O Antigo Réxime (Ancien Régime en francés) é o termo utilizado polos revolucionarios franceses para se referir aos tempos anteriores ao inicio da Revolución Francesa de 1789 (a monarquía absoluta de Lois XVI) e que pasou a denominar a organización social e política da Europa moderna, onde se fraguou a ruptura definitiva do feudalismo.
As súas principais características eran a monarquía absoluta baseada no dereito divino do rei, no cumio da pirámide social, e unha división social ríxida en tres estamentos: a aristocracia, o clero e o Terceiro Estado.
Todo isto pode aplicarse como equivalente a unha época que, practicamente, coincidiría co que se coñece como Idade Moderna.
Orixe do termo miniatura|300px|A Bastilla, fortaleza do rei en París usada como cárcere, era considerada como símbolo do Antigo Réxime polos seus inimigos, e a súa toma como o inicio da Revolución que levou ao Novo Réxime (1789). Os seus cascallos acabarían sendo obxecto dun comercio parecido ao que douscentos anos máis tarde tiveron os do muro de Berlín.|esquerdaAínda que a súa utilización é contemporánea á Revolución, a maior responsabilidade da súa fixación no ámbito literario perténcelle a Alexis de Tocqueville, autor do ensaio l'Ancien Régime et la Révolution (O Antigo Réxime e a Revolución ).TOCQUEVILLE, Alexis (1856) L'ancien régime et a Révolution. foi recentemente reeditado en castelán: (2005) El Antiguo Régimen y la Revolución,, Madrid, Alianza Editorial. ISBN 8420658618 Nese texto indica precisamente que "a Revolución francesa bautizou o que abolía" (La Révolution française a baptisé ce qu'elle a aboli); Tocqueville dotou o concepto dunha confusa capacidade de oposición do Antigo Réxime fronte ao período medieval, que se fixo común na historiografía durante os séculos XIX e primeira metade do XX e que historiadores posteriores discutiron (especialmente François Furet).François Furet ten numerosas obras dedicadas ao tema, desde A Révolution française, en colaboración con Denis Richet (Fayard, Paris, 1965), ata un Dictionnaire critique da Révolution Française
Desde o punto de vista dos reaccionarios inimigos da revolución, o termo Antigo Réxime foi reivindicado cun punto de nostalxia, seguindo o tópico literario do paraíso perdido (ou o manriqueño calquera tempo pasado foi mellor). Talleyrand chegou a dicir que "os que non coñeceron o Antigo Réxime nunca poderán saber o que era a dozura do vivir" (ceux qui n'ont pas connu l'Ancien Régime ne pourront jamais savoir ce qu'était la douceur de vivre).
A aplicación do termo ás estruturas económicas e sociais atribúese a Ernest Labrousse,Soada pola súa concepción da historia en tres planos: económico, social e político. Desde o seu Crise de l’économie française à la veille de la Révolution (1944), que lle fixo gañar a súa cátedra na Sorbona, dedicouse a construír a historia económica e social do Antigo Réxime. e foi difundido pola contemporánea Escola de Annales, con grande aceptación en España a través de hispanistas como Pierre Vilar ou Bartolomeu Bennassar. A súa utilización con este sentido, que non era usual antes, fíxose habitual polos autores do terceiro cuarto do século XX, como Antonio Domínguez Ortiz, Gonzalo Anes ou Miguel Artola, que terminaron por fixar o concepto na historiografía española. A aplicación do termo á historia das institucións españolas é moi anterior, pero parece que tamén se orixinou por influencia francesa, como é o caso da obra do hispanista do final do XIX Georges Desdevises Du Dézert,L’Espagne de l’Ancien Régime. Les institutions, París, 1899, traducido ao castelán no ano 1989 La España del Antiguo Régimen, Madrid, FUE. recollida por Antonio Rodríguez Vila en 1897.RODRIGUEZ VILA, Antonio A España do Antigo Réxime, en Boletín da Real Academia da Historia, informe VII, cadernos I ao III, xullo-setembro, Tomo 31, ano 1897 (en castelán)
Definición miniatura|350px|Mapa de Europa de Herman Moll (1703). As cores utilizadas polo cartógrafo non designan entidades políticas existentes, senón máis ben o recordo das antigas divisións xeográficas de época romana (Galia, Italia, Xermania (Roma)), xunto con outras que si son efectivas (Imperios Turco e Ruso, Confederación Helvética, Reinos de Portugal, Suecia ou Polonia). Usando o vocabulario do materialismo histórico, o Antigo Réxime definiríase como unha formación económico social, é dicir, a combinación peculiar de modos de produción e relacións sociais para un ámbito espazo-temporal máis ou menos amplo, que constrúe a súa adecuada superestrutura política e que se xustifica pola súa correspondente ideoloxía. Para a súa localización en tempo e espazo pódense restrinxir a tres os requisitos que un "aspirante" debía cumprir para alcanzar tal denominación.
1º sistema económico: en transición do feudalismo ao capitalismo;O termo quedou cuñado no soado debate que a mediados do século XX mantiveron personalidades da historiografía e a economía máis ou menos próximas ao paradigma do materialismo histórico, na súa versión inglesa ou francesa (revistas Past and Present e Annales), como Maurice Dobb, Karl Polanyi, R. H. Tawney, Paul Sweezy, Kohachiro Takahashi, Christopher Hill, Georges Lefebvre, Giuliano Procacci, Eric Hobsbawm e John Merrington entre outros. Unha recompilación dos artigos coas súas respostas fíxose en HILTON, Rodney (ed.) (1976, 1977 en castelán) La transición del feudalismo al capitalismo, Barcelona, Crítica, ISBN 84-7423-017-9 2º relacións sociais: determinadas pola oposición entre a sociedade estamental e unha burguesía que non pode acceder ao papel de clase dominante que ocupan os estamentos privilexiados; 3º sistema político: monarquía absoluta ou, como pouco, monarquía autoritaria. A tensión fundamental neste ámbito é a que se produce entre a centralización do poder e o respecto dos privilexios de todo tipo (persoais, estamentais e territoriais), que mantiñan unha gran multiplicidade de xurisdicións e foros.
Extensión miniatura|350px|Recreación moderna que presenta as efectivas divisións políticas despois do Tratado de Westfalia (1648), que pecha a guerra dos Trinta Anos cun novo equilibrio europeo sobre o nacente concepto de relacións internacionais en pé de igualdade. O concepto de Antigo Réxime pode aplicarse con propiedade aos reinos da Europa occidental que tenden a definirse como estados-nación desde final da Idade Media. O primeiro exemplo foi, sen dúbida, Portugal. No final do século XV só podemos engadir Francia, Inglaterra e a Monarquía Hispánica. Inglaterra superará o concepto ao longo dos séculos XVI e XVII. Os demais, durante a crise do Antigo Réxime (1751-1848). Para o resto de Europa o concepto é de uso problemático (ver apartado outros países europeos neste mesmo artigo). Para o resto do mundo, unicamente América, durante o período que foi colonizada polas potencias europeas, podería (forzando moito o concepto) considerarse en algo semellante ao modelo vixente nas súas metrópoles.Con todo, existe algunha utilización do concepto para a América española: A Independencia americana coincide co final do Antigo Réxime; de feito, contribúe decisivamente a el. Os outros continentes son colonizados posteriormente, xa na época industrial ou Novo Réxime. O caso do Xapón representa unha formación económica social que, dalgún xeito, mostra semellanzas coas occidentais, polo que algúns autores lle aplicaron o concepto de feudalismo ou o de monarquía absoluta (non tanto o Antigo Réxime), e sería esa similitude (fronte á diferenza da China, un imperio hidráulico) xunto coa non submisión colonial, o que explicaría a posibilidade do seu acceso acelerado á modernidade na era Meiji. Entre outros, Perry Anderson e Kohachiro Takahasi trataron o tema durante os debates historiográficos entre historiadores materialistas de mediados do século XX.
A imposibilidade de retrotraer o concepto a entidades políticas dun período anterior, ata en Europa, vén do feito de que as formas políticas medievais eran de carácter feudal, dependentes nalgunha medida do Imperio ou do Papado, ou ben eran algunha forma de cidade estado; doutra banda, o nacente capitalismo era aínda algo completamente marxinal, e a sociedade estamental (xa definida) aínda non producira os seus mecanismos e institucións finais. En ningún caso responden aos requirimentos propostos.
A duración temporal do Antigo Réxime coincidiría co que chamamos Idade Moderna: do século XV ao XVIII. Isto é válido tanto para Francia (desde o fin da guerra dos Cen Anos ata a Revolución francesa) como para España (de 1492 a 1808). No entanto, algún autor, como Arno Mayer, argumenta a persistencia de trazos propios do Antigo Réxime na Europa de final do século XIX e ata a primeira guerra mundial.MAYER, Arno (1983) The Persistence of the Old Regime: Europe from 1848 to the Great War
O modelo francés
miniatura|250px|A reconciliación de Henrique III e Henrique de Navarra, por Rubens (1628). Un episodio da guerra dos tres Henriques, que terminou gañando o de Navarra, futuro Henrique IV de Francia. O Antigo Réxime tomado como modelo desenvolveuse en Francia ao emerxer a monarquía francesa da dinastía Valois do seu enfrontamento con Inglaterra na guerra dos Cen Anos, marxinando a rival casa de Borgoña e sometendo a maior parte dos "estados nobiliarios" máis ou menos turbulentos (Normandía, Provenza...). A volta da sede pontificia de Aviñón a Roma tras a resolución do Cisma de Occidente supuxo unha diminución do control que chegara a alcanzar a monarquía francesa sobre a Igrexa, e Italia pasará a ser o principal taboleiro de xogo na disputa da hexemonía europea. Nese contexto Lois XI sería un bo exemplo de rei autoritario para o século XV. Francisco I, na primeira metade do XVI, non conseguiu prevalecer sobre o seu inimigo Carlos V, nin nas guerras europeas nin na expansión colonial, pero conseguiu asentar un poder interior indiscutible. O turbulento período que levará os seus sucesores ás guerras de relixión da segunda metade do século XVI terminará co breve pero decisivo reinado de Henrique IV que inaugura a dinastía dos Borbón. No reinado de Lois XIII e a minoría de idade de Lois XIV, validos como Richelieu e Mazzarino irán habilmente concentrando o poder real no medio dunha complicada conxuntura europea e interior (Guerra dos Trinta Anos e Fronda). Non se alcanzará acabar con este modelo ata a monarquía absoluta de Lois XIV, que puido facerse chamar o rei Sol.
Identificado, polo menos en teoría, o interese do Estado, o do Pobo e o do Rei, avánzase na construción dun mercado de dimensións nacionais, co apoio dun imperio colonial (que sofre grandes altibaixos ao albur das continuas guerras); modernízase a administración e os impostos (a gabela, a tallación) todo o que os privilexios estamentais ou territoriais permiten; conséguese a imposición do catolicismo (revogación do Edicto de Nantes) e o control da Igrexa (galicanismo); ou se prestixia o francés como a lingua común (e a culta de Europa, en substitución do latín) e o vehículo dunha puxante cultura (Molière, Racine, Corneille) que destrona ao Século de Ouro español, institucionalizada na Académie Française.
No entanto, a acumulación de contradicións entre a pechada sociedade estamental e a puxanza da burguesía levou á Revolución Francesa de 1789, que foi modelo das demais revolucións burguesas que transformaron os sistemas políticos europeos en monarquías constitucionais ao longo do século XIX ou repúblicas no horizonte da primeira guerra mundial.
O caso español
miniatura|dereita|250px|O esmoleiro, de Murillo. A cómoda posición da Monarquía Católica da España do Antigo Réxime, recibindo inmensas rendas de América que gasta nas guerras de Europa e nos luxos da corte, lonxe de buscar a modernización e o cambio social, valora a pobreza pola súa positiva dimensión teolóxica.