Lo zoroastrisme es una religion monoteïsta basada sus la doctrina de Zoroastre e sus lei tèxtes sacrats de l'Avesta. Apareguda a la fin dau milleni II avC ò au començament dau milleni I avC, es eissit d'una reforma dau mazdeïsme que centrèt aquela religion sus lo dieu Ahura Mazda. Considerat coma una divinitat creatritz responsable de l'ordonançament dau caòs primordiau, auriá dotat l'èsser uman d'una arma e d'un liure arbitri. L'ensenhament de Zoroastre depinta tanben la lucha entre un principi bòn e un principi marrit que dèu s'acabar per la victòria dau ben incarnat per Ahura Mazda.
Lo zoroastrisme venguèt influent a partir dau periòde aquemenida. Foguèt la religion de sobeirans poderós coma Cir II (559-530 avC). Pasmens, fidèus a sa politica d'integracion, lei rèis aquemenidas assaièron pas d'impausar sa religion ai pòbles conquistats. Durant sa conquista, Alexandre lo Grand ordonèt la destruccion de mai d'un libre zoroastrian probablament per afeblir la religion dau poder precedent. Aquò afebliguèt lo zoroastrisme que perdiguèt son estatut de religion de la dinastia au poder durant lei periòdes grèc e part. Pasmens, foguèt restablit per lei Sassanidas. Son declin comencèt amb la conquista aràbia de Pèrsia e s'accelerèt a partir dau sègle XI. Uei, lo zoroastrisme es una religion rara qu'es practicada per de minoritats residualas presentas en Iran e en Índia. Lor existéncia es menaçada per un declin demografic rapide.
Lo zoroastrisme a una plaça importanta dins l'istòria dei religions car es a l'origina d'innovacions importantas coma lo monoteïsme, la lucha entre lo ben e lo mau, la reconoissença dau liure arbitre dau fidèu, l'existéncia d'un paradís e d'un infèrn liat au ben a au mau, etc. Aguèt donc una influéncia probabla sus lo desvolopament dei religions abraamicas. Per exemple, Zoroastre es benlèu la fònt d'inspiracion de l'episòdi dei Rèis Magues. Dins lo drech musulman, lei zoroastrians son ansin reconegudas coma de « gens dau Libre ».
Istòria
La religion prezoroastriana
Avans l'aparicion dau zoroastrisme, lei cultes de la region presentavan ja un nombre important de trachs qu'aquela religion anava gardar o transformar(en) Richard Foltz, Religions of Iran: From Prehistory to the Present, Oneworld publications, Londres, 2013, pp. 10-18.. Lei principaus regardan lei divinitats veneradas d'un caire e lei concepcions a prepaus de la lutz e dau fuòc de l'autre. D'en premier, se fau notar l'existéncia dins lo centre d'Asia, magerament de lòng dei fluvis de la region vèrs lo periòde 2200-1700 avC, d'una cultura que teniá un culte dau fuòc coneissent de concepcions de la lucha entre la lutz e lei tenèbras e de la lucha entre la vida e la mòrt(fr) Jean Haudry, Les Indo-Européens, Presses Universitaires de France, París, colleccion « Que sais-je ? », 1981, reedicion de 1985, pp. 81 e seguentas.. Aqueleis idèas serián la basa dei religions indoiranianas dei periòdes seguents. Ansin, la religion dau periòde prezoroastrian de Pèrsia e la religion indiana avián una divinitat quasi comuna, dicha Mitra, qu'ocupava lei foncions de divinitat solara(fr) Pierre Lecoq, Les livres de l'Avesta : Textes sacrés des Zoroastriens, Le Cerf, París, 2016, pp. 415-462.. Dins lo rèsta de Pèrsia, la religion mazdeana aviá egalament evolucionat e e leis abitants veneravan tant Ahura Mazda que Mitra, i compres lei populacions grègas que consideravan Ahura Mazda coma l'equivalent de ZèusAquò es illustrat per lei testimoniatges d'Erodòt (Istòria, VII, 40), de Xenofont (Ciropedia, VIII, 3, 12) e de Quintus Curtius Rufus (L'Istòria d'ALexandre lo Grand, III, 3..
L'aparicion dau zoroastrisme
Zoroastre auriá començat sa vida coma prèire dau culte d'Ahura Mazda(en), Mary Boyce, A History of Zoroastrianism: Volume I: The Early Period, 1975, reedicion de 1996, Brill, p. 175.(de) Antonio Panaino, « Religionen im antiken Iran », dins Wilfried Seipel (dir.), 7000 Jahre persische Kunst. Meisterwerke aus dem Iranischen Nationalmuseum in Teheran: Eine Ausstellung des Kunsthistorischen Museums Wien und des Iranischen Nationalmuseums in Teheran, Kunsthistorisches Museum, Viena, 2001, pp. 22–29.. Après una tiera de visions, acomencèt de predicar una reforma d'aquela religion segon quatre principis majors(en) Martin Litchfield West, The Hymns of Zoroaster: A New Translation of the Most Ancient Sacred Texts of Iran, I. B. Tauris, 2010, pp. 19-24. : la venguda dau Reiaume de Justicía e la necessitat de cooperar a l'òbra de Dieu (Ahura Mazda) sota pena de castigament totau. lo dieu Ahura Mazda es lo dieu suprèm dau panteon. A l'origina de la creacion dau monde, laissa lo liure arbitri a cada èsser uman. Pasmens, a la fin dei temps, lo Ben incarnat per Ahura Mazda ganharà còntra lo Mau. la critica dei practicas de la religion tradicionala, magerament lo culte de Mitra e sei sacrificis d'animaus. la condamnacion dei bevendas enebriantas. Coma la religion tradicionala èra magerament sostenguda per l'aristocracia guerriera, leis arguments de justicía e de conscéncia personala acipèron lei classas au poder e Zoroastre deguèt s'exilar en Asia Centrala. Obtenguèt la proteccion dau rèi de Bactriana que se convertiguèt au zoroastrisme e qu'obliguèt lo rèsta de sei subjèctes d'adoptar la religion novèla. A partir d'aqueu territòri, lo zoroastrisme s'espandiguèt pauc a pauc en Pèrsia e lei Parts li donèron d'institucions ecclesiasticas amb la creacion de la casta dei Mobads que son influéncia sus leis afaires de l'Estat venguèt pauc a pauc fòrça importanta.
Aqueu racònte tradicionau es l'objècte de debats importants que, en realitat, lei datas de vida de Zoroastre son desconegudas. Son existéncia ela meteissa èra mau segura qu'es benlèu una figura mitologica legendària. Pasmens, leis elements arqueologicas donan pas d'informacions precisas. Ansin, existisson tres ensembles d'ipotèsis que son qualificadas « d'autas », de « mejanas » e de « bassas » : lei datacions « autas » avançan una data situada entre 1738 e 900 avC. Son sostengudas per d'elements lingüisticas e astronomics trobats dins lei tèxtes sacrats dei Gathas(fr) Khosro Khazai Pardis, Les gathas, Albin Michel, 2011, p. 39.(de) Christian Bartholomae, Zarathustras Leben und Lehre, 1924.. lei datacions « mejanas » avançan una data situada entre lei sègles VI e IV avC. Aquelei teorias son basadas sus l'estudi dei costumas socialas descrichas dins lei Gathas(en) A. V. Williams Jackson, Zoroaster, the prophet of ancient Iran, 1899, reedicion de 2010, Nabu Press.(en) Ernst Herzfeld, Zoroaster and his world, Princeton, 1947.(en) Walter B. Henning, Zoroaster, Oxford, 1951.(en) Gherardo Gnoli, Zoroaster in History, Nòva York, 2000.. Pasmens, un tala analisi es complicada per la natura esoterica dei tèxtes. lei datacions « bassas » foguèron prepausadas durant lo sègle XIX. Imaginavan de datas situadas ai sègles II ò I avC. Pasmens, ara, son consideradas coma invalidadas dempuei 1938.
Lo zervanisme
Lo zurvanisme es un movement religiós ipotetic que precediguèt lo zoroastrisme(en) R. C. Zaehner, Zurvan. A Zoroastrian Dilemma, Oxford, 1955, pp. 276-321, 321-336, 335-359.(de) Geo Widengren, « Der Zervanismus », dins Iranische Geisteswelt von den Anfängen bis zum Islam, Holle, Baden-Baden, 1961, pp. 77-108.(fr) René Guénon, « Le Démiurge », La Gnose, novembre de 1909.. Lo dieu Zurvan, paire d'Ahura Mazda e de son adversari Ariman, li ocupa una plaça centrala. Se son existéncia èra reala, lo zurvanisme aguèt donc probable una influéncia sus lo desvolopament dau dualisme zoroastrian. Pasmens, aqueu movement, benlèu actiu vèrs lo sègle X avC, es pauc conegut. Segon lei conoissenças actualas, es una doctrina filosofica tenchuda de mites. Segon ela, Zurvan, lo dieu primitiu, realizava de sacrificis dins l'esperança d'aver un fiu. Coma seis espèrs èran pas satisfachs, aguèt dobtança de l'utilitat vertadiera d'aquelei sacrificis. Ansin, quand obtenguèt finalament un fiu dich Ahura Mazda (ò Ohrmazd), sei dobtes entraïnèron la naissança d'un gemèu dich Ariman (ò Angra Mainyu). Durant la jacina, Ariman sortiguèt en premier mai èra sorn e pudent. Son paire reconoguèt donc solament per fiu Ahura Mazda qu'èra sortit après mai qu'èra luminós e suau. Pasmens, coma Ariman èra l'ainat, aviá lo drech de revendicar la dominacion sus lo monde e Ahura Mazda èra obligat de luchar còntra eu per ne'n prendre lo contraròtle. Se pensava que sa victòria auriá luòc après ans.
La teologia zervanista es restacada a de tèxtes cosmogonics coma lo Bundahishn e a de testimoniatges de teologians, de cronicaires ò de viatjaires arabis. Existiá un grop de divinitats creadas per la Lutz que Zurvan èra lo premier d'entre elei. En fòra de Zurvan, lei principaus èran Ashoqar (la virilitat), Frashoqar (l'esclat) e Zaroqar (lo vielhum).
Periòdes aquemenida, grèc e part
Cir II lo Grand (559-530 avC) e la màger part dei sobeirans de la Pèrsia antica assaièron gaire d'impausar lor religion durant sei conquistas. Au contrari, an generalament laissat sei subjèctes chausir liurament sei religions e sei divinitats tutelàrias. Pendent lo periòde aquemenida, lo zoroastrisme poguèt donc se desvolopar. De mai, la religion dei caps dei sobeirans sembla èstre fòrça similara au zoroastrisme : veneracion de la divinitat Ahura Mazda, existéncia de concepcions dualistas, etc. En revènge, la situacion cambièt après la conquista de la region per Alexandre lo Grand e l'incendi de mai d'una bibliotèca entraïnèt la prèda de mai d'un tèxte zoroastrian. Durant aqueu periòde, lo dieu Mitra auriá evoluït de maniera diferenta en Iran e en Índia. Dins lei regions zoroastrianas, Mitra annexèt una partida dei foncions exercidas per de divinitats eliminadas dau panteon coma Varuna e IndraIndra dispareguèt pas totalament que venguèt una mena « d'arquedemòni ».(fr) Jean Haudry, Religion cosmique, Belles Lettres, París, 1987, pp. 1-30.Pasmens, coma per fòrça ponchs dau zoroastrisme primitiu, i a ges de consensus entre lei cercaires. Existís donc una segonda teoria que pensa que Mitra auriá gardat son unitat en Iran e se seriá fragmentat en tres divinitats (Mitra, Ariman e Varuna) dins lei regions indianas. Pasmens, ara, aquela teoria es fòrça contestada.. De mai, son culte declinèt en fàcia d'aqueu d'Ahura MazdaEn particular, Mitra aparéis pas dins leis archius de Persèpolis que seguisson lei despensas realizadas per cada culte..
Aquò cambièt amb la conquista de Pèrsia per lei Macedonians. Lei rèis seleucidas s'associèron amb la divinitat solara Elios. Aquò permetèt au culte de Mitra de conéisser una certana renaissença dins certanei regions orientalas de Pèrsia(en) Catharine Lorber e Panagiotis Iossif, « The cult of Helios in the Seleucid East », Topoi, vol. 16, n° 1, 2009, pp. 19-42.. Durant lo periòde part, lo culte de Mitra s'estendiguèt tornarmai a tot l'empèri(en) Mary Boyce, « On Mithra's Part in Zoroastrianism », Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. 32, n° 1, 1969, pp. 10-34. Lo zoroastrisme dispareguèt pas durant aqueu periòde. Es per exemple observat en de colonias pèrsas installadas en Capadòcia per Estrabon(en) Mary Boyce, Zoroastrians : their religious beliefs and practices, Routledge, Londres, 2001, p. 85..
Periòde sassanida