Економијата на Албанија поминала низ процес на транзиција од централизирана економија во пазарна економија врз принципите на слободниот пазар. Албанија е земја со помал среден приход и член на Северноатлантската алијанса (НАТО), Светската трговска организација (СТО), Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) и Организацијата за црноморска економска соработка (БСЕЦ).
Албанија е земја во развој со економија заснована на услугите (63,5%), земјоделството (21,6%) и индустриските сектори (14,9%), според податоци од 2016 година. Земјата е богата со природни ресурси, а економијата главно се зацврстува преку земјоделство, преработка на храна, нафта, цемент, хемикалии, рударство, основни метали, хидроенергија, туризам, текстилна индустрија и екстракција на нафта. Најсилните сектори се енергетиката, рударството, металургијата, земјоделството и туризмот. Примарен индустриски извоз се облека, хром, нафта и рафинирани горива.
Туристичкиот сектор традиционално е значаен извор на приходи на народот, особено во текот на летните месеци, но и неодамна и во текот на зимските месеци, како резултат на зголемувањето на популарноста на снежните спортови, како што е скијањето. Со над 3,8 милиони туристи годишно, туризмот генерира приходи во износ поголем од 1,5 милијарди евра. Албанија е рангирана меѓу 25-те најпопуларни туристички одредишта во Европа и била прогласена за една од врвните светски туристички одредишта во 2014 година од страна на The New York Times и Lonely Planet.
Историја
По колапсот на комунистичкиот режим во 1990 година, Албанија била зафатена со масовен егзодус на бегалци во Италија и Грција. Обидите за реформи започнале сериозно во почетокот на 1992 година, откако реалниот БДП паднал на нивото од 50% во споредба со 1989 година. Демократско избраната влада која ја презела функцијата во април 1992 година започнала амбициозна програма за економски реформи за да се запре економското влошување и да се стави земјата на патот кон пазарна економија. Клучните елементи вклучувале либерализација на цените и размена, фискална консолидација, монетарно ограничување и цврста политика за приходи. Тие биле надополнети со сеопфатен пакет на структурни реформи, вклучувајќи приватизација, реформа на финансискиот сектор и создавање на правна рамка за пазарна економија и приватниот сектор. Поголемиот дел од земјоделските комбинати, државните домови и малите индустрии биле приватизирани. Овој тренд продолжил со приватизација во транспортот, услугите и малите и средните претпријатија. Во 1995 година, владата започнала со приватизација на големите државни претпријатија. По постигнување на ниска точка во раните 1990-ти, економијата полека се проширила и го достигнала нивото од 1989 година до крајот на следната деценија.
Резултатите од реформите првично биле позитивни. Годишната инфлација паднала од 25% во 1991 година на 0%, а лекот, се стабилизирал. Меѓутоа, од 1995 година, напредокот бил блокиран, со занемарлив пораст на БДП во 1996 година и со намалување на БДП од 59% во 1997 година. Слабеењето на владината решителност за одржување на политиките за стабилизација во изборната година од 1996 година придонело за обновување на инфлаторните притисоци, буџетскиот дефицит надминал 12%, а инфлацијата достигнала 20% во 1996 година и 50% во 1997 година. Колапсот на финансиските пирамидални шеми во почетокот на 1997 година, кои привлекле депозити од значителен дел од албанската популација, предизвикало сериозни социјални немири што довеле до повеќе од 1.500 смртни случаи, широко распространето уништување на имотот, и пад од 8% во БДП. Лекот првично изгубил половина од својата вредност за време на кризата во 1997 година, пред да се врати на нивото од јануари до јануари 1998 година од 0,00143 долар. Новата влада, инсталирана во јули 1997 година, презела силни мерки за враќање на јавниот ред и за заживување на економската активност и трговијата.
Подоцна, Албанија започнала процес на интензивно макроекономско реструктуирање со помош на Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка. Во 2000 година, најстарата комерцијална банка, Банка Комбетаре Трегтаре била приватизирана, а во 2004 година, најголемата комерцијална банка во Албанија (Штедилницата на Албанија) била приватизирана и продадена на Рајфајзен Банка од Австрија за 124 милиони американски долари. Макроекономскиот раст во просек изнесувал околу 59% во текот на последните пет години, а инфлацијата била ниска и стабилна. Владата презела мерки за спречување на криминалот и неодамна усвоила пакет за фискални реформи насочени кон намалување на големата сива економија и привлекување странски инвестиции.
Економијата била зајакната со годишните приливи од странство во висина од околу 15% од БДП, главно од Албанците кои престојуваат во Грција и Италија. Овие приливи помагаат да се компензира големиот трговски дефицит. Земјоделскиот сектор, кој опфаќа повеќе од половина од вработеноста, но само околу една петтина од БДП, е ограничен првенствено на малите семејни стопанства. Недостигот од енергијата, поради потпирањето на хидроенергија и застарената и несоодветната инфраструктура, придонесуваат за лошата деловна клима во Албанија и недостатокот на успех во привлекувањето нови странски инвестиции. Завршувањето на новата термоцентрала во близина на Валона помогнало во диверзификација на производните капацитети, а тоа се однесува и на подобрување на далекуводот меѓу Албанија и Црна Гора и Косово. Исто така, со помош од фондовите на ЕУ, владата презела чекори за подобрување на слабата национална патна и железничка мрежа, долготрајна бариера за одржлив економски раст.
Макроекономски трендови Албанската економија е една од најнеразвиените во Европа: во 2019 година, БДП по глава на жител на Албанија изнесувал 5 373 долари, со што таа била рангирана на 40. место во однос на Европа и 102. во светот.http://statisticstimes.com/economy/european-countries-by-gdp-per-capita.php statisticstimes.com (пристапено на 12.06.2020)
Табела бр. 1: Бруто-домашниот производ (БДП) на Албанија (во американски долари врз основа на паритетот на куповната моќ). Година БДП БДП БДП (номинален) БДП (номинален) 2016 3400,2141100,8611200,144400,210 2017 3600,2411200,5831200,876400,471 2018 3800,6261300,4321300,764400,786 2020 4300,7411500,2581500,997500,580
Според Еуростат, БДП по глава на жител на Албанија (изразена во стандардите за куповната моќ на ППС) изнесувал 35% од просекот на ЕУ во 2008 година. Стапката на невработеност од 18% е значително повисока од повеќето земји во регионот на Балканот и Западна Европа.
Во 2009 година, Албанија била единствената земја во Европа, заедно со Полска, Сан Марино и Лихтенштајн, која имала економски раст. Податоците објавени во јули 2012 година од страна на Националниот институт за статистика (INSTAT) покажуваат дека економската активност се намалила во првиот квартал од годината, што се должи на должничката криза во Еврозоната.
Во 2018 година кефициентот Џини во Албанија изнесувал 38,6%.knoema.com (пристапено на 13.7.2020)
Според банката „Сантандер“, странските директни инвестиции во Албанија сочинуваат 50% од БДП.
Во извештајот на Светска банка од 2015 година било наведено дека се очекува албанската економија да се прошири во блиска иднина, поттикната од закрепнувањето на потрошувачката и стабилните инвестиции. Се очекува дека нето-извозот постепено ќе придонесе за растот, додека економиите на ЕУ ќе закрепнат. Ризиците кон изгледите најчесто се во надолна линија, но посилното темпо на структурните реформи би можело да помогне да се ублажат влијанијата. Сепак, надворешните движења поврзани со бавниот раст во ЕУ може негативно да влијаат на изгледите за раст и изгледите за Албанија преку намалени странски приливи, извоз и странски инвестиции. Фискалните притисоци или зголемената деловна несигурност поврзани со изборите следната година, исто така, би можеле да го забават растот. Побрзо отколку што се очекуваше подобрувањата во деловната клима и реформите за решавање на високите нефункционални заеми би можеле дополнително да ги зајакнат приватните инвестиции и потрошувачката на среден рок.. Среднорочните перспективи зависат од темпото и длабочината на структурните реформи и од дополнителните мерки за фискална консолидација преку намалување на долгот, одржливи реформи во енергетскиот и финансискиот сектор, подобрување на управувањето со јавните инвестиции и неодамна одобрената реформа на судството, која има импликации за инвестициската клима и кредитниот раст“.
Според аналитичарите во Форбс од декември 2016 година, некои фактори кои можат да ги направат проблематичните корпоративни инвестиции во Албанија: „Комплексните даноци и барањата за лиценцирање, слабиот судски систем, ендемската корупција, слабото спроведување на договорите и имотните прашања и застарената инфраструктура придонесуваат за лошата деловна клима во Албанија што придонесува привлекувањето на странски инвестиции да биде потешко. Албанското снабдување со електрична енергија е нерамномерно и покрај надградените преносни капацитети со соседните земји“. Меѓутоа, Форбс исто така посочил одреден напредок: „со помош од меѓународни дарители, владата презема чекори за подобрување на лошата национална патна и железничка мрежа, долготрајна бариера за одржлив економски раст. Внатрешните странски директни инвестиции значително се зголемија во последниве години кога влада започна со амбициозна програма за подобрување на деловната клима преку фискални и законодавни реформи. Владата е фокусирана на поедноставување на барањата за лиценцирање и влезе во нов аранжман со ММФ за дополнителна финансиска и техничка поддршка“.
Во извештајот на Меѓународниот монетарен фонд од 24 јануари 2017 година е наведено: „Економската програма останува на вистинскиот пат, добар напредок во спроведувањето на структурните реформи, позитивната монетарна политика на Банката на Албанија останува соодветна“. Инспекторите на ММФ кои ја посетиле Тирана го дале следниот акционен план: „За напредок, главните приоритети треба да бидат: продолжување на проширувањето на приходите за јакнење на јавните финансии и обезбедување на одржливост на долгот, намалување на нефункционалните кредити за зајакнување на финансиската стабилност и поддршка на закрепнувањето на кредитите и подобрување на структурните реформи за подобрување на деловната клима. Во овие области е постигнат значителен напредок и потребни се понатамошни напори за да се зацврстат овие придобивки. Во тој поглед, зајакнувањето на даночната администрација, проширувањето на даночната основа и воведувањето на данокот на имот врз основа на вредноста, остануваат важни цели. Подобреното управување со јавното финансирање ќе помогне да се обезбеди поефикасно јавно трошење и контрола на заостанатите долгови, потребно е брзо спроведување на стратегијата за решавање на нефункционалните кредити за да се зајакне кредитирањето на приватниот сектор. Структурни реформи за подобрување на деловното опкружување, и подобрувањето на вештините за работна сила, ќе бидат клучни за зајакнување на конкурентноста“.
Зачленување во ЕУ Земјата добила статус на кандидат во 2014 година (врз основа на барањето за 2009 година). Европскиот парламент ја предупредил владата во почетокот на 2017 година дека парламентарните избори во јуни мора да бидат слободни и фер пред преговорите да продолжат. Пратениците, исто така, изразиле загриженост во врска со „селективната правда, корупцијата, целокупниот долг на судските постапки и политичкото мешање во истрагите и судските случаи“, но во соопштението за медиумите во ЕУ бил изразен оптимизам: „Важно е Албанија да го одржи денешниот реформски импулс и ние мораме да бидеме подготвени да го поддржиме тоа што е можно повеќе во овој процес“.