miniatura|300px|Símbolos utilizados polas institucións durante os últimos anos do Antigo Réxime. As institucións españolas do Antigo Réxime foron a superestrutura que, con algunhas innovacións, pero sobre todo mediante a adaptación e transformación das institucións e prácticas políticas, sociais e económicas preexistentes nos distintos reinos cristiáns da Península Ibérica na Baixa Idade Media, presidiu o período histórico que coincide a grandes liñas coa Idade Moderna: desde os Reis Católicos ata a Revolución liberal (do último terzo do século XV ao primeiro do século XIX) e que se caracterizou polos trazos propios do Antigo Réxime na Europa occidental: unha monarquía forte (autoritaria ou absoluta), unha sociedade estamental e unha economía en transición do feudalismo ao capitalismo.

Son características do Antigo Réxime a dispersión, a multiplicidade e ata a colisión institucional, o que fai moi complexo o estudo da historia das institucións. A mesma existencia da unidade institucional de España é un asunto problemático. Neste período histórico da monarquía hispánica houbo institucións unitarias: destacadas e transcendentais na percepción exterior: a persoa do rei e o seu poder militar, e cara ao interior: a inquisición. Outras foron comúns, como as propias da sociedade estamental: nobreza, clero e corporacións de moi distinto tipo que se organizaban dun xeito non moi diferente en cada reino. Un mosteiro cisterciense catalán (Poblet) era intercambiable por outro castelán (Santa María de Huerta); un gandeiro mesteño, por outro da Casa de Zaragoza; a aristocracia fusionouse nunha rede de alianzas familiares. Pero outras foron marcadamente diferenciadas: as Cortes ou a Facenda nos reinos da Coroa de Aragón non tiveron nada que ver coas de Castela e León. Ata coa imposición do absolutismo borbónico, que reduciu esas diferenzas, as provincias vascas e Navarra mantiveron os seus foros. O Estado e a nación vanse forxando, en gran medida como consecuencia de como as institucións responderon á dinámica económica e social, pero non acabarán de presentarse no seu aspecto contemporáneo ata que non terminou o Antigo Réxime.

A sociedade na España do Antigo Réxime A sociedade da España moderna (no sentido da Idade Moderna ou do Antigo Réxime) era un armazón de comunidades de diversa natureza, ás que os individuos se adscribían por vínculos de pertenza: comunidades territoriais do estilo da casa ou do pobo; comunidades intermedias como os señoríos e as cidades e a súa terra (alfoz ou comunidade de vila e terra, de moi distinta extensión); comunidades políticas ou xurisdicións amplas como as provincias, os adiantados, as vigairías, as intendencias ou os reinos e coroas; comunidades profesionais como gremios artesanais, confrarías de pescadores, ou as universidades; comunidades relixiosas; etc.

Contemplábase o reino cunha analoxía organicista, como un corpo encabezado polo rei, coa súa supremacía, coas distintas comunidades e ordes que o formaban como órganos, articulacións e membros. Os homes e mulleres estaban ligados por lazos persoais, como vínculos de familia e parentesco. Cada vínculo rexíase por regras comúns que debían gobernar o seu funcionamento e a súa experiencia. No Antigo Réxime as comunidades eran xerárquicas, todo corpo tiña a súa autoridade, eran vínculos de integración e subordinación. Pero cada vínculo tiña un valor ambivalente, de dominación e paternalismo: debían garantir a supervivencia dos individuos á vez que mantiñan relacións sociais de subordinación. O que no mundo contemporáneo se entende como funcións públicas estaban nas mans de particulares, xa sexan casas, señoríos ou dominios do rei, tendo unha total autonomía un territorio doutro. O mesmo concepto de particular carecía de sentido, posto que non existía unha diferenciación efectiva entre o público e o privado na sociedade preestatal ou preindustrial.

A nobreza e o clero eran os estamentos privilexiados. Desde o século XVI a nobreza tendeu a volverse máis cortesá e trasladouse a Madrid, nos arredores da Corte. O clero era un estamento máis aberto, xa que podían incorporarse individuos sen atender á súa condición social, aínda que tamén era un grupo xerarquizado con distintos graos dentro da súa estruturación. O estado chairo era o máis heteroxéneo e numeroso. Contemplaba desde os campesiños máis pobres ata a incipiente burguesía (burguesía da intelixencia: letrados con cargos administrativos na súa maior parte; e a burguesía dos negocios). O grao de varias minorías perseguidas (xudeoconversos, mouriscos ou xitanos) sufriu diferentes alternativas.

A monarquía, a nobreza e o territorio

miniatura|Neste cadro de Velázquez (1636-1637) represéntase unha clase de equitación do Príncipe Baltasar Carlos, que debe exhibir con iso a súa identificación co modo de vida nobiliario. Ao seu cargo, o caballerizo maior: Gaspar de Guzmán, Conde de Olivares e Duque de Sanlúcar a Maior, grande de España e valido, que basea a súa posición política na proximidade física que lle dá acceso ás persoas reais. Asisten outros cortesáns. Asomados a un balcón do Alcázar de Madrid, capital política da Monarquía Hispánica, os reis Filipe IV e Isabel de Borbón.

A cúspide do sistema institucional foi a monarquía, xustificada política e ideoloxicamente desde o comezo da conquista cristiá como herdanza da Hispania visigoda nos supostos núcleos cantábricos: o que o nacionalismo español do século XIX bautizou como reino de Asturias, o chamado reino de León e condado e logo reino de Castela; ou do feudalismo carolinxio nos pirenaicos: Corte Condal de Barcelona, posteriormente principado de Cataluña, condado e máis tarde reino de Aragón, e reino de Navarra. Este, de feito, reunira a case totalidade dos territorios cristiáns peninsulares a comezos do século XI, para logo disgregalos coa herdanza de Sancho III o Maior entre os seus descendentes da dinastía Ximena, enfrontados entre si á vez que se expandían territorialmente por Al-Andalus. Para entón o concepto de monarquía hereditaria xa estaba suficientemente asentado como para utilizala como unha institución patrimonial, dentro da dinámica vasalática do feudalismo, con todas as limitacións que esta expresión ten na Península Ibérica. A influencia europea que chegou co Camiño de Santiago e a Orde de Cluny determinou que fose a casa de Borgoña a que terminase entroncando nos reinos occidentais (Portugal, León e Castela). Os mesmos procedementos xustificativos (aos que se engade a propia existencia da monarquía) foron os utilizados para xustificar o predominio social da nobreza (os bellatores ou defensores feudais), que co alto clero formaban unha única clase dirixente: os privilexiados.

A formación da monarquía autoritaria culmina coa poderosa dinastía Trastámara, orixinada en Castela na persoa dun bastardo, Henrique II o das Mercés, alzado ao poder pola alta nobreza celosa de evitar esa mesma concentración de poder, que se implantará tamén en Aragón como consecuencia do Compromiso de Caspe. A crise do século XIV fora determinante para producir unha nítida separación entre a alta e a baixa nobreza de fidalgos e cabaleiros, cuxo prestixio social, cando non podía sustentarse no control de terras, era buscado con todo tipo de probanzas, hábitos, executorias, reis de armas, brasóns... que se non podían apoiarse con aquelas, non ocultaban a súa decadencia económica. Xeograficamente prodúcese tamén unha cesura entre o norte peninsular -as montañas cantábricas e pirenaicas onde van buscarse os solares orixinarios das casas nobres pero onde non hai grandes dominios e a maior igualdade de condicións permitiu nacer o mito da fidalguía universal- e o sur -dominado polas encomendas das ordes militares e os grandes estados nobiliarios-. Aos non privilexiados, quedáballes a percepción do orgullo de cristián vello, que se expresou legalmente nos estatutos de limpeza de sangue, que se estenderon por todo tipo de institucións tras a revolta anticonversa de Pedro Sarmiento en Toledo (1449). Esa discriminación legal mantívose como un factor decisivo de cohesión social con máis motivo tras a expulsión dos xudeus (1492) e de os mouriscos (1609), mantendo como útil chiba expiatorio a existencia do cristián novo, condición da que non escapaban nin as máis altas casas nobres nin o mesmo rei (Libro Verde de Aragón, Tizón da Nobreza).O autor do segundo foi o cardeal Francisco de Mendoza e Bovadilla, O tizón da nobreza española, ou máculas e sambenitos das súas liñaxes (Barcelona, A Selecta, 1880) escrito en 1560 como memorial ao rei Felipe II, onde puña en cuestión a limpeza de sangue da nobreza española. O Libro verde de Aragón, da primeira metade do século XVI, era un manuscrito similar dun conselleiro da Inquisición aragonesa, de ampla divulgación. Alberto Montaner Frutos, La limpieza de sangre .

miniatura|esquerda|300px|A familia de Carlos IV, por Goya (1800-1801). Neste retrato colectivo aparecen as últimas xeracións de monarcas absolutos (Carlos IV e Fernando VII), que xa presenciaron como os seus curmáns franceses pasaron pola guillotina. Tamén aparece o que representará máis adiante a última oportunidade de restauración do Antigo Réxime fronte á triunfante Revolución liberal española (Carlos María Isidro de Borbón, o pretendente carlista que se oporá, aducindo a lei sálica, á sucesión en Isabel II, filla única do seu irmán máis vello). Á unión territorial dos Reis Católicos (por matrimonio: Aragón e Castela, ou conquista: Canarias, Granada, Navarra, América), séguelle a adición de vastos territorios en Europa coa chegada da dinastía Habsburgo, cuxa concepción do poder baseábase no respecto ás peculiaridades locais (non sen conflitos, como a guerra das Comunidades de Castela e as Xermanías con Carlos I ou a crise de 1640 con Filipe IV). A concepción unitaria dos dominios peninsulares permite á historiografía falar de Monarquía Hispánica, a pesar de que a unión é na persoa dos reis e non nos reinos, que manteñen as súas leis, idiomas, moedas e institucións. O intento por unificalos a partir da unión das familias nobres, principalmente tras a fundación do concepto de Grandeza de España (1520), ao que se incorporou a un pequeno número de casas aristocráticas das dúas coroas (con claro predominio castelán). Fomentáronse as alianzas matrimoniais, co fin de que a elite social na práctica fose a mesma en todos eles. A unión con Portugal, que durou sesenta anos (1580-1640), tamén se intentou consolidar da mesma forma (non sen receos; do que vén o refrán portugués augurando de España: «nin bo vento nin bo casamento»).