O neoliberalismo é un paradigma político-económico que prioriza o capitalismo de libre mercado, a liberdade individual, os dereitos de propiedade privada e unha intervención estatal mínima nos asuntos económicos, complementado por marcos legais fortes para facer cumprir os contratos e limitar os excesos democráticos que poidan minar a orde do mercado. Considera que os mercados competitivos son o mecanismo máis eficaz para asignar recursos, innovar e xerar prosperidade, ao tempo que critica os Estados de benestar extensos e a planificación centralizada por distorsionaren os incentivos e xerar ineficiencia.
As bases intelectuais do neoliberalismo remóntanse aos anos 1930 e 1940, cando pensadores como Friedrich Hayek advertiron sobre o «camiño de servidume» baixo o colectivismo, o que levou á formación da Sociedade Mont Pèlerin en 1947 como punto de encontro para economistas liberais opostos ao predominio keynesiano e ao socialismo. Figuras clave como Hayek e Milton Friedman formularon principios fundamentais como a disciplina monetaria, a desregulación das industrias, a privatización de activos estatais e o libre comercio para contrarrestar a inflación, o estancamento e o proteccionismo predominantes na era posterior á segunda guerra mundial. Estas ideas gañaron impulso práctico a finais dos anos 1970 e nos anos 1980 en medio de crises económicas, influíndo nas políticas de líderes como Margaret Thatcher no Reino Unido, Ronald Reagan nos Estados Unidos, os Chicago Boys en Chile e Turgut Özal en Turquía, quen implementaron reformas profundas para desmantelar cárteles, abrir mercados e estabilizar as divisas.
Atribúeselles ás políticas neoliberais o artellamento de recuperacións económicas, como o crecemento sostido do PIB de Chile e a redución da pobreza desde os anos 1980, superando os seus veciños latinoamericanos grazas a unha expansión baseada nas exportacións e a prudencia fiscal, fenómeno adoito denominado o «Milagre de Chile». A nivel global, as reformas orientadas ao mercado correlacionáronse cun crecemento acelerado nas economías en desenvolvemento e cunha forte caída das taxas de pobreza extrema a finais do século XX, aínda que os detractores sinalan o aumento das disparidades de ingresos dentro dos países e atribúen feitos como a crise financeira de 2008 a unha liberalización financeira insuficientemente controlada. As avaliacións empíricas revelan resultados mixtos: maior eficiencia e innovación nos sectores reformados, pero dificultades para abordar externalidades como a degradación ambiental e as perturbacións sociais sen institucións complementarias.
Etimoloxía e uso histórico O termo neoliberalismo combina o prefixo neo- («novo») con liberalismo, denotando unha proposta de renovación ou adaptación dos principios liberais en resposta ás crises económicas e políticas do período de entreguerras. O seu primeiro uso económico documentado remóntase a principios dos anos 1930 en contextos de fala alemá, onde economistas asociados coa Escola de Friburgo, como Alexander Rüstow, empregaron o termo neoliberalismus para defender un marco orientado ao mercado reforzado por medidas estatais destinadas a garantir a competencia e previr os monopolios, distinguíndoo así das doutrinas de laissez-faire do século XIX. Rüstow, sociólogo e economista que observara de primeira man a planificación soviética, argumentou nun discurso de 1932 que tales intervencións eran esenciais para soster a orde liberal fronte ao auxe do colectivismo.
O termo gañou relevancia no Coloquio Walter Lippmann, celebrado en París do 26 ao 30 de agosto de 1938, organizado por Louis Rougier para debater sobre o libro de Walter Lippmann de 1937 The Good Society, que criticaba as tendencias colectivistas. Os asistentes, entre eles Rüstow, Wilhelm Röpke, Friedrich Hayek e Raymond Aron, debateron sobre como revitalizar o liberalismo fronte ao fascismo, o comunismo e as intervencións ao estilo do New Deal; Rüstow propuxo explicitamente o termo néo-libéralisme (ou variantes atribuídas a Louis Marlio) para designar un «novo liberalismo» que rexeitaba tanto os mercados sen control como o socialismo, favorecendo unha «orde competitiva» con salvagardas regulatorias. Este uso encadraba o neoliberalismo como unha evolución pragmática, que enfatizaba límites constitucionais ao poder do Estado ao tempo que permitía a aplicación de normas antimonopolio e redes de seguridade social para preservar o dinamismo do mercado, en contraste co minimalismo do liberalismo clásico.
Tras a segunda guerra mundial, o concepto influíu nas políticas ordoliberais na Alemaña Occidental baixo Ludwig Erhard, quen implementou reformas de mercado nun marco de «economía social de mercado» arraigado nestas ideas. A Sociedade Mont Pèlerin, fundada en 1947 por Hayek e outros participantes do coloquio, promoveu un pensamento afín sen adoptar de xeito uniforme a etiqueta, centrándose en contrarrestar o keynesianismo. Nos anos 1970, en pleno contexto de estanflación, o termo entrou no discurso anglosaxón a través de críticos dos Estados de benestar, empregándose inicialmente de forma descritiva para os defensores da Escola de Chicago como Milton Friedman, partidarios da desregulación e do monetarismo; con todo, desde contextos latinoamericanos (por exemplo, as críticas ás reformas chilenas dos anos 1970), adquiriu unha connotación pexorativa que implicaba unha influencia corporativa indebida, afastándose así da súa intención construtiva orixinal. Esta evolución reflicte tanto unha adaptación ideolóxica coma unha instrumentalización retórica, sendo que as fontes académicas adoitan realzar este último aspecto malia a énfase fundacional do termo na liberdade ordenada.
Principios fundamentais e diferenzas co liberalismo clásico
miniatura|Milton Friedman, economista e intelectual público estadounidense recoñecido polas súas análises empíricas da política monetaria e pola súa defensa dos principios do libre mercado.
O neoliberalismo sostén que a prosperidade económica e a liberdade individual avánzanse mellor a través dunha competencia de mercado robusta, dos dereitos de propiedade privada e dunha interferencia estatal mínima na asignación de recursos, ao tempo que confía no mecanismo de prezos para coordinar o coñecemento e as preferencias descentralizadas entre os axentes. No centro desta visión atópase o rexeitamento da planificación centralizada e das intervencións fiscais discrecionais, favorecendo no seu lugar políticas baseadas en regras, como bancos centrais independentes que teñan como obxectivo unha inflación baixa para evitar distorsións monetarias que erosionen o poder adquisitivo e os incentivos. Entre os seus principios fundamentais atópanse a desregulación das industrias para fomentar a entrada de novos axentes e a innovación, a privatización das empresas de titularidade estatal para aliñar os incentivos xerenciais coa maximización do beneficio, e a redución das barreiras comerciais para explotar as vantaxes comparativas, todo isto respaldado pola observación empírica de que as presións competitivas impulsan ganancias de eficiencia constatables nos datos de produtividade das economías posteriores ás reformas.
Defensores como Milton Friedman puxeron o acento no monetarismo, argumentando que un crecemento estable da oferta monetaria —máis que políticas contracíclicas activistas— estabiliza a produción e o emprego a longo prazo, como o demostra a volatilidade inflacionaria dos anos 1970 baixo o axuste fino keynesiano. Friedrich Hayek achegou a idea de que os mercados agregan información dispersa de xeito máis eficaz que as burocracias, advertindo que as intervencións distorsionan os sinais e conducen a consecuencias non desexadas, principio ilustrado polas escaseces nos sistemas con control de prezos. Estas ideas esténdense á defensa de redes de seguridade social portátiles, como a proposta do imposto negativo sobre a renda de Friedman, que complementa os ingresos do mercado sen crear as trampas de dependencia inherentes ás burocracias de benestar universais.
En contraste co liberalismo clásico, que concibe un «Estado vixía nocturno» limitado a protexer os dereitos naturais e facer cumprir os contratos mediante a espontaneidade do laissez-faire —tal como o formulou Adam Smith ao salientar a man invisible sen unha ordenación proactiva—, o neoliberalismo incorpora un papel máis forte para o Estado na construción e mantemento das «regras do xogo» institucionais necesarias para soster a competencia. Esta influencia ordoliberal, orixinada no pensamento da Escola de Friburgo dos anos 1930, critica os enfoques clásicos puros por non valoraren suficientemente como os monopolios, os cárteles e as externalidades poden minar os mercados na ausencia dunha aplicación vixiante das normas antimonopolio e de marcos regulatorios, como se observou na «economía social de mercado» alemá posterior a 1948, onde a política de competencia precedeu á liberalización. Mentres que os liberais clásicos priorizan o individualismo moral e a non interferencia absoluta para permitir unha evolución orgánica, os neoliberais avalan de xeito pragmático accións estatais preventivas —como regras monetarias vinculantes ou leis antimonopolio— para contrarrestar as concentracións de poder, o que reflicte un recoñecemento causal de que as liberdades sen control poden erosionar a orde competitiva esencial para os resultados liberais. Este cambio responde aos fracasos do período de entreguerras, cando o minimalismo non foi capaz de facer fronte aos avances totalitarios, priorizando institucións resilientes por riba da pureza ideolóxica.
Notas
Véxase tamén Ligazóns externas What is Neoliberalism?, por Dag Einar Thorsen de Universidade de Oslo. The Last Development Crusade - Identities: How Governed, Who Pays? The Essence of Neoliberalism, segundo Pierre Bourdieu . The crisis of neoliberalism – Entrevista co economista Gérard Duménil en The Real News . Neoliberalism, the Revolution in Reverse en The Baffler, 2014 . Neoliberalism is creating loneliness. That’s what’s wrenching society apart, por George Monbiot en The Guardian o 12 de outubro de 2016 .
Categoría:Política Categoría:Ideoloxías económicas Categoría:Liberalismo