparon a súa comprensión nos datos da astronomía grega do século IV, e un certo número doutras características fan que os investigadores europeos o atribuísen aos séculos séculos IV-V. Na época da Dinastía Gupta, os reis tiñan o título de Vikramaditya.
Orixe e identidade
Unha das lendas merece ser explicada polo seu interese intrínseco, aínda que contén, polo que podemos ver, algo de verdade histórica, e aínda que sitúa Kālidāsa en Varanasi, a 500 millas de distancia da única cidade na que sen dúbida se sabe que pasou parte da súa vida.
Segundo este relato, Kālidāsa era fillo dun brahmana. Á idade de seis meses, quedou orfo e foi adoptado por un pastor de bois. Chegou á idade adulta sen recibir educación formal, pero cunha notábel beleza e graza de clase. E sucedeu que a Princesa de Varanasi era unha muller culta, que rexeitara un pretendente detrás doutro, entre eles o conselleiro de seu pai, porque non chegaban ao seu nivel como os eruditos e poetas. O conselleiro planeou unha vinganza cruel. Tomou o fermoso condutor de bois da rúa, deulle as roupas dun sabio e un cortexo de sabios doutores; a continuación, presentoulle a princesa, logo de lle advertir que en ningún caso tería que abrir os beizos. Á princesa chamoulle atención pola súa beleza e foi ferida no fondo da súa alma pedante polo seu obstinado silencio, que lle parecía, como de feito o foi, unha evidencia de profunda sabedoría. Ela desexaba casar con Kālidāsa, e xuntos foron ao templo. Pero así que foi celebrada a cerimonia, Kālidāsa percibe unha imaxe dun touro. A súa formación inicial foi demasiado para el, o segredo saíu, e a noiva enfureceuse. Pero tivo que ceder en resposta aos rogos de Kālidāsa, e aconselloulle pregar por aprendizaxe e poesía á deusa Kali. Concedeuse o rogo, e a educación e o poder poético descenderon milagrosamente a habitar co mozo condutor de bois, o cal, en agradecemento, asumiu o nome de Kālidāsa, servente de Kali. Ao sentir que lle debía este feliz cambio, na súa propia natureza, á súa princesa, xurou que nunca a trataría como o seu mestre, con profundo respecto, senón sen familiaridade. Isto foi máis do que a dama negociara; a súa ira estalou de novo, e ela maldixo a Kālidāsa a atopar a morte a mans dunha muller.
Nunha data posterior, a historia continúa, e a maldición cúmprese. Certo rei escribira media estrofa de verso, e ofrecera unha grande recompensa a calquera poeta que puidese completalo dignamente. Kālidāsa completou a estrofa sen dificultade, pero unha muller á que amaba descubriu as súas liñas, e cobizosa da recompensa para si mesma, matouno.
Outra lenda representa a Kālidāsa como participando nunha peregrinación a un santuario de Vishnu ao sur do India, na compaña doutros dous escritores famosos, Bhavabhuti e Dandin. Outro imaxina a Bhavabhuti como un contemporáneo de Kālidāsa, e celoso da reputación do poeta menos austero. Estas historias teñen que ser falsas, porque é seguro que os tres autores non foron contemporáneos, pero, mostran un certo instinto na crenza que o xenio busca xenio, e poucas veces se illa.
O autor e o seu tempo
miniatura|250px|Imperio Gupta
Sabemos polos escritos de Kālidāsa que pasou polo menos unha parte da súa vida na cidade de Ujjain. Refírese a Ujjain máis dunha vez, e dun xeito case imposíbel de facer se non se coñece a cidade. Especialmente no seu poema A nube mensaxeira fala dos encantos da cidade, e mesmo ordena á nube que faga un desvío na súa longa viaxe porque non pode deixar de coñecela.
Sabemos tamén que Kālidāsa viaxou extensamente pola India. O cuarto canto de A liñaxe de Raghu describe un percorrido polo conxunto do India e ata a rexións que están máis aló das fronteiras da India estritamente medida. É difícil crer que Kālidāsa non fixese el mesmo como un tipo de "grand tour", ata o punto que podería haber algo de verdade na tradición que o envía a unha peregrinación á India meridional. O décimo terceiro canto da mesma épica e A nube mensaxeira tamén describen longas viaxes na India, na súa maior parte a través de rexións afastadas de Ujjain. Son as montañas o que lle impresiona máis profundamente. As súas obras están cheas de referencias ao Himalaia.
A vida e obra de Kālidāsa prodúcense na "idade de ouro" da antiga cultura clásica india. O Imperio Gupta consegue a súa puxanza reunindo nunha soa unidade o que antes eran partes separadas. Durante un certo tempo, proporcionará protección contra as invasións estranxeiras, e polo tanto, a economía e a cultura gozarán dunha oportunidade de desenvolvemento. Os Gupta eran símbolo da transición ao sistema feudal, o paso dos cambios fundamentais na sociedade.
Un trazo característico da cultura india no seu conxunto é o seu conservadorismo. As novas tendencias non producen cambios revolucionarios, senón que se incorporan ás ideas existentes, viven en paralelo con elas. As crenzas antigas poden existir indefinidamente, sen desaparecer co tempo, o cal forma a complexidade e orixinalidade da cultura india, tal como é coñecida.
Na época dos Gupta prodúcese un debilitamento do sistema de castas da India. Aínda que a literatura da época reflicte a xerarquía de castas con reverencia incondicional, dáse un pouco de alivio ao dogma da antigüidade e pódense realizar as máis marabillosas manifestacións creativas dos pobos do India.
Outra característica da cultura indíxena da época, e outras épocas, é unha relación profunda coa relixión. A relixión pasa a primeiro plano en todas partes: en casa, no sistema político, nas relacións sociais. A cultura da India está impregnada de mitoloxía tanto como o seu sistema social o está da división de castas. Enormes masas de persoas que viven en condicións da sociedade case primitiva, como unha fonte constante de visión arcaica do mundo, que non se levantaban a un nivel superior, que non poderían afastarse destas raíces. A era de Kālidāsa contempla a formación da hinduísmo, que substituíu o brahmanismo. O hinduísmo nútrese das crenzas populares, transforma os antigos cultos, destrúe o mundo pechado do brahmanismo, pero trata de preservar intactas influencias inferiores.