Saltværing, òg stundom kalla saltenmål eller saltendialekt, er den tradisjonelle dialekten i regionen Salten i Nordland fylke. Det mest karakteristiske trekket ved dialekten er den store delen apokoperte former. Innanfor Salten skil tradisjonelt Bodø og i nokon grad Fauske ut med utprega bymål. Dei siste tiåra av 1900-talet har bymålet bodøværing og sentrumsmålet i Fauske påverka dialekten i resten av Salten stadig meir. mini|Kart over Nordland. Salten i mørkeblått.
Målmerke
Høgtone. Setningar byrjar med ein høg tone som dett imot slutten av setninga. Dette er eit målmerke nordnorsk har til sams med vestnorsk. Tjukk L for norr. l, au for norr. rð i Sør-Salten. Døme: dāL (nno. dal, norr. dalr), men svǣr, i sør: svæ̂L (nno. sverd, norr. sverð). Søkking av historisk korte vokalar. Døme: bokk, vē̂k, bækk, tøst (nno. bukk, veke, bekk, tyrst, norr. bukkr, vika, bękkr, þyrstr). Hindra av palatalar i indre Salten, men ikkje i sør og i nord. Halvhogging (Apokope) av trykklette endevokalar. Døme: lā̂g (nno. laga) og rǣ̂k (nno. reka). Mindre omfattande i Sør-Salten. Samanfall av fleirtalsendingar i hankjønn og inkjekjønn. Især indre Salten der både ubunde og bunde fleirtal er like i motsetnad til resten av Salten der berre bunde fleirtal er likt. Døme: læsta - læstan (nno. leistar - leistane) og hūsa - hūsan (nno. hus - husa), utanfor indre Salten: hūs - hūsan. Muljering (Palatalisering) av dentalar og alveolarar. Døme: man̨n̨ (nno. mann), fjel̨l̨ (nno. fjell) og å̂d̨d̨ (nno. odde). Cirkumflekstonefall. Saltværing har to cirkumflekse tonefall, cirkumfleks 1 (C1) av samandragne éistavingsord og cirkumfleks 2 (C2) av opphavlege tostavingsord. Høvesvis skrivne med akutt og cirkumfleks aksent. Døme: vin̨n̨ - vín̨n̨ (nno. vind - vinden) og kā̂k (nno. kake). Muljering av velarar føre historisk fremre vokalar. Døme: bokk - buk̨k̨en (nno. bukk - bukken), vīk - vīk̨a (nno. vik - vika, norr. vík - víkin) og reng - rin̨n̨en (nno. ring - ringen). Akkusativisme i svake hankjønnsord. Døme: bakk - bakkan (nno. bakke - bakken, norr. akk. bakka - bakkann), mā̂g - māgan (nno. mage - magen, norr. akk. maga - magann). Skilt bunden form éintal i svake og sterke hokjønnsord. Døme: sōL - sōLa (nno. sol - sola, norr. sól - sólin) og grȳ̂t - grȳto (nno. gryte - gryta, norr. grýta - grýtan). Skilt subjekt- og objektsform av personlege pronomen i tredjeperson: han̨n̨ - hånno (nno. han - han, norr. hann - hǫnum) i indre Sørfold og Saltdal, elles hånn - hånn, hō - henna (nno. ho - henne, norr. hón - akk. hana / dat. hęnni) og dī - demm (nno. dei - dei, norr. þęir - þęim). Vokalisering av /j/ til /i/ i endinga av ord. Døme: olli, varri, Sværri (nno. olje, varg, Sverige). Tilført -g på ord som endar med -å̄. Døme: så̄g, tå̄g, krå̄g (nno. såg, tå, krå).
Inndeling Salten kan ein dela inn i fire hovudmålgrupper: Nord-Salten, indre Salten, ytre Salten og Sør-Salten. Måla er nært skylde, men har ein del skilnader. Til dømes gjev opphavleg korte stavingar vokalforlenging i indre strøk og konsonantforlenging i ytre strøk. Difor får ein former som skått i Nordfold og skɐ̄t i Leirfjord og vekk, vett og låkk i ytre Salten og Sør-Salten, men elles vē̂k, vēt og lå̄k.
Sør-Salten Dei sørlegaste måla i denne gruppa utgjer overgangsmålet imellom saltværing og dei nordlegaste helgelandsmåla. I Mevik og Storvik gjeld fylgjande målmerke:
Éintal av svakt ubunde hankjønn har -e. Døme: bakke og k̨æLke (nno. bakke og kjelke). Fleirtal av i-stomnar har -e. Døme: søue og bygde (nno. sauer og bygder). Svakt hokjønn har -ä og -än i høvesvis ubunde éintal/fleirtal og bunde fleirtal. Døme: øusä - øuso - øusä - øusän (nno. ause - ausa - auser - ausene). Partisipp av sterke verb har -e Tjukk L for norr. l, rð og rt. Døme: bLā, jōL, *jāLä (nno. blad, jord, hjarta, norr. blað, jǫrð, hjarta). Privativ prefiks ō-. Døme: ōvēr (nno. uvêr).
Ved Sørfjorden og opp resten av Gildeskål er apokopen fullt gjennomført utanom substantiv av typen olje og balje. Ein finn au til dels -e i fleirtal av i-stomnar. Beiarn ligg som overgangsmål til målet i indre Salten med målmerka:
Søkking av u til o jamvel føre palatale konsonantar. Døme: rōn̨ og hōn̨ (nno. rund og hund). Opning av historisk o til ø. Døme: gøLv og bøttn (nno. golv og botn).
Ytre Salten Til denne gruppa høyrer måla kringom Saltfjorden - det faktiske "Saltamålet". Her ligg målet i Skjerstad som overgangsmål til indre Salten med fylgjande målmerke:
Ubunde fleirtal inkjekjønn på -a ved analogi med hankjønn. Døme: ægg - ed̨d̨e - ægga - æggan (nno. egg - egget - egg - egga). Opning av historisk o til ø. Døme: øss og gøLv (nno. oss og golv). Privativ prefiks vaklande imellom ō- og ū-. I denne gruppa ligg det einaste bymålet - bodøværing.
Indre Salten Til den gruppa høyrer måla i Folda og Saltdalen. Målmerka her er:
Bortfall av endevokal i bunde éintal inkjekjønnsord. Døme: tāk - tāk (nno. tak - taket). Ubunde fleirtal inkjekjønn på -a ved analogi med hankjønn. Døme: bLā - bLā - bLāa - bLāan (nno. blad - bladet - blad - blada). Vokalforlenging av opphavleg korte stavingar. Døme: vē̂k og vēt (nno. veke og vit, norr. vika og vit). Søkking blokkert av palatale konsonantar. Døme: ông - un̨n̨en (nno. unge - ungen), sæng - sen̨n̨a (nno. seng - senga) og hŷd̨d̨ (nno. hyggje).
For indre Folda gjeld fylgjande målmerka: Eit særeige ljod her skrive som <ɐ>. Døme: skɐ̄t (nno. skot). Færre retroflekse konsonantar etter e, æ og ø. Døme: hēl, ælv, sjøll (nno. hæl, elv, sjølv).
Nord-Salten Til denne gruppa høyrer måla i Leiranger, Steigen (i dag er Nordfold, Leiranger og Steigen del av heradet Steigen) og Hamarøy. Her gjeld målmerka:
Søkking jamvel føre palatale konsonantar. Døme: dông - dôn̨n̨en (nno. dunge - dungen), æng - æn̨n̨a (nno. eng - enga) og reng - ren̨n̨en (nno. ring - ringen). Konsonantforlenging av opphavleg korte stavingar. Døme: vekk og vett (nno. veke og vit, norr. vika og vit). Lite eller ingen retrofleksering. Særleg for Hamarøy er retrofleksering heilt borte. Samansmelt bunden hokjønnsending -a. Delt i Leiranger med sterkt -a og svakt -å .
Ljodverk
Vokalane FramljodMidljodBakljodUrundaRundaHøgɪi:ʏy:ʉʉ:ʊu:Midɛe:œø:(ə)ɔo:Lågææ:ɑɑ: <i> = /ɪ/ og <ī> = /i:/
<e> = /ɛ/ og <ē> = /e:/
<æ> = /æ/ og <ǣ> = /æ:/
<y> = /ʏ/ og <ȳ> = /y:/
<ø> = /œ/ og <ø̄> = /ø:/
<u> = /ʉ/ og <ū> = /ʉ:/
<o> = /ʊ/ og <ō> = /u:/
<å> = /ɔ/ og <å̄> = /o:/
<a> = /ɑ/ og <ā> = /ɑ:/
Konsonantane LabialAlveolarPostalveolarRetrofleksPalatalVelarGlottalNasalmnɳɲŋPlosivpʰbtʰdʈʰɖcʰɟkʰgFrikativfsʃr¹ʂhApproksimantʋjLateralɬl(ɭ)ʎ̥ʎFlikkɽ
/r/ = [ʒ].
Aksenten
Formverk
Verb
Svake verb GruppeInfinitivPresensPreteritumPartisippNynorska-typebā̂kbākabākabākabakaangerangraangraangraangrabællibæljabæljabæljabeljae-typek̨ø̄̂pk̨ø̄̂pk̨øftk̨øftkjøpak̨ên̨n̨k̨ên̨n̨k̨ên̨t̨k̨en̨t̨kjennahø̂yrhø̂yrhø̂urhøurthøyratørrtørrtō̂rtōʈtoraseiseisasaktseiatø̂ytø̂ytø̂gdtøgdtøyastudē̂rstudē̂rstudē̂ʈstudēʈstuderaj-typevǣLvǣLvā̂ʈvāʈveljatǣLtǣLtā̂ʈtāʈteljasællsællsæl̊tsæl̊tselja
Sterke verb RekkjeInfinitivPresensPreteritumPartisippNynorsk1hī̂vhīvheivhē̂vhivabī̂tbītbeitbē̂tbita2afLȳ̂gfLȳgfLøugfLø̄̂gflygabȳbȳbøubø̄̂byda2bsū̂sȳgsøugsø̄̂gsuga3 palatalfîn̨n̨fin̨n̨fan̨n̨fū̂n̨finnasvel̨̊t̨svel̨̊t̨sval̨̊t̨svul̨̊t̨svelta3 ikkje-palatalsprêngsprengsprangsprôngspringadrekkdrekkdrakkdrokkdrikka4bǣ̂rbǣrbārbø̄̂rbera5drǣ̂pdrǣpdrāpdrē̂pdrepaē̂tētå̄tē̂teta6 a-partisippgnā̂ggnǣggnōggnā̂ggnagafā̂rfērfōrfā̂rfaragā̂LjǣLgōLgā̂Lgala6 i-partisippdrǣ̂gdrǣgdrōgdrī̂dragatā̂ktēktōktik̨k̨takavǣ̂gvǣgvōgvī̂vega7cgânggå̄rjækkgåddgåhâl̨l̨hel̨l̨hel̨̊t̨hel̨̊t̨halda7dgrå̄̂tgrētgrētgrē̂tgråtalā̂tlētlētlē̂tlatalå̄̂tlētlētlē̂tlåta
Refleksivverb InfinitivPresensPreteritumPartisippNynorskbītesbītesbeitesbētesbitastbrȳtesbrȳtesbrøutesbrø̄tesbrytastšjå̄essēresså̄gessettessjåaststān̨esstå̄resstōesstīesståastsnakkessnakkessnakkessnakkessnakkast
Substantiv Bøyingsmønster for substantiv i saltværingmåla:
Hankjønn ÉintalFleirtalGruppeUbundeBundeUbundeBundeNynorskSvakte-typeên̨n̨ en̨n̨e (Sør-Salten)én̨n̨en̨n̨aen̨n̨anendenā̂s nāse (Sør-Salten)nāsnnāsanāsannaseskûgg skugge (Sør-Salten)skud̨d̨enskuggaskugganskuggea-typebakk bakke (Sør-Salten)bakkanbakkabakkanbakkehā̂g hāge (Sør-Salten)hāganhāgahāganhagej-typevarrivarjenvarjavarjanvargballi balje (Sør-Salten)baljenbaljabaljanbaljeSterkta-stomnarmarmenarmaarmanarmbå̄tbå̄tnbå̄tabå̄tanbåtdāLdāɳdāLadāLandalvǣgvējen vǣjen (Nord-Salten)vǣgavǣganveghāmar hammar (Ytre Salten, Nord-Salten)hāmarn hammarn (Ytre Salten, Nord-Salten)hamrahamranhamari-stomnsøusøuensø̂u søue (Sør-Salten, Bodø)søuensauomljodman̨n̨mán̨n̨men̨n̨ermén̨n̨mannfōtfōtnfø̄ter føtter (Ytre Salten, Nord-Salten)fø̄tn føttn (Ytre Salten, Nord-Saltenfot
Hokjønn ÉintalFleirtalGruppeUbundeBundeUbundeBundeNynorskSvakta-typevē̂k̨ vēk̨e (Sør-Salten)
vēk̨ä (Mevik)vēk̨o vēk̨å (Leiranger)
vēk̨a (Bodø, Nord-Salten)vē̂k̨ vēk̨e (Sør-Salten)
vēk̨ä (Mevik)vēk̨nveikjekå̂nn kånne (Sør-Salten)
kånnä (Mevik)kånno kånnå (Leiranger)
kånna (Bodø, Nord-Salten)kå̂nn kånne (Sør-Salten)
kånnä (Mevik)kånn'nkonefLyn̨n̨er fløn̨n̨er (Nord-Salten)
fLyn̨n̨re (Sør-Salten) fLyn̨n̨rä (Mevik)fLyn̨n̨ro fLøn̨n̨rå (Leiranger)
fløn̨n̨ra (Nord-Salten)fLyn̨n̨er fløn̨n̨er (Nord-Salten)
fLyn̨n̨re (Sør-Salten)
fLyn̨n̨rä (Mevik)fLyn̨n̨ern fløn̨n̨ern (Nord-Salten)
fLyn̨n̨ärn (Mevik)flyndrej-typemalli malje (Sør-Salten)maljo malja (Bodø, Nord-Salten)malli malje (Sør-Salten)maljenmaljesælli sælje (Sør-Salten)sæljo sælja (Bodø, Nord-Salten)sælli sælje (Sør-Salten)sæljenseljeSterkti-stomnbrūbrūabrū̂ brūe (Sør-Salten)brūenbrumaškmašjamašk maške (Sør-Salten)maškenmarka-stomnheiheiaheiaheianheimȳrmȳramȳramȳranmyromljodbōkbōk̨abø̄kerbø̄kernbokskå̄kskå̄k̨ašjǣkeršjǣkernskåkhan̨n̨han̨n̨ahen̨n̨erhen̨n̨ernhander-typejeitjeitajeiterjeiterngeitsængsen̨n̨a sæn̨n̨a (Nord-Salten)sængersængernseng
Inkjekjønn ÉintalFleirtalGruppeUbundeBundeUbundeBundeNynorskSvaktøuaøuaøuaøuanaugajartajartajartajartanhjartadrekkadrekkadrekkadrekkandrikkeSterkte-typerī̂k̨ rīk̨e (Sør-Salten)rīk̨e rī̂k̨ (Indre Salten)rīk̨e rīk̨a (Indre Salten)rīk̨anrikejǣ̂r jǣLe (Sør-Salten)jǣre jǣ̂r (Indre Salten)
jǣLe (Sør-Salten)jǣr jǣra (Indre Salten)
jǣLe (Sør-Salten)jǣran jǣLan (Sør-Salten)gjerdej-typebærribærje bærri (Indre Salten)bærri bærja (Indre Salten)bærjanbergtårritårje tårri (Indre Salten)tårri tårja (Indre Salten)tårjantorga-stomntāktāk̨e tāk (Indre Salten)tāk tāka (Indre Salten)tākantaklāmlāme lām (Indre Salten)lām lāma (Indre Salten)lāmanlamknēknēe knē (Indre Salten)knē knēa (Indre Salten)knēankneomljodbānbāne bān (Indre Salten)bån̨n̨ bån̨n̨a (Indre Salten)bån̨n̨anbarn
Dativ I saltenmålet er dativ utdøydd for lenge sidan og var berre til i bunden form éintal og fleirtal. Fylgjande bøyingsmønster skal ha golde då det var levande: GruppeÉintalFleirtalHankjønnSvakt -o -oSterkt -aHokjønn -(e)nInkjekjønn -a
Pronomen
Personlege pronomen ÉintalFleirtalTalSubjektObjektSubjektObjektFyrstepersone æ (Bodø)me mæ (Bodø)vīåss øss (Sør-Salten)Andrepersondūde dæ (Bodø)dåkkerdåkkerTredjepersonm.hånn han̨n̨ (indre Salten)hånn hånno (indre Salten)dīdemmf.hōhennan.da dæ (Bodø)da dæ (Bodø)Refleksivse sæ (Bodø)Høflegīørr
Referansar
Kategori:Salten Kategori:Norske målføre