мини|Мравка во балтички килибар десно|мини|Неполирани килибарни камења Килибар, ќелибар или јантар — фосилина дрвена смола. Ценет е поради неговата боја (портокалова, кафеава и, понекогаш, црвена) и природна убавина уште од неолитот, и се користел како скапоцен камен уште од класичната антика."Amber" (2004). In Maxine N. Lurie and Marc Mappen (eds.) Encyclopedia of New Jersey, Rutgers University Press, . Килибарот се користи во накит и како средство за лекување во народната медицина.
Постојат пет класи на килибар, дефинирани врз основа на нивните хемиски состојки. Бидејќи потекнува како мека, леплива дрвена смола, килибарот понекогаш содржи животински и растителен материјал како инклузии. Килибарот кој се јавува во јагленовите слоеви се нарекува и резинит, а терминот амбрит се применува на оној што се наоѓа конкретно во јагленовите слоеви на Нов Зеланд.Poinar GO, Poinar R. (1995) The quest for life in amber. Basic Books, , p. 133
Етимологија Англискиот збор „amber“ потекнува од арапскиот од средноперсиски (, „амбергрис“) преку среднолатинскиот и среднофранцуски . Зборот се однесувал на она што денес е познато како амбра (ambre gris или „сив килибар“), цврста восочна супстанца добиена од кашалот. Зборот, во смисла на „амбергрис“, бил усвоен во средноанглискиот јазик во 14 век.
Во романските јазици, значењето на зборот било проширено на балтичкиот килибар (фосилна смола) уште од крајот на 13 век. На почетокот се нарекувал бел или жолт килибар (), ова значење било усвоено во англискиот јазик до почетокот на 15 век. Како што употребата на амбра се намалувала, ова станало главно значење на зборот.
Двете супстанции („жолт килибар“ и „сив килибар“) веројатно се поврзале или помешале бидејќи и двете биле пронајдени исфрлени на плажите. Амбрата е помалку густа од водата и плови, додека килибарот е погуст и плови единствено во концентрирана физиолошка вода или силна солена морска вода, иако помалку густа од камен.
Класичните имиња за килибар, старогрчко () и едно од неговите латински имиња, електрум, се поврзани со терминот () што значи „сјајно Сонце“. Според митот, кога Фетон, син на Хелиј (Сонцето), бил убиен, неговите ожалостени сестри станале тополи, а нивните солзи станале електрон, килибар. Зборот електрон ги довел до зборовите електричен, електрична енергија и нивните сродни зборови поради способноста на килибарот да носи полнеж од статички електрицитет.
Имиња на сорти Низ вековите, килибарите добиле голем број регионални и сортни имиња, вклучувајќи алингит, бекерит, геданит, коченит, кранцит и стантиенит.
Историја Теофраст дискутирал за килибарот во 4 век п.н.е., како и Питеј (), чие дело „За океанот“ е изгубено, но е споменато од Плиниј, според чие Природонаучно дело: Питиј вели дека Гутоните, народ од Германија, живеат на бреговите на естуарот на океанот наречен Ментономон, нивната територија се протега на растојание од шест илјади стадиони; дека, на еден ден пловење од оваа територија, се наоѓа островот Балтија, на чии брегови брановите исфрлаат килибар напролет, што е излачување на морето во конкретна форма; како и дека жителите го употребуваат овој килибар како гориво и го продаваат на своите соседи, Тевтонците. мини|Ловење килибар на брегот на Балтичкото Море. Зимските бури исфрлаат килибарни грутки. Близу до Гдањск, Полска. Порано, Плиниј напишал дека Питеј се однесува на голем остров - три дена пловење од скитскиот брег и наречен Балтија од Ксенофонт Лампсаки (автор на фантастична патеписна книга на грчки) - како Басилија - име генерално поистоветувано со Балтија. Со оглед на присуството на килибар, островот можел да биде Хелголанд, Зеланд, бреговите на Гдањскиот Залив, полуостровот Самбија или Курскиот Залив, кои историски биле најбогатите извори на килибар во северна Европа. Постоеле добро воспоставени трговски патишта за килибар што го поврзувале Балтичкото Море со Медитеранот (познат како „Килибарен пат“). Плиниј очигледно наведува дека Германците извезувале килибар во Панонија, од каде што Венетите го пренесувале па натаму.
Старите италски народи од јужна Италија обработувале килибар; Националниот археолошки музеј Сиритиде (Museo Archeologico Nazionale della Siritide) во Поликоро во провинцијата Матера (Базиликата) изложува важни зачувани примери. Се претпоставува дека килибарот што се користел во антиката, како во Микена и во праисторијата на Медитеранот, потекнувал од наоѓалишта во Сицилија. мини|Дрвена смола, извор на килибар Плиниј го цитира и мислењето на Никиј ( 470–413 п.н.е.), според кого килибароте течност произведена од сончевите зраци; и дека овие зраци, во моментот на зајдисонце, удирајќи со најголема сила врз површината на почвата, оставаат на неа масна пот, која ја носат плимата и осеката на океанот и ја фрлаат врз бреговите на Германија. Освен фантастичните објаснувања според кои килибарот е „произведен од Сонцето“, Плиниј наведува мислења кои се добро запознаени со неговото потекло од дрвната смола, наведувајќи го домородното латинско име succinum (sūcinum, од sucus „сок“). Во Книга 37, дел XI од Природознание, Плиниј напишал:
Килибарот се произведува од коскена срцевина што ја испуштаат дрвјата од родот бор, како гума од црешата и смола од обичниот бор. На почетокот е течност, која излегува во значителни количини и постепено се стврднува [...] Нашите предци, исто така, сметале дека е сок од дрво и поради оваа причина му го дале името „сукцинум“ и еден одличен доказ дека е производ на дрво од родот бор е фактот дека испушта мирис сличен на бор кога се трие и дека гори, кога се запали, со мирис и изглед на дрво од факел.
Тој исто така наведува дека килибарот може да се најде и во Египет и Индија, па дури и се осврнал на електростатските својства на килибарот, велејќи дека „во Сирија жените ги прават пршлените на своите вретена од оваа супстанца и ѝ го даваат името харпакс [од ἁρπάζω, „да влечеш“] поради околноста што привлекува лисја кон себе, плева и лесни рабови на ткивата“.
Римјаните тргувале со килибар од бреговите на јужниот Балтик уште во времето на Нерон.
Килибарот има долга историја на користење во Кина, со првиот пишан запис од 200 година п.н.е. На почетокот на 19 век, првите извештаи за килибар кои биле пронајдени во Северна Америка доаѓаат од откритијата во Њу Џерси покрај потокот Кросвикс во близина на Трентон, во Камден и во близина на Вудбери
Композиција Килибарот е хетероген по состав, но се состои од неколку смолести супстанции повеќе или помалку растворливи во алкохол, етер и хлороформ, кои се поврзани со нерастворлива битуменозна супстанција. Килибарот е макромолекула формирана со радикална полимеризација на неколку прекурсори во семејството лабдани, на пример, комуникова киселина, комунол и биформен.Manuel Villanueva-García, Antonio Martínez-Richa, and Juvencio Robles Assignment of vibrational spectra of labdatriene derivatives and ambers: A combined experimental and density functional theoretical study Arkivoc (EJ-1567C) pp. 449–458 Овие лабдани се дитерпени (C20H32) и полиени, опремувајќи го органскиот скелет со три алкенски групи за полимеризација. Како што килибарот созрева со текот на годините, се одвива поголема полимеризација како и реакции на изомеризација, вкрстено поврзување и циклизација.
Поголемиот дел од килибарот има тврдост помеѓу 2,0 и 2,5 на Мосовата скала, показател на прекршување од 1,5–1,6, специфична тежина помеѓу 1,06 и 1,10 и точка на топење од 250–300 степени C. Загреано над , килибарот се распаѓа, давајќи килибарско масло, и остава црн остаток кој е познат како „килибарна колофонија“ или „килибарна смола“; кога се раствора во масло од терпентин или во масло од ленено семе, ова формира „килибарен лак“.
Примесите се доста често присутни, особено кога смолата паднала на земја, па затоа материјалот може да биде бескорисен освен за правење лак. Таквиот нечист килибар се нарекува финис. Таквото вклучување на други супстанции може да предизвика килибарот да има неочекувана боја. Пиритите може да дадат синкава боја. Коскениот килибар ја должи својата матна непроѕирност на бројните ситни меурчиња во смолата. Сепак, т.н. црн килибар е всушност еден вид гагат. Во темно замаглен, па дури и непроѕирен килибар, вклучувањата може да се сликаат со употреба на високоенергетски, висококонтрастни и високорезолуциски Х-зраци.
Формирање Молекуларната полимеризација која произлегува од високи притисоци и температури произведени од надредениот седимент, прво ја преобазува смолата во копал. Продолжената топлина и притисок ги отстрануваат терпените и резултираат со формирање на килибар. За да се случи ова, смолата мора да биде отпорна на распаѓање. Голем број на дрвја произведуваат смола, но во повеќето случаи овој нанос се разградува преку физички и биолошки процеси. Изложеноста на сончева светлина, дожд, микроорганизми и екстремни температури има склонетост да ја распадне смолата. За смолата да преживее доволно долго за да стане килибар, таа мора да биде отпорна на такви сили или да се произведе под услови што ги исклучуваат.Poinar, George O. (1992) Life in amber. Stanford, Calif.: Stanford University Press, p. 12, Фосилните смоли од Европа спаѓаат во две категории, балтички килибар и друга што наликува на групата Agathis. Фосилните смоли од Америка и Африка се тесно поврзани со современиот род Hymenaea, додека се смета дека балтичките килибари се фосилни смоли од растенија од семејството Sciadopityaceae што некогаш живееле во северна Европа. мини|Балтички килибар со инклузии Абнормалниот развој на смола кај живите дрвја ( сукциноза) може да резултира со формирање на килибар. мини|Битерфелдски килибар
Екстракција и обработка
Распространетост и рударство мини|Отворен рудник за лиен килибар „Приморскоје“ во Јантарни, Калининградска област, Русија мини|Екстракција на балтички килибар од холоценски наоѓалишта, Гдањск, Полска Килибарот е глобално распространет на или околу сите континенти, главно во карпи од периодот креда или помлади. Историски гледано, брегот западно од Кенигсберг во Прусија бил водечки светски извор на килибар. Првите споменувања на наоѓалишта на килибар таму датираат од 12 век. Јуодкрантен во Литванија бил основан во средината на 19 век како рударски град на килибар. Околу 90% од килибарот што може да се извлече во светот сè уште се наоѓа во таа област, која била префрлена на Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република СССР во 1946 година, станувајќи Калининградска Област.
Парчиња килибар искинати од морското дно се исфрлаат од брановите и се собираат рачно, со багери или преку нуркање. На други места, килибар се ископува, како на отворени работилници, така и во подземни галерии. Потоа, треба да се отстранат нодулите од сина земја и да се исчисти непроѕирната кора, што може да се направи преку вртежни буриња што содржат песок и вода. Ерозијата ја отстранува оваа кора од истрошениот килибар. Доминиканскиот килибар се ископува преку дупчење, што е опасно поради ризикот од уривање на тунел.Wichard, Wilfred and Weitschat, Wolfgang (2004) Im Bernsteinwald. – Gerstenberg Verlag, Hildesheim,
Важен извор на килибар е државата Качин во северен Мјанмар, која е главен извор на килибар во Кина најмалку 1800 години. Современото рударство на ова наоѓалиште привлекло внимание поради небезбедните услови за работа и неговата улога во финансирањето на внатрешниот судир во земјата. Килибарот од Ровненската Област во Украина, познат како Ровненски килибар, се ископува нелегално од групи на организиран криминал, кои ги уништуваат шумите во околните области и пумпаат вода во седиментите за да го извлечат килибарот, предизвикувајќи сериозно влошување на животната средина.
Третман Виенските фабрики за килибар, кои употребуваат блед килибар за производство на лулиња и други алатки за пушење, го вртат на струг и го полираат со белило и вода или со камен и масло. Конечниот сјај се дава со полирање со фланел.