Lo persan (en persan : فارسی|فارسی, Fārsi, AFI: [fɒːɾˈsi]) es una lenga iraniana de la branca indoiraniana dei lengas indoeuropèas. Es la lenga oficiala e majoritària d'Iran, de Tatgiquistan e de plusors regions d'Afganistan (ont es dich dari dempuei 1958 per de rasons politicas). Es tanben una lenga minoritària dins mai d'un país d'Orient Mejan (Iraq, Bahrain, Qatar, EAU e Oman) e d'Asia Centrala (Ozbequistan, Turcmenistan, Quirguizstan e Cazacstan). A temps passat, foguèt la lenga utilizada per lei govèrns de reiaumes poderós coma l'Empèri Aquemenida, l'Empèri Sassanida e l'Empèri Mogòl.
Lo persan es una lenga fòrça anciana que son existéncia es atestada tre lo sègle V avC per d'inscripcions estatalas. A conegut plusors transformacions importantas, especialament après la disparicion de l'Empèri Aquemenida au sègle IV avC e après la conquista aràbia de Pèrsia au sègle VII. Una partida importanta de son vocabulari provèn ansin de l'arabi, una lenga semitica, e son sistèma d'escritura es fondat sus un alfabet arabi modificat en Iran e en Afganistan (e cirillic en Tatgiquistan). En 2023, èra parlada per aperaquí 110 milions de personas.
Lo persan es una dei lengas que rivaliza amb l'arabi dins l'espaci musulman orientau. D'efiech, gràcias a son istòria lònga, a engendrat una literatura rica e prestigiosa marcada per leis òbras de Ferdowsi, de Rumi, d'Omar Khayyam, de Nizami, de Hafez e de Farid al-Din Attar. Lo persan aguèt tanben un ròtle religiós important avans l'adopcion de l'islam coma religion per lei populacions pèrsas.
Difusion geografica e usatge de la lenga
Difusion geografica e dialèctes
thumb|right|Region de difusion dau persan au començament deis ans 2010.
Lo persan es parlat dins un espaci geografic que s'estend de l'Iran au Tatgiquistan actuaus en passant per la mitat nòrd d'Afganistan. De comunautats pus isoladas se tròban dins lei país vesins coma Turquia, Iraq, Ozbequistan e Paquistan. Es principalament parlat per de pòbles iranians ò iranizats (Persans, Hazaras, Tatgics, etc.). Parlada per 67 milions de locutors primaris e 41 milions de locutors segondaris(en) Ethnologue (26th edition), intradas « Persian », « Iranian Persian », « Dari », « Takik language », « Aimaq dialect » e « Bukhori dialect », 2023., es una lenga fòrça importanta en Orient Mejan e en Asia Centrala.
Es una lenga que tèn plusors dialèctes. Lei pus importants son lo persan occidentau parlat en Iran e en Iraq, lo persan orientau, lo hazaragi, l'aimak, lo hazara, lo darwazi e lo pahlavani en Afganistan, lo tatgic en Tatgiquistan e lo bukharic en Ozbequistan. Es en contacte amb d'autrei lengas iranianas coma lo mazandarani, lo gilaki, lo talishi, lo lori, lo dezfuli, lo dari zoroastrian, lo tat e lo jhuri. Una particularitat d'aquelei lengas e dialèctes es la multiplicitat deis alfabets emplegats per leis escriure (alfabet pèrsa, alfabet cirillic e alfabet latin).
Lo tèrme « farsi » es de còps utilizat per designar lo persan parlat en Iran. Es contestat per leis autoritats lingüisticas iranianas per de rasons politicas, scientificas, e practicas(fa) Ahmad Samī‘ī Gīlānī, « متنِ اعلامِ نظرِ شورای فرهنگستانِ زبان و ادبِ فارسی دربارهی کاربردِ Farsi به جای Persian در مکاتباتِ وزارتِ امورِ خارجه », The Quarterly Journal of the Academy of Persian Language and Literature, vol. 1, n° 1, 1995, p. 152.. Aquelei demandas son globalament respectadas dins lo monde diplomatic e academic. Dins aquò, coma fārsī es la transcripcion en alfabet latin dau persan en Iran, lo mot perdura dins mai d'un tèxte.
Usatges de la lenga
En 2024, lo persan èra lenga oficiala en Iran, en AfganistanLo dari es la forma oficiala dau persan en Afganistan. Leis autrei dialèctes parlats dins lo país an ges d'estatut. e en TatgiquistanLo tatgic es la forma oficiala dau persan en Tatgiquistan.. A temps passat, foguèt la lenga oficiala ò administrativa, de jure ò de facto, de plusors reiaumes importants coma l'Empèri Aquemenida ò l'Empèri Mogòl.
Organs de regulacion
La pus anciana institucion de regulacion dau persan foguèt fondada en 1871 per la dinastia qajara, principalament per estandardizar la gramatica e l'ortografia e protegir la lenga còntra leis influéncias estrangieras. Uei, lo persan es regulat per tres institucions principalas que son l'Acadèmia de la Lenga e de la Literatura Persana en Iran, l'Acadèmia dei Sciéncias en Afganistan e l'Institut Rudaki de la Lenga e de la Literatura en Tatgiquistan. Existís una collaboracion entre lei tres organizacions, mai l'acadèmia iraniana es la pus influentaEn particular, l'acadèmia iraniana estúdia lo persan en generau mentre que leis acadèmias afgana e tatgica s'interèssan ai dialèctes parlats dins aquelei país..
Istòria
Lo pèrsa ancian
thumb|right|Inscripcion en pèrsa ancian a Persèpolis.
Lo pèrsa ancian es una lenga atestada durant l'Antiquitat per divèrseis inscripcions realizadas per lei sobeirans aquemenidas. La pus vièlha es aquela de Behistun que data dau rèine de Darius (521-486 avC)(fr) Pierre Lecoq, Les inscriptions de la Perse achéménide, París, Gallimard, 1997, pp. 83-96 e 187-214.. Lo pèrsa èra la lenga d'una tribü, lei Parsuwash, que migrèt vèrs Pèrsia per s'installar dins l'actuala província de Fars durant la premiera mitat dau millenari I avC(en) Prods Oktor Skjærvø, « Iran, vi. Iranian languages and scripts », Encyclopædia Iranica, vol. XIII, 2006, pp. 344-377.. Partejava de mots comuns amb lo mède e èra probablament parlat avans lo començament de la migracion dei Parsuwash.
Lo pèrsa mejan
thumb|right|Tèxte redigit en pèrsa mejan.
Lo pèrsa mejan designa la lenga persana parlada entre lo sègle IV avC e lo sègle VIII apC. Pasmens, la transicion entre lo pèrsa ancian e lo pèrsa mejan es mau coneguda car lo segond parla es mai que mai associat amb l'Empèri Sassanida qu'es aparegut sièis sègles après la disparicion de l'Empèri Aquemenida. Lo sègle IV avC es generalament retenguda coma data de començament, mai lo periòde d'acabament dau procès es pas clar en causa de la manca d'escrichs. En revènge, la natura dei transformacions es mielhs compresa : lo pèrsa mejan abandonèt l'estructura sintetica dau pèrsa ancian au profiech d'una estructura analitica. Lei noms, lei pronoms e leis adjectius perdiguèron ansin la màger part de sei declinasons, lei preposicions foguèron pauc a cha pauc utilizadas per marcar la foncion dei mots dins la frasa e de temps compausats apareguèron a partir dei temps de basa. Lo pèrsa mejan adoptèt tanben un arrenjament morfosintaxic de tipe ergativitat devesida(en) Mohammad Dabir-Moghaddam, « Typological Approaches and Dialects », dins Anousha Sedighi e Pouneh Shabani-Jadidi, The Oxford Handbook of Persian Linguistics, OUP, 2018, p. 80.(en) Yadgar Karimi, « The Evolution of Ergativity in the Iranian Languages », Acta Linguistica Asiatica, vol. 2, n° 1, 2012, pp. 23-44.(en) Keigou Noda, « Ergativity in Middle Persian », Gengo Kenkyu, vol. 84, 1984, pp. 105-125..
Lo persan modèrne
La transicion entre lo pèrsa mejan e lo persan modèrne
La transicion entre lo pèrsa mejan e lo persan modèrne se debanèt durant la segonda mitat dau millenari I apC. Foguèt un procès que comencèt probablament entre lei sègles VI e VII, un periòde que correspònd au declin e a la disparicion de l'usatge literari dau pèrsa mejan. S'acabèt entre lei sègles IX e X. Aquela epòca foguèt istoricament marcada per la conquista aràbia de Pèrsia qu'aguèt principalament luòc entre 633 e 654. Aquel eveniment marquèt prefondament la cultura pèrsa. En particular, l'alfabet arabi s'impausèt per escriure lo persan dins lo corrent dau sègle IX(en) Ludwig Paul, « Persian Language i. Early New Persian », Encyclopædia Iranica, online edition, consultat lo 14 de febrier de 2024, ..
Lo persan modèrne deriva dau pèrsa mejan parlat a la cort de Ctesifont, la capitala dei Sassanidas, e dins lo nòrd-èst de la region de Corasmia. Lei transformacions principalas regardan de domenis variats. Au nivèu de la prononciacion, s'observèron de fenomèns de disparicion dei vocalas inicialas non accentuadas, d'epentèsi dei vocalas dei grops de consonantas inicialas, de disparicion dei -g finaus e de transformacion dei w- e gw- inicuas en b- e g-. La conjugason conoguèt tanben de transformacions importantas amb la disparicion dei formas distintivas dau subjontiu e de l'optatiu e l'utilizacion creissenta de prefixs per exprimir leis umors verbalas. En parallèl, l'arrenjament morfosintaxica contunièt d'evoluïr per adoptar una estructura nominatiu-accusatiu. Enfin, una partida dau vocabulari originau foguèt remplaçat per de mots arabis.
Lo persan classic
thumb|right|Tèxte escrich en persan classic (1429).
Lo periòde classic dau persan s'estend dau sègle X au sègle XVIII. Lo tèrme correspònd principalament a la lenga estandardizada utilizada per lei letruts de la Pèrsia medievala. Lo persan classic èra ansin predominant dins la literatura e dins la màger part dei tèxtes oficiaus redigits au sen dei diferentei corts princieras de la region, comprés per lei dinastias turcomongòlas iranizadas coma lei Turcomans dau Moton BlancAquò empachava l'utilizacion d'autrei lengas, coma l'arabi, per parlar a certanei poissanças estrangieras.. Èra tanben una lenga importanta per leis elèits d'Asia Centrala e per lei marchands de la Rota de la Seda. Per exemple, lo persan èra una dei lengas utilizadas per Marco Polo (1254-1324) a la cort de Kubilai Khan e durant sei missions en China(fr) Philippe Ménard, Jeanne-Marie Boivin, Laurence Harf-Lancner, Laurence Mathey-Maille, Jean-Claude Faucon, Danielle Quéruel, Monique Santucci, Joël Blanchard, Michel Quereuil, Marie-Luce Chênerie e Michèle Guéret-Laferté, Marco Polo, Le Devisement Du Monde, vol. 6, Genèva, Droz, 2001-2008, p. 75..
Lo persan contemporanèu
Lo persan contemporanèu se formèt dins lo corrent dau sègle XIX a partir dau dialècte de la vila de Teheran. A aquela epòca, lo vocabulari conteniá un nombre important de mots d'origina aràbia e, per lei tèrmes tecnics pus recents, d'emprunts au francés, a l'anglés e au rus. En 1871, Naser al-Din Shah Qajar (1848-1896) decidèt d'estandardizar la lenga e de la protegir còntra leis influéncias estrangieras. Aquò menèt a la fondacion de divèrseis institucions encargadas de gerir la lenga. Aqueleis organizacions decidèron d'utilizar unicament l'arabi e lo persan per crear de mots novèus. Lei publicacions foguèron susvelhadas per suprimir lei mots incorrèctes e, en 1911, un diccionari foguèt publicat per precisar lo vocabulari scientific.
Aquela volontat subrevisquèt a la casuda de la dinastia Qajara en 1925. D'efiech, en 1935, Reza Pahlavi fondèt l'Acadèmia de la Lenga e de la Literatura Persana qu'es totjorn l'institut encargat de fixar l'estandard de la lenga. La Revolucion Islamica de 1979 cambièt pas aquela organizacion.
Escritura e prononciacion
Lo persan es escrich amb l'alfabet persoarabe en Iran e en Afganistan e amb l'alfabet cirillic en TatgiquistanLo tatgic contemporanèu utiliza donc l'alfabet cirilic en Tatgiquistan e l'alfabet persoarabe en Afganistan.. Existís tanben un sistèma de transcripcion en alfabet latin qu'es utilizat per escriure certanei tèrmes tecnics ò per de rasons d'internacionalizacion. A temps passat, lo pèrsa mejan utilizava l'escritura pehlevi qu'èra un sistèma d'escritura derivat de l'alfabet aramèu. Un sistèma pus rar, dich dindapirak, èra utilizat per lei tèxtes religiós. Èra eissit de l'alfabet utilizat per nòtar l'avestic.