мини|Пример за холандскиот јазик. Оваа статија дава општ преглед на граматиката на холандскиот јазик. Холандскиот јазик како мајчин го говорат околу 25 милиони луѓе кои главно живеат во Холандија. Холандскиот јазик е западногермански јазик и како таков, има граматички сличности со останатите јазици кои припаѓаат на истата јазична фамилија.
Глаголски карактеристични белешки на јазикот се редоследот на зборови во зависно- и независносложените реченици, постоњето на слаби, силни и неправилни глаголи кои се конјугираат различно во имперфект.
Во холандскиот јазик постојат три рода кај именките. Определениот член de се користи за именки од машки и женски род, додека het се користи за именки од среден род. Покрај тоа, за именки се користат и негативниот член geen и неопределениот член ееn. Покрај тоа што поголемиот дел од падежите се изгубиле со текот на времето, четири од нив сè уште може да се сретнат.
Редослед на зборови и реченици На холандски јазик се применува правилото V2, така што прирокот е секогаш на второ место во прашалните независносложени реченици.Jan Koster, ‘Dutch as an SOV Language.’ In: Linguistic analysis 1 (1975), p. 111-136, op dbnl.org
Независносложени реченици За независносложените реченици (hoofdzinnen) важи редоследот подмет-прирок-предмет (холандски: SVO-volgorde)
подмет - прирок - индиректен предмет - прилошки определби за време и место - директен предмет - глаголски дел - неглаголски остаток .
На пример:
Pieter heeft Jasper gisteren in de tuin een appel gegeven. (превод:Питер вчера му даде на Јаспер јаболко во градината)
Сепак, друг редослед на зборови е исто така можен во прашални независносложени реченици, но прирокот исто така стои на второто место во реченицата. Со оглед на тоа, следниве зборовни редоследи се граматички точни:
Aan Jasper heeft Pieter gisteren in de tuin een appel gegeven (буквален превод: На Јаспер има Питер вчера во градината едно јаболко дадено) Gisteren heeft Pieter Jasper in de tuin een appel gegeven (Вчера има Питер на Јаспер во градината едно јаболко дадено) In de tuin heeft Pieter Jasper gisteren een appel gegeven (Во градината има Питер на Јаспер вчера едно јаболко дадено) Pieter heeft gisteren in de tuin een appel aan Jasper gegeven (Питер има вчера во градината едно јаболко на Јаспер дадено) Pieter heeft gisteren Jasper in de tuin een appel gegeven (Питер има вчера на Јаспер во градината едно јаболко дадено)
Во сите овие реченици, „Јаспер“ е индиректниот предмет (се познава по тоа што му претходи предлогот „на“ таканаречен опишан индиректен предмет).
Прирокот доаѓа пред предметот ако предметот не е на почетокот на реченицата. Ако на почетокот на реченицата стои реченичен член кој што не е подмет, тоа е со цел да се даде дополнителен акцент на овој реченичен член во реченицата.
Временската прилошка определба по можност секогаш им претходи на другите прилошки определби, како на пример тие за место:Woordvolgorde, braint.nl
Hij woont al drie jaar (tijd) in Amsterdam (plaats) Тој живее веќе три години (време) во Амстердам (место)
Зависносложени реченици Редоследот СОВ важи за зависносложените реченици (bijzinnen).
Во зависносложените реченици, основен редослед на зборовите е: сврзник - подмет - индиректен предмет - прилошки определби за време и место - директен предмет - прирок и глаголски дел - неглаголски остаток .На пример:
(Ik weet) dat Kees Jan morgen in de stad een boek wil geven vanwege zijn verjaardag. (Знам) дека Кејс на Јан сака да му подари книга во град утре за неговиот роденден.Овој редослед, во кој прирокот му претходи на остатокот од вербалниот предикат (групата за вербална завршница), се нарекува и црвен редослед на глаголи. Покрај тоа, постои втора можност во зависносложените реченици, позната како зелен редослед на глаголи, каде глаголскиот ред е обратен:
(Ik weet) dat Kees Jan morgen in de stad een boek geven wil vanwege zijn verjaardag. (Знам) дека Кејс на Јан утре во град една книга сака да му подари за неговиот роденден. Прашална форма Кога реченицата е прашална, најчесто се случува инверзија, што значи дека подметот и прирокот ги менуваат своите места во реченицата:
Heeft Pieter Jasper gisteren in de tuin een appel gegeven? (Дали Питер на Јаспер вчера во градината му даде јаболко?)Кога подметот е пред прирокот во прашална реченица, се подразбира контролно прашање:
Pieter heeft Jasper gisteren in de tuin een appel gegeven? (Питер вчера му даде на Јаспер јаболко во градината?)Во втората форма, зголемената интонација на еден или повеќе од последните зборови е многу важна. Со ова му се дава до знаење на соговорникот дека станува збор за прашање, а не за даден факт.
Глаголи Како и во останатите германски јазици, глаголите можат да се поделат на три групи врз основа на конјугацијата: силни (sterk), слаби (zwak) и неправилни (onregelmatig). De Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS) kiest voor een iets andere classificatie, waarbij de werkwoorden waarvan de vervoeging in andere grammatica's "zwak" heet regelmatig worden genoemd, en alle overige werkwoorden tot de onregelmatige worden gerekend.
Слаби глаголи Најголемиот број глаголи во холандскиот јазик спаѓа во групата слаби глаголи. Ова значи дека во импрефект ги добиваат наставките -de / -te, додека помошниот глагол завршува на -d или -t .
Силни глаголи Постојат три групи на силни глаголи: инфинитив, имперфект и минат партицип .
Подолу е пример за конјугација на силниот глагол поврзува (binden): binden - bond - gebonden ik (јас)bindbondheb gebondenbind ik?jij (ти)bindtbondhebt gebondenbind jij?hij (тој) zij (таа)
u (Вие)
het (тоа)bindtbondheeft gebondenbindt hij?wij (ние) jullie (вие)
zij (тие)bindenbondenhebben gebondenbinden wij? Силните глаголи во холандскиот јазик се конјугираат во сегашно време (tegenwoordige tijd) на ист начин како и слабите глаголи. Во имперфектот, само множинската форма ја добива наставката -en додека другите форми не добиваат никаква наставка.
Неправилни глаголи Најчестите неправилни глаголи се има (hebben), може (kunnen, mogen), сака (willen), сум (zijn) и ќе (zullen).
Именки Најкарактиристични промени кои се случуваат на именките се формите за множина и деминутивот.
Форма за множина
Именките кои завршуваат на самогласка по правило ја добиваат наставката -s во множина: agente – agentes (агент – агенти). Во случаи каде што може да се појави недвоумење за тоа како треба да се изговори множината, наставката -s се обележува со апостроф: radio – radio's (радио - радија). Именките кои што завршуваат на -ie или -ij и чиј акцент паѓа на последниот слог, ја добиваат наставката -en во множина: boerderij – boerderijen (фарма - фарми), categorie – categorieën (категорија - категории)
Именките кои завршуваат со акцентиран слог кој завршува на согласка, по правило ја добиваат наставката -en во множина: stoel – stoelen. Исто така постојат и исклучоци, како на пример зборот kok (готвач) чија множина е koks. Кај некои зборови исто така се случува промена на гласовите: lid – leden (член - членови), bad – baden (бања - бањи). Исто така постои и група на зборови за кои е карактеристична двојна множина, како на пример: kind – kinderen (дете - деца), rund – runderen (вол - волови).
Кај именките кои завршуваат на s се случува гласовна промена со која с се заменува во нејзиниот звучен пар z, во случаите каде што s е претходена од долга согласка: huis – huizen (куќа - куќи), kaas – kazen (сирење - сирења), roos – rozen (роза - рози). Во случаите каде што на s ѝ претходат кратки самогласки, се случува повторување: bus – bussen (автобус - автобуси), das – dassen (кравата - кравати). И кај ова правило сепак постојат исклучоци каде што има промена на гласот како што е glas – glazen (чаша - чаши).
Кога последниот слог на именката која завршува на согласка, содржи неакцентирано e, множината ја добива наставката -s: tafel – tafels (маса - маси), emmer – emmers (кофа - кофи). На сите овие правила постојат исклучоци кои што се претставени во статијата список на неправилна множина.
Диминутив Именките можат да се претворат во деминутив со користење на наставката -je на крајот на именката: klas – klasje (клас - класче). Во јужниот дел на холандското јазично подрачје, диминутивот на именките се образува со наставките -ke и -ken на крајот на зборот: glas – glaske(n) (чаша - чашиче). Кога именка завршува на самогласка или на една од согласките l, n и r и последниот слог се состои од самогласка или шва, диминутивот ја добива наставката -tje: radio – radiootje (радио - радивце), paal – paaltje (шипка - шипче), fietser – fietsertje (велосипедист - велосипедистче). Доколку се работи за збор кој што има слог со кратка самогласка, наставката се претвора во -etje: pal – palletje Кога именка завршува на m на која и претходи долга самогласка, таа образува диминутив користејќи ја наставката -pje: raam – raampje (прозорец - прозорче). Кога дво- или повеќесложни именки завршуваат на ing, диминутивот ја добива наставката -kje при што g се менува: buiging – buiginkje (поклонување), но исклужоци се ding – dingetje (нешто) и verandering – veranderingetje (промена) slappeling – slappelingetje (слабак).
Исклучок: Кога последниот слог од именката завршува на l, m, n, ng of r и содржи кратка самогласка, диминутивот ја добива наставката -etje: lam – lammetje (јагне - јагненце), kar – karretje (кола - количе), gang – gangetje (ходник - ходниче).
Падежи Во постарите форми на холандскиот јазик, се користеле падежи. Моментално падежите постојат само во versteende taalvormen. Еден од падежите, саксонскиот генитив, сè уште се употребува често.
Членови
Определени членови Холандскиот јазик познава два определени членови: de, машки или женски het, среден род (холандски: onzijdig). Во говорниот јазик често се изговара без акцент како t.Het се користи за зборови од среден род во еднина. При користење на множинската форма на зборот, се користи секогаш de. Примери: de sleutel (клучот, машки род, еднина, се користи de) de vakantie (одморот, женски еднина на холандски, се користи de) het gebouw (зграда, среден род на холандски, се користи het) de bomen (дрвјата, множина, се користи de) de bossen (шумите, множина, се користи de, но во еднина се користи членот за род het: het bos)
Неопределен член Холандскиот јазик познава само еден неопределен член: een, кој во говорниот јазик често се изговара како n.
Неопределениот член een се користи во холандскиот јазик само во еднина, а за да се изрази неопределена множина не се користи никаков член. Пример: Daar staat een huis (Таму има куќа, неопределен член, значи се користи een) Daar staan huizen (Таму има куќи, неопределена множина, не се користи член)
Во јужните дијалекти на холандскиот, има три неопределени членови: ne или nen за неопределена машка еднина (ne man - маж) een за неопределена женска еднина (een vrouw - жена) e за неопределен среден род (e kind - дете)
Негациски член Негацискиот член geen појаснува дека има недостаток на нешто или дека има негирање за нешто: We hebben geen kaas meer (Немаме веќе сирење, се појаснува недостатокот на сирење) Dat is geen goede grap (Тоа не е убава шега)
Членови за инфлекција Холандскиот јазик познава и инфлективни членови кои се препознаваат по четирите традиционални падежни. Присвојните заменки (mijn, jouw, zijn, haar, ons, uw, jullie и hun односно мое, тво, негово, нејзино, наше, Ваше, ваше и нивно) и негирачкиот член geen се конјугирани како неопределениот член een, на пример: Dat is zijns inziens een slecht idee (eens inziens). In het meervoud bestaat er geen onbepaald lidwoord in het Nederlands, daarom is in het schema het woord geen gebruikt.