Украинскиот јазик (украї́нська мо́ва) — јазик од источнословенската подгрупа на словенските јазици. Украинскиот е службен и национален јазик на Украина. Украинскиот јазик ја користи кириличната азбука. Тој има некои сличности во однос на зборовниот фонд и граматиката на јазиците од соседните словенски нации, најмногу со белорускиот, полскиот, рускиот и словачкиот јазик. Во групата на индоевропски јазици исто така спаѓаат и романските јазици, германските јазици, келтските јазици, грчкиот јазик, албанскиот јазик и балтичките јазици.Мозер Міхаель. Українська мова // Енциклопедія історії України: Україна—Українці. Кн. 2 / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — : В-во «Наукова думка», 2019. — С. 596—601. — 842 с. — ISBN 978-966-00-1740-5.
Бројот на говорители на јазикот е приближно 45 милиони, а најголемиот дел од нив живеат во Украина. Јазикот исто така се говори во БелорусијаО. I. Скопненко. Українська мова в Білорусі // , МолдавијаН. П. Прилито. Українська мова в Молдові // Убийвовк H. Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мовознавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002, ПолскаЙ. O. Дзендзелівський. Українська мова в Польщі // , РусијаН. П. Прилито. Українська мова в європейській частині Росії // Н. П. Прилито. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // , РоманијаC. В. Семчинський. Українська мова в Румунії // , СловачкаЙ. О. Дзендзелівський. Українська мова у Словаччині // , КазахстанС. Ф. Клименко, В. В. Степаненко. Українська мова в Казахстані // , Аргентина, Бразил, Велика БританијаP. П. Зорівчак. Українська мова у Великій Британії // , КанадаР. П. Зорівчак. Українська мова в Канаді // , САДР. П. Зорівчак. Українська мова у США // како и во други држави каде што живеат Украинци. Украинскиот јазик во светот го користат приближно од 40 до 45 милиони личносто; по бројот на говорители е вториот или третиот словенски јазик во однос на бројот на говорители (после рускиот или можеби и, полскиот) а воедно е и третиот во списокот на десетте најзборувани јазици во светот.
Украинскиот јазик го проучува украинистиката. Постојат неколку хипотези околу појавата и формацијата на украинскиот јазикОнуфрієнко Г. С., Хваткова С. О. Проблема походження й періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. — прасловенскаПівторак Г. П. Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993.Німчук В. В. Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам'ятки писемності східнослов'янськими мовами XI—XVIII ст. — К., 1995Півторак Г. П. Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам'ятки писемності східнослов'янськими мовами XI—XVIII ст. — К., 1995., старорускаШахматов А. А. Очерк древнейшего периода истории русского языка;Шахматов О. О., Кримський А. Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам'ятників письменської староукраїнщини XI-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924., јужно руска од X-XI векЖитецький П. Г. Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876.Потебня А. А. К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. и други. Во денешно време, теориите за заедничкото потекло на јазикот со рускиот јазик се побиени.
Според неодамнешно објавената хипотеза на Тишенко Костантин Миколајович, украинскиот јазик го претставува формирањето на Украинците како етнос, кој се случил помеѓу VI-XVI век поради спојувањето на трите дијалекти на словенските племиња — Полјани, Древљани и Северани за учество на групите на иранското и туркиското стрепно население.Правда про походження української мови. . Украинскиот јазик потекнува од стариот источнословенски јазик од старата држава Киевска Русија. Јазикот опстојал и покрај двете забрани за негова употреба од Царска Русија и политичките притисоци за време на доцниот 19 и раниот 20 век; во овие притисоци исто така влијание имала и полската влада. Преживувањето на украинскиот јазик од овие препреки главно се должи на неговата широка употреба од Украинците, како и поради работата на поетите како Тарас Шевченко и Лесја Украинка.
Правилата на украинскиот јазик се воспоставени во украински речници како и украинскиот правописЧастина 4 статті 6 , кои се прифатени од Министерството за образование и наука на Украина. Тие правила се одредени од украински научни лингвистички институции на Националнита академија за науки на Украина, интернационални научни организации, високообразовни институции. Научните институции на националната академија на науки на Украина, се: Институтот на украинскиот јазик НАН Украина (историја, граматика, лексикологија, терминологија, ономастика, стилитика на културата на јазикот, дијалектологија, социолингвистика), Украинскиот јазично-информатички фонд НАН на Украина (компјутерска лингвистика, речници), Институт за лингвистика ОО Потебин НАН Украина (поврзаност на украинскиот јазик со други јазици).
Централниот орган на власта, кој е задолжен за развојот и имплементацијата на државната јазична полиса еминистерството за култура на Украина. Секоја година на 9 ноември во Украина се слави денот на украинската литература и јазик. Овој ден исто така е годишен флешмоб во кој Украинското радио го одржува сеукраинскиот диктат на национално единство кој ги обединува Украинците низ целиот свет околу украинскиот јазик.
Потекло
Потеклото на украинскиот јазик може да се проследи преку припадништво на следните лингвистички групи: праиндоевропски јазик, балтословенски јазици, прасловенски јазици, староруски јазик, староукраински јазик и украински јазик.
Класификација
За генеолошката класификација, украинскиот јазик припаѓа на источнословенската подгрупа на словенски јазици кои од друга страна припаѓаат на индоевропската јазична група, кои некои академици ја спојуваат со фамилијата на бореалнта суперфамилија. Ностратичната хипотеза не е широко прифатена меѓу лингвистите.C. В. Семчинський. Генеалогічні класифікація мов // — С. 94.Сучасна українська мова: Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — вид. 2-ге. — : Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — стор. 5Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М. Фахова українська мова. Центр учбової літератури — , 2007. — стор. 7
Генеолошки најблизок јазик до украинскиот е белорускиот.Беларуска-украінскіе ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.Сцяцко П. У. Словаутваральныя регіяналізмы беларускай мовы, агульные з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.Янкова Т. С. Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наук. думка, 1971. — С. 382—388. Почнувајќи од IX сѐ до XI век, двата јазика биле базирани на заедничка дијалектна база, главно северната дијалектна група на украинскиот јазик, играла улога во образувањето на говорниот белоруски јазик и двата народи до XVI век имале заеднички писмен книжевен украинско-белоруски јазик.Бузук П. Взаємовідносини між українською та білоруською мовами // Записки історично-філологічного відділу ВУАН. Кн. VII—VIII / Українська академія наук. — : Друкарня УАН, 1926. — С. 421—426.Гумецька Л. Л. Уваги до українсько-білоруських мовних зв'язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з української та російської мов. — : Вид-во АН УРСР, 1964. — 164 с.Анічэнка У. В. Беларус.-укр. пісьмовамоуныя сувязі. Мінск, 1969
Според типолошката класификација на украинскиот јазик, тој припаѓа на флексивните јазици од синтетичкиот тип.С. В. Семчинський Типологічна класифікація мов // Константин Тишченко, доктор по филолошки науки, верува дека украинскиот јазик во има повеќе граматички и фонетски сличности со горнолужичкиот и белорускиот јазик (29 сличности), долнолижичкиот јазик (27 сличности), чешкиот и словачкиот јазик (23 сличности), полскиот јазик (22 сличности), хрватскиот и бугарскиот јазик (21 сличности), српскиот и македонскиот јазик (20 сличности), мртвиот полабиски јазик (19 сличности), словенечки јазик (18 сличности), отколку со рускиот (само 11 сличности).
Разлика со другите словенски јазици Украинскиот јазик, има одлики што го зближуваат или оддалечуваат од соседните словенски јазици — како што се полскиот, белорускиот, рускиот, бугарскиот и словачкиот.
На лексички план, најблизок до украинскиот е белорускиот јазик (84% слична лексика), потоа полскиот (70% слична лексика), словачкиот (68% слична лексика) и рускиот јазик (62% слична лексика).Півторак Г. П. Мова українська // Мови Європи: відстані між мовами за словниковим складом. На пример, споредбено, англискиот јазик е околу 37% сличен со холандскиот јазик, а шведскиот е околу 16% сличен со норвешкиот.
Според Сводешовиот список на словенските јазици, украинскиот е најблизок до белорускиот (190 заеднички елементи од 207), на второ место е рускиот (172 заеднички елементи од 207), и на крај полскиот (169 сличности од 207).
Јазикот има сопствени одлики кои се забележуваат во зборообразувачките модели и се најдобро претставени во лексиката преку таканаречените лексични украинизми.Українська мова серед інших слов'янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с.
На фонетски степен украинскиот јазик разликува:
најголем број фонеми од сите словенски јазици — 48; најголема фоничност — „чистост“, милозвучност;Тимошенко П. Д. Засоби милозвучності (евфонії) української мови // Українська мова в школі, 1952, № 4 најголема корелација помеѓу паровите меки и тврди согласки; чиста разлика помеѓу гласовите (кое се пројавува во неговата писмена форма како и) и (кое се пројавува во неговата писмена форма како і) на фонемски степен.
На морфолошки степен во украинскиот јазик:
постои постојано зачувана инфлексија на вокативот (за разлика од другите источнословенски јазици);Тимченко Є. Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.:ДУАН, 1926. постои истовремента употреба на флексиската варијанта на дативот на именките кои означуваат лица (на пример: директор-у, директор-ові); постојат неколку методи за формирање на формите во идно време: синтетичка (ходитиму) и аналитичка (буду ходити).
Влијание на странски јазици Украинскиот јазик имал влијание на соседните странски словенски јазици: на полската, руската и белоруската литературна форма. Во многу јазици на светот се користат украинските зборови „гопак“, „козак“, „степ“, „бандура“, „борщ“ (во полскиот се позајмени неколку украински зборови како што се „hreczka“ — гречка, „chory“ — хворий; во рускиот се позајмени „вареники“ — вареники; „пасека“ — пасіка; „бублик“— бублик, „подполковник“ — підполковник, во романскиот „ştiucă“ — щука, „holub“ — голуб; во белорускиот „вагітная“ — вагітна).Харченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв'язківЗ енциклопедії «Українська мова»
Исто така украинскиот јазик влијаел на дијалектите на соседните јазици како што се гуторскиот дијалект на донските казаци („злыдарить“ — злидарювати, „кидаться“ — скидатися, „вон зарас гутарить“ — він зараз говорить).Короткий словник мови донських козаків . Про гутор донських козаків у статті «Мовний фактор балачки».
Именување
Употребувањето на терминот „украински јазик“ почнал да се користи на почетокот на XVI век, за да го прикаже јазикот на украинските територии на Полско-литванската Државна Заедница. Сепак, до средината на XIX век, главното име кое се користело на јазикот кој што денеска се нарекува украински бил „руська мова“ (мак: руски јазик). Ова започнало да предизвикува збунетост откако Украина се соединила со Царството Русија а подоцна и Руската империја, поради тоа што Русите во XVIII век почнале да го именуваат својот јазик со терминот „русскій языкъ“.