Tailàndia, oficialament lo Reiaume de Tailàndia (en tai: ราชอาณาจักรไทย), tradicionalament coneguda coma Siam fins en 1939, es un país d'Asia dau Sud-Èst. Confronta Birmania au nòrd-oèst, Laos au nòrd-èst e a l'èst, Cambòtja au sud-èst, Malàisia e lo golf de Tailàndia au sud e la mar d'Andaman au sud-èst. D'una superficia de km², es un país principalament poblat per l'etnia tai e centrat sus lo plan alluviau dau fluvi Chao Phraya. La capitala es Bangkòk. Lo clima es de tipe tropicau de monson amb de pluejas importantas de mai a novembre.
La formacion de Tailàndia comencèt au sègle XII amb l'arribada dins la region dau pòble tai, originari dau sud de China. I fondèron plusors reiaumes (Sukhotai, Lanna, Ayuthia) e adoptèron lo bodisme theravada. Après divèrsei combats còntra lei Birmans e lei Khmers, lo sud s'unifiquèt per formar lo reiaume de Siam (qu'adoptèt lo nom de Tailàndia en 1939) que venguèt la poissança principala de la region entre lo sègle XVII e lo començament dau sègle XIX. Pasmens, a partir deis ans 1850, se turtèt ais ambicions colonialas de França e dau Reiaume Unit. Gràcias a sa posicion entre l'Índia Britanica e l'Indochina Francesa, capitèt de mantenir son independéncia coma estat tampon mai perdiguèt plusors territòris periferics.
Au sègle XX, lo govèrn engatjèt lo país dins una politica de modernizacion e s'alièt amb Japon durant la Segonda Guèrra Mondiala. Vencut, Tailàndia gardèt son independéncia e l'armada i prenguèt lo poder après un còp d'estat en 1947. Lei militars o gardèron fins ais ans 1970, contuniant de modernizar l'economia. Tailàndia venguèt ansin pauc a pauc una poissança economica regionala, aliada ais Estats Units d'America durant la Guèrra Freja. Dins aquò, dempuei leis ans 1990-2000, aquela estrategia conoís de dificultats amb una multiplicacion dei crisis economicas e politicas.
Lo gentilici es tailandés, tailandesa, mentre que tai designa unicament los membres eissits d'aquesta etnia.
Geografia
Geografia fisica
thumb|right|Topografia de Tailàndia.
Lo territòri tailandés ( km²) se situa a la transicion entre Indochina e l'istme de Kra. D'una longor de km dau nòrd au sud e de km d'èst en oèst, es centrat sus lo plan alluviau de Chao Phraya, fluvi principau dau país. Au nòrd, se tròban dos plans montanhós formant lei regions de Shan (au nòrd) e de Korat (au nòrd-èst). Lo premier assosta lo massís pus important dau país amb sa cima pus auta (Doi Inthanon, m). Lo segond es pus aut a l'èst e s'enclina vèrs l'èst en direccion de la vau de Mekong.
La partida meridionala dau país es formada per la basa de la peninsula de Malacca. Montanhosa mai passant rarament m d'altitud, es una region cubèrta de seuvas densas amb un plan litorau estrech. Son minimom de largor es ocupat per l'istme de Kra (48 km). Plusors projèctes de canaus i son estats imaginats sensa realizacion concrèta. Lei doas còstas presentan d'aspècts diferents. L'occidentala, fòrça racassosa e decopada, es bordada d'illas ; l'orientala es pus doça.
L'idrografia tailandesa es largament dominada per lo sistèma de Chao Phraya. Eissit de la confluéncia dei rius Ping e Nan, es un fluvi amb un debit irregular (718 m3/s en mejana amb un maximom de mai de m3/s durant la sason umida). Fòrma un plan agricòla drud que foguèt a l'origina dau reiaume. Lo rèsta de l'idrografia es constituïda de rius costiers corts.
Clima
Tailàndia a un clima tropicau de monson amb una sason umida de mai a novembre e una sason eissucha de decembre a abriu. La temperatura demòra auta tota l'annada amb de valors situadas entre 19°C e 38°C. La sason umida es pus corta dins lei regions maritimas amb de precipitacions anualas que pòdon agantar mm. Lei pluejas demenisson dins lei tèrras mai demòran importantas, generalament superioras a mm. L'extrèm sud dau país a un clima eqüatoriau e quauquei pòchis septentrionalas an un clima temperat de tipe chinés.
Demografia
Tailàndia conoís una aumentacion fòrta de sa populacion dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala amb 20 milions d'abitants en 1950 e 68 milions en 2017. Son taus de creissença demografica demòra important (+0,32%/an) gràcias a una aumentacion de l'esperança de vida (75,8 ans en 2016). Pasmens, lo taus de feconditat es vengut feble (1,52 enfants/frema en 2018) e la populacion comença de vielhir (31% de 0-24 ans e 59% de 25-64 ans).
La populacion es subretot concentrada dins lo plan de Chao Phraya. En particular, s'i tròba la capitala, Bangkòk, que son aglomeracion es lo premier centre demografic dau país amb 19,6 milions d'abitants en 2016. Leis autrei vila son ben mens importantas. Se pòdon citar Chiang Mai ( estantjants en 2016) qu'es la premiera vila dau Nòrd e Hat Yai ( abitants en 2016) qu'es l'aglomeracion pus poblada dau Sud.
La populacion es relativament omogenèa amb 86% de Tais e 10% de Sinotais que son lei descendents dei Chinés venguts s'installar dins lo país. Lei minoritats principalas son formadas de Malais installats dins lo sud) e de Chinés. Dins lei massís montanhós dau nòrd dau país, se tròban de Karens, de Hmongs e divèrsei pòbles originaris de China ò de Tibet (Lahu, Yaos, Akhas, Lisu...).
Lengas
Tailàndia tèn una certana richessa linguïstica amb au mens 62 lengas identificadas sus son territòri en 2011. La pus parlada es lo tai, lenga mairala de 91% de la populacion, qu'es tanben l'unica lenga oficiala dau reiaume. Es devesit entre plusors dialèctes. Aqueu dau nòrd-èst sembla fòrça au lao e es sovent considerat coma una varianta d'aquela lenga. Leis autrei lengas frequentas son l'anglés e lo mandarin que son utilizadas per l'elèit e per la minoritat chinesaDurant lo periòde coloniau, una partida de l'elèit parlava tanben lo francés. Dins aquò, l'usatge d'aquela lenga a fòrça declinat durant la segonda mitat dau sègle XX..
Lei lengas minoritàrias dau país fan partida de cinc grops principaus que son lei lengas daïcas – la familha de lengas dau tai – lei lengas austroasiaticas, lei lengas austronesianas, lei lengas tibetobirmanas e lei lengas miao-yao. Son principalament parladas dins lei regions frontalieras, especialament dins leis endrechs montanhós. Ges de politica existís per protegir aquelei lengas e mai d'una es menaçada de disparicion coma lo mok qu'èra solament parlat per sèt personas en 1981.
Religions
Tailàndia es un país bodista (94,5% de la populacion en 2016) amb una minoritat musulmana sunita (4,3%) presenta dins lei regions meridionalasSegon lo recensament de 2016, i fòrma 25% de la populacion.. Leis autrei religions son fòrça minoritàrias. La libertat religiosa es assegurada per la constitucion per totei lei grops religiós enregistrats. Pasmens, dins lei fachs, lei grops non enregistrats son laissats liures d'operar per leis autoritats.
Istòria
De la Preïstòria au reiaume de Sukhotai
Lei vestigis umans pus ancians descubèrts sus lo territòri tailandés datan d'aperaquí ans e son atribuits a Homo erectus. La cultura coneguda pus anciana i data dau Temps dau Bronze (vèrs - av. JC). Apareguda dins la region de Ban Chiang, desvolopèt la metallurgia de bronze, la cultura de ris e aviá lo mestritge de la terralha. Aquò indica l'existéncia d'una societat organizada mai lo pòble que ne'n foguèt a l'origina es totalament desconegut.
Per la seguida, l'Istòria de la region es mau coneguda fins au sègle III e la formacion dau reiaume de Funan. Èra una poissança maritima, probablament d'origina mon, que dominèt a son apogèu lo centre de la Tailàndia actuala e lo sud d'Indochina. Son centre economica èra la region d'Óc Eo dins lo sud dau Vietnam modèrne. A la fin dau sègle V, foguèt remplaçat per lo reiaume de Chenla, lo precursor de Cambòtja, que se formèt a partir dei províncias meridionalas dau Laos actuau.
Dau sègle VI au sègle IX, lo centre dau territòri tai foguèt dominat per la civilizacion de Dvaravati. Fondada per lei Mons, aquela civilizacion sembla relativament prospèra gràcias a sa participacion au comèrci dau sud-èst asiatic. Lo declin de la civilizacion de Dvaravati, politicament fragmentadas entre plusors reiaumes, se debanèt au sègle IX ambé la formacion de l'Empèri Khmer qu'impausèt sa dominacion ai Mons. Aqueu periòde veguèt tanben l'arribada dei premierei populacions tais, en provenença dau sud de China. S'installèron premier au nòrd dei Monts Dangrek onte venguèron majoritaris dins lo corrent dei sègles XI e XII.
Lo reiaume de Siam fins au periòde coloniau
La formacion de Siam
Segon la tradicion, lei caps de clan tais s'afranquiguèron de la senhoriá khmer en 1238 e elegiguèron un rèi. Lo declin de la poissança khmer e la destruccion dau reiaume de Nanzhao per lei Mongòls en 1253 accelerèron lei migracions tais vèrs lo sud. En 1238, foguèron ansin fondat lo reaiume de Sukhotai en 1238 e lo reiaume de Lanna a la fin dau sègle XIII. Rama Khambeng (1283-1317) donèt de basas solidas a l'estat de Sukhotai ambé la somission dei Mons dau bacin de Menam e una expansion territòriala vèrs l'èst e lo sud au detriment de l'Empèri Khmer. A mesura que sei tropas avancèron, son reiaume adoptèt lo modèl politic khmer e la cultura dei Mons, en particular lo bodisme theravada. Puei, dins lo corrent dei sègles seguents, lei Khmers e lei Mons d'aquelei regions foguèron assimilats per lei populacions tais.
En 1350, una capitala novèla, Ayuthia, foguèt fondada per un prince que se proclamèt rèi sota lo nom de Ramathibodi I (1350-1369). Aquò foguèt l'acte de creacion de Siam (que prenguèt per la seguida lo nom de Tailàndia en 1939). Lei fòrças d'Ayuthia annexèron lo reaiume de Sukhotai dins lo corrent deis annadas 1430 e conquistèron Angkor en 1431. En revènge, mau capitèron de conquistar Lanna e deguèron conclure la patz ambé lo Sultanat de Malacca, poissança comerciala dominanta dins la Peninsula Malaia, dins lo corrent deis annadas 1450. Durant lo rèine de Trailok (1448-1488), lo reiaume se dotèt d'una administracion centralizada que venguèt un factor important d'estabilitat intèrna.
Au sègle seguent, lei Siamés deguèron se defendre còntra leis ambicions dei Birmans qu'èran venguts una poissança importanta a l'oèst. Dins lo corrent deis annadas 1560, agantèron Ayuthia ont installèron un principat vassau. Pasmens, foguèron rebutats a partir de 1584 per lo prince puei rèi Naresuen (1590-1605). Aqueu darrier capitèt tanben d'infligir una desfahca ai Khmers qu'avián restaurat una partida de sa poissança anciana. En particular, en 1594, conquistèt Lovek, capitala de l'Empèri Khmer dempuei la casuda d'Angkor, e impausèt sa senhoriá sus lo país. En 1595, impausèt tanben sa senhoriá au reiaume de Lanna. Fòrça importantas, aquelei victòrias marquèron l'acomençament d'un lòng periòde de patz que durèt fins au sègle XVIII.
L'expulsion deis Europèus
Periòde de patz dins lo país, lo sègle XVII foguèt marcat per una dubertura economica de Siam e de contactes ambé d'Europèus qu'èran arribats dins la region dempuei lo sègle XVI. Fòrça dinamics, leis Olandés aquistèron rapidament una plaça importanta dins lo comèrci siamés, çò que suscitèt certanei crenhenças au sen dau govèrn tai. Ansin, leis autoritats encoratjèron l'installacion de Francés coma lo missionari Pierre Lambert de Lamothe. Un ambaissador foguèt mandat per Loís XIV e un acòrd francosiamés signat en 1685. Pasmens, lei relacions se desgradèron en causa dei campanhas de conversion au catolicisme menadas per lei missions. Ansin, en 1688, lei Francés foguèron expulsats e la maufisança venguèt la nòrma a respèct deis estrangiers e subretot deis Europèus.
Lei luchas còntra Birmania e Vietnam