Joan Lahita (Jan, Jann - segon la soa nòrma - o Jean Gérard Lafitte en francés; Talança, 15 de seteme de 1930-Châtillon, 26 de març de 2023)Estat civiu: https://deces.matchid.io/id/uMixWI8Q6L7C qu'ei un lingüista gasconista d’origina bearnesa. Vadut a Talança en 1930, que hasó de comissari (administrator e jurista) hens l’armada de l’aire puish de director deus servicis juridics d’ua institucion publica de recèrca. En 1982 qu’adherí a l'Institut d’Estudis Occitans (antena de París). En 1989 que vadó dinerèr de l’I.E.O.-Paris e qu’estó encargat d’apità’i un cors de gascon.Las entersenhas biograficas que vienen de la revista Ligam-Digam.
Lo lingüista En abriu de 1992, que fondè Ligam-DiGaM, quadèrns semestriaus de lingüistica e lexicografia gasconas. Partidari de considerar lo gascon com ua lenga per se e non pas com un dialècte de la lenga occitana LAFITTE J. & PEPIN G. Langue d’oc ou langues d’oc, mythe et fantasmes face à l’histoire, PyréMonde Princi Néguer Ed. 2008, que s’interessè aus sistèmas grafics deu gascon. Part d’aqueth tribalh qu’estó l’objècte d’ua tèsi en sciéncia deu lengatge titolada Situation sociolinguistique et écriture du gascon aujourd'hui (situacion sociolingüistica e escriptura deu gascon uei lo dia), dehenuda a l’Universitat de Rennes en 2005. Aqueth estudi que’u miè tà revisar la grafia classica occitana, qui Loís Alibèrt avè hargat tau lengadocian e arron avè adaptat tau gascon en collaboracion dab Pèire BècBEC P. & ALIBERT L. L'application de la réforme linguistique occitane au gascon, IEO, Tolosa,1952. Mei particularament, lo sistèma grafic reformat per Joan Lahita, aperat sistèma classic gascon o grafia classica gascona, que diferéncia las n finaus velaras (generaument mudas en biarnés) de las dentaus e las r finaus mudas de las prononciadas. Enqüèra que d’usatge hèra minoritari, la grafia classica gascona qu’estó adoptada per quauques autors. Citem per exemple l’escrivan e editor Eric Chaplain qui l’emplega tau son metòde d’ensenhança deu gascon RIGOSTA J. & CHAPLAIN E. Que parli gascon. Iniciation à la langue gasconne (PyréMondePrinci Néguer Ed. 2001) e tanben hens lo son diccionari gascon-francés CHAPLAIN E. Dictionnaire Gascon-béarnais français (Princi Negue Ed. 2002) o enqüèra Halip Lartiga (Lartigue) LARTIGUE H. Les racines de la langue gasconne. Identité culturelle, limites lingüistiques – Les veas de le lenga gascona. Identitat culturau, hitas lingüisticas. (Pyrémonde – Princi Néguer Ed 1998- 2007 ). En 2002, Joan Lahita qu’anonciè la creacion de l'Institut Bearnés e Gascon, entitat sedent a Pau e creada tà dehéner la «lenga biarnesa e gascona ». De sistèmas grafics, aqueth institut, deu quau Joan Lahita hè partida coma membre deu comitat scientific- que’n preconiza dus: lo prumèr, deu tipe felibrenc, qu’ei dit « sistèma modèrne » e qu’ei lo adoptat a la debuta deu sègle passat per l'Escòla Gaston Febus. Aquera grafia, abandonada per aquesta medisha Escòla au profieit de la grafia classica occitana, decadas a, que demora preconizada per l’Institut Biarnés e Gascon pr’amor lo son usatge que seré mei aisit peus locutors naturaus e los començaires adultes. Lo segond qu’ei lo "sistèma classic gascon", qu’ei a díser la grafia classica reformada per Joan Lahita. Segon lo son autor, aquera segonda grafia que presenta l’avantatge de demorar pròishe au còp de las grafias occitana e catalana en tot arrespectar las particularitats de l’idiòma gascon.
Referéncias
Véder tanben gascon
Lahita, Joan