Mexic

Mexic, oficialament leis Estats Units Mexicans (en espanhòu: México , Estados Unidos Mexicanos), es un país d'America Centrala e d'America dau Nòrd. Situat entre leis Estats Units d'America au nòrd, Guatemala e Belize au sud, l'Ocean Pacific a l'oèst e lo Golf de Mexic a l'èst, es lo tresen estat pus estendut dau continent. Es un estat federau amb un regime presidenciau que sa capitala es Ciutat de Mexic (ò Mexico). Lo gentilici es mexican -a.

Lo país es caracterizat per de regions autas qu'agantan sovent mètres e per un clima tropicau moderat per l'altitud au sud e arid ò semiarid au nòrd. La populacion viu principalament dins lei regions centralas e es en majoritat catolica. La lenga oficiala es l'espanhòu qu'es parlat per la màger part de la populacion. Pasmens, de desenaus de lengas indigènas an un estatut de lenga nacionala que permet sa proteccion.

Lo territòri mexican es una region istoricament importanta que foguèt lo brèç dei civilizacions mesoamericanas (Olmècs, Maias, Toltècs, Astècs...). Conquistada per leis Espanhòus dins lo corrent dei sègles XVI e XVII, venguèt lo còr de l'Espanha Novèla e una pèça importanta de l'Empèri Espanhòu. Entraïnant la disparicion de la màger part dei societats indigènas e la mòrt de milions d'Indians, la preséncia espanhòla favorizèt l'esplecha de la region au profiech de la metropòli e d'una elèit limitada sovent eissida de l'aristocracia. Dins aquò, lo declin d'Espanha afebliguèt l'autoritat de Madrid e Mexic venguèt independent en 1821. Fins ais annadas 1870, foguèt tocat per una instabilitat cronica e perdèt en 1848 la mitat nòrd de son territòri annexat per leis Estats Units. En 1911, acomencèt una guèrra civila lònga e saunosa (Revolucion Mexicana) que s'acabèt en 1920 per la formacion d'un regime presidenciau poderós mai limitat a un mandat unic. Aquò permetèt d'estabilizar la vida politica e favorizèt lo desvolopament economic dins la fauda deis Estats Units d'America.

Toponimia

Après d'aver obtengut son inpendéncia d'Espanha, s'es decidit que lo país se deviá nomenar coma sa capitala, la ciutat de Mexic, que son nom original èra Mexico-Tenochtitlan, en referéncia a la tribú nahua dels mexicas, lo pòble principal de la civilizacion astèca. L'origina del nom dels mexicas es pas conegut amb precision e se son fachas nombrosas interpretacions e teorias. Per d'unes, seriá derivat de la paraula nahuatl Mexitl o Mexitli, un nom secret del dieu de la guèrra e patron dels Astècas, Huitzilopochtli; en aquel cas, Mexic significa "luòc ont abita Mexitli". Una autra ipòtesi suggerís que la paraula nahua Mexiko, se deriva de metztli, "luna", xictli, "embonilh", "centre" o "filh", e lo sufixe -co, "luòc", e doncas significa "Luòc al centre de la luna", o "luòc al centre del Lac de la Luna", en referéncia al Lac de Texcoco. Lo sistèma de lacs interconnectats, que Texcoco èra lo mai grand e se trobava al centre, aviá la forma d'un conilh, lo meteis imatge que los astècas vesián subre la luna. Tenochtitlan, doncas, se trobava al centre (o al embonilh) del lac (luna/conilh) . Finalament, una autra ipotèsi suggerís que lo nom se deriva de Meclti, la diva de l'agave.

Lo nom de la ciutat s'es transliterat en castelhan/espanhòl México, amb la valor fonetica de la x en castelhan medieval, que representava la fricativa postalveolara sorda (). En castelhan, aquel son, e la fricativa postalveolara sonora (), representada amb la grafia j, se son fusionat en una fricativa velara sorda () durant lo sègle XVI, çò que produguèt la varianta ortografica Méjico en divèrsas publicacions, principalament en Espanha, mentre que en Mexic e autres païses castelhanoparlants, México es l'unica varianta ortografica utilizada. Recentament, la Real Academia Espanhola, l'institucion encargada de regular la lenga castelhana, declarèt que l'ortografia recomandada en castelhan es México. En occitan, la x de Mexic representa pas lo son original, mas la consonanta dobla o fricativa postalveolara sonora.

Geografia

thumb||250px|right|Mexic vist de l'espaci

Mexic fa partida del subcontinent de l'America del Nòrd. Geologicament la frontièra entre l'America del Nòrd e l'America Centrala es l'istme de Tehuantepec, çò que plaça 12% del territòri mexican en aquesta darrièra region; fisiograficament l'ais volcanic transversal de la Sierra Nevada dividís las doas regions.<ref>Nòrd-Amèrica, de la Gran Enciclopèdia Catalana</ref> Geopoliticament, pasmens, la frontièra entre l'America del Nòrd e l'America Centrala es la frontièra amb Belize e Guatemala, e Mexic es considerat un país nòrd-american.

La superfícia totala de Mexic es de , qu'inclutz aproximativament 6000 km² d'illas situadas dins l'ocean Pacific (coma las illas Guadalupe e Revillagigedo), dins la mar Cariba e dins lo Golf de Califòrnia. Mexic parteja una frontièra al nòrd amb los Estats Units de 3141 km; al sud amb Guatemala de 871 km e amb Belize de 251 km.

Geografia fisica

thumb|Pic d'Orizaba thumb|Desèrt de Sonora

Lo territòri e la topografia mexicana son fòrça accidentadas car lo país es situat una dei zònas tectonicas pus dinamicas de la planeta. D'efèct, Mexic fa partida de la Cencha de fuòc del Pacific qu'es una region d'activitat volcanica e sismica fòrça importanta Encyclopaedia Britannica e se troba a l'interseccion entre la Placa nòrdamericana, la Placa de Cocos e la Placa de Cariba.

La geografia fisica de Mexic se pòu subdividir entre nòu regions principalas: Encyclopaedia Britannica : la peninsula de Bassa Califòrnia au nòrd-oèst dau país. lei tèrras bassas de l'Ocean Pacific, una franja fòrça estrecha entre lo Golf de Califòrnia e l'Ocean Pacific. lo Replanat Mexican, situat entre la Sierra Madre Orientala e la Sierra Madre Occidentala. la Sierra Madre Orientala, extension dei cadenas montanhosas nòrd-americanas (la Sierra Nevada de Califòrnia e lei Montanhas Rocosas). S'estend dau nòrd vèrs lo sud onte convergís amb la Sierra Nevada la Sierra Madre Occidentala, qu'es tanben una extension de las Montanhas Rocosas, que s'estend dau nòrd au sud onte convergís amb la Sierra Nevada. la Sierra Nevada, que s'estend d'èst en oèst e que s'i troban los ponchs pus elevats de Mexic coma lo Pic d'Orizaba (5636 m), Popocatepetl (5426 m), Iztaccíhuatl (5230 m) e lo Nevado de Toluca (4680 m). Tres deis aglomeracions principalas de Mexic (Puebla, la Ciutat de Mexic e Toluca) se troban dins lei vaus situadas entre aquelei cimas. lei plans costièrs dau Golf de Mexic, una franja plana entre lo Golf de Mexic e la Sierra Madre Orientala. la Sierra Madre del Sud, que traversa l'Istme de Tehuantepec. Au sud, lei cadenas de Chiapas contunhan en Guatemala. la peninsula de Yucatan, una region fòrça plana au sud dau Golf de Mexic.

Clima

Lo clima mexican presenta de variacions fòrça importantas liadas a la latitud, a l'altitud e au nivèu de precipitacions. D'efèct, Mexic es devesit entre doas zònas termicas situadas d'un costat e de l'autre dau Tropic dau Càncer. Au nòrd, se troba una zòna temperada amb de temperaturas frejas dins lo corrent dei mes d'ivèrn e, au sud, se troba una zòna cauda amb de temperaturas pron constantas tota l'annada. De mai, dins aquelei zònas, la temperatura evoluciona en foncion de l'altitud. Au sud dau Tropic dau Càncer, lei temperaturas mejanas evolucionan generalament entre 24 e 28°C fins a m, entre 16 e 20°C entre e e entre 8 e 12°C en delà de m. L'altitud permet ansin de moderar la calor de l'estiu.

Lei precipitacions mejanas varian abòrd segon la situacion geograficas e lei sasons. D'efèct, Mexic conois de sasons umuda e seca marcadas. La màger part dei precipitacions an luòc entre junh e octòbre. En Califòrnia Bassa, dins lo nòrd-oèst e una partida dau sud, son fòrça feblas (300 a 600 mm anuaus) e lo clima i es arid. Dins lei regions sud, especialament dins leis endrechs pus poblats (Mexico e Guadalajara), lo nivèu mejan de precipitacions evoluciona entre 600 e m. Lei territòris bas situats lòng dau Golf de Mexic recebon mai de mm anuaus (fins a mm au sud-èst de Tabasco). Enfin, se pòu observar de tombadas de nèu dins certanei regions meridionalas e sus lei cimas pus autas.

De junh a novembre, lo país pòu èsser menaçat per de ciclònes venguts de l'Ocean Pacific ò de l'Ocean Atlantic. Lei vents pòdon alora passar 200 km/h e èsser acompanhadas per de pluejas fòrça importantas entraïnant de degalhs grèus. Lei ciclònes atlantics entraïnan generalament mai de destruccions que leis auragans pacifics.

Demografia

En 2010, la populacion de Mexic agantava 112,3 milions d'abitants (11 reng mondiau) amb un taus de creissença de 1,70%/an entre 2005 e 2010. Dins lo corrent dau sègle XX, la populacion a conegut una aumentacion importanta evolucionant de 13,6 milions d'abitants en 1900 a 97,5 milions en 2000, especialament entre 1970 e 2000. La populacion èra relativament jova amb 27,9% deis abitants qu'avián un temps entre 0 e 14 ans, 18,1% entre 15 e 24 ans, 40,4 entre 25 e 54 ans e solament 13,9% de mai de 55 ans. L'esperança de vida èra de 75,4 ans en 2014 e es en aumentacion regulara dempuei la fin dau sègle XX entraïnant l'envielhiment de la populacion.

Lo taus d'urbanizacion èra grand (78,1% en 2011) e leis abitants son principalament concentrats dins de vilas gròssas. Ansin, en 2004, 53% de la populacion viviá dins 55 aglomeracions. La principala èra aquela de Mexico (20,1 milions d'abitants en 2008). Leis autrei ciutats importants èran Guadalajara (4,4 milions), Monterrey, (4,1 milions), Puebla (2,7 milions), Toluca (1,9 milions), Tijuana (1,8 milions), León (1,6 milions), Juárez (1,5 milions), Torreón (1,3 milions), Querétaro (1,1 milions), San Luis Potosí (1 milion) e Mérida (0,97 milion). Lei densitats de populacion pus importantas son situadas dins lo centre dau país e lòng dei litoraus èst e oèst.

Leis originas etnicas de la populacion son variadas en causa dau mestissatge fòrça important entre lei pòbles indigèns, lei colons europèus e leis esclaus africans ò sei descendents. Dins aquò, lo recensament precís de l'apartenéncia etnica deis abitants (en 2010, 65% de mestís, 17,5% d'indigèns e 16,5% d'europèus) es malaisat car, en causa de la promoccion oficiala dei culturas indigènas e mestissas, un nombre important de Mexicans preferisson se revendicar indigèns ò mestís en despiech d'originas diferentas. De mai, certanei critèris culturaus (per exemple, lo fach de pas parlar la lenga tradicionala d'una comunautat) an tanben un ròtle important dins la definicion de l'apartenéncia etnica e complican l'establiment de critèris estables.

Lengas

La politica lingüistica de Mexic es definida per una lèi adoptada en 2001 (Lèi dei Drechs Lingüistics) que dona l'estatut de lenga nacionala a l'espanhòu e a un seissantenau de lengas indigènas. L'espanhòu es la lenga oficiala de facto car es utilizat per la totalitat dei documents oficiaus e es parlat per la quasi totalitat deis abitants (98,8% en 2008). Lei lengas indigènas son parladas per 5 a 10 % de la populacion, principalament au sud-èst dau país. Son eissidas dei civilizacions mesoamericanas e 15 son parladas per mai de personas. Lei pus importantas son lo nahuatl (1,5 milions de locutors), lo maia yukatek (), lo mistèc (), lo zapotèc (), lo maia tzeltal () e lo maia tzotzil (). De temptativas existisson per assaiar de sauvar lei lengas parladas (creacion d'alfabet, de mòts adaptats a la societat modèrna... etc.) per de comunautats reduchas mai certaneis idiòmas son menaçats de disparicion coma lo chiapanec qu'èra parlat per mens de 20 personas en 1990.