vinheta|Bandièra propausada per lo vivaroaupenc.
Lo vivaroaupenc (var. vivaroalpenc), vivaroalpin, o rodanoalpenc, es lo dialècte nòrd-occitan parlat en França dins lo nòrd-èst de Velai, de franjas au sud de Léger, lo nòrd de Vivarés, lo Daufinat meridional, aital coma en Itàlia, dins las Valadas Occitanas e a la Gàrdia en Calàbria (lo bas-vivarés, nòrd-occitan el tanben, es pas de vivaroaupenc, mas la varietat nòrd-cevenòla dau lengadocian).
Denominacions La denominacion de vivaroaupenc la devèm au lingüista Pèire Bèc dempuei los ans 1970, es lo nom que mai s'utiliza encuei. D'unes especialistas an donat tanben d'autres noms au vivaroaupenc: aupenc-daufinenc (Juli Ronjat), nòrd-provençal (Joan Glaudi Bouvier), anfizonic e lo domeni dialectau essent lAnfizòna (Pèire Nauton); o encara aupenc, provençal aupenc, gavòt dins un sens alarjat (normalament l'aupenc e lo gavòt son de subdivisions dau vivaroaupenc, vejatz çai sota).
Dinamica vinheta|Frontieras ancianas dialectalas en Gàllia. Ancianament, lo vivaroaupenc s'estendiá fins a Mauriana"Mauriana" e non "Mauriena". http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-6-CLO.pdf p 95. au nòrd-èst, mai a l'èst en Piemont, mai au sud en Provença, e mai au sud-oèst dins lo País Niçardhttps://ontsacaba.blogspot.com/2018/07/https://web.archive.org/web/20210627234620/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2957/tracas-de-reculaa-dal-vivaroalpenc-dins-varhttps://web.archive.org/web/20210627200759/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/1912/tracas-de-reculaa-totala-o-parciala-dal-vivaroalpenc-entorn-de-nicahttps://web.archive.org/web/20210627232811/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/3173/tracas-de-reculaa-possibla-de-loccitan-en-lo-sud-de-savoia-e-consideracions-linguisticashttps://web.archive.org/web/20210628160042/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/3182/tracas-de-reculaa-possibla-de-loccitan-en-iserahttps://books.google.com/books?id=x31iAAAAMAAJ&dq=Terres+et+langages%2C+peuples+et+r%C3%A9gions%3A+Atlas+et+annexes+bonnaud&focus=searchwithinvolume&q=pi%C3%A9montais.
Perdiguèt sas frontieras ancianas au profièch de l'arpitan, dau piemontés, dau ligur, e dau provençau.
Caracteristicas Sa caracteristica principala es la chaüta de las dentalas intervocalicas latinas simplas : chantaa (o chantaia) per c(h)antada, monea per moneda, bastia (o bastiá) per bastida, maür per madur.
Lo vivaroaupenc, tocant a las T finalas tonicas representa un estat intermediari entre la situacion daus autres dialèctes occitans e la dau francés (E dau francoprovençal) : non i a convergéncia de fòrma entre d’una part los mots de formacion populara eissits d’un etimon que presenta una T simple intervocalica en sillaba finala (ex. latin ; en vivaroaupenc: grat, prat, bontat, ciutat, fortunat, laissat, estat, marit, partit, batut), e d’autra part los mots de formacion populara venguts d’un etimon en (o ), o los mots que provenon d'un manlèu sabent au latin (; en vivaroaupenc: status, discretus, spiritus > c(h)at, plat, rat, petit, sèt, solet; estat, discret, esperit) ; quand lo vivaroaupenc presenta, coma lo francés, doas serias distintas : 1) /gra/, /pra/, /buntˈa/, /siwt'a/, /furtyn'a/, /lejs'a/, /est'a/, /mar'i/, /part'i/, /bat' y/ ; 2) /ʧat/, /plat/, /rat/, /pet'it/, /sɛt/, /sul'et/ ; /est'at/, /diskr'et/, /esper'it/. -tz se pronóncia [s] levat per las formas verbalas, dins las qualas s'amudís completament.
Un trach frequent mas non sistematic es lo rotacisme de l (passatge a r): barma per balma o bauma, escòra per escòla, saraa (o saraia) per salada.
Los parlars aupencs (stricto sensu) an mantengut la prononciacion de la r finala daus infinitius (çò qu'es excepcional en occitan modèrne) e la m finala dels noms prononciada "-mp".
Las combinacions de a e de + article que divergisson dau lengadocian son:
a + lo : aua + las : a las o asde + lo : dau (del o dal per la Contea de Niça e las valaias occitanas de Pimont) de + los : daus (Naut Vivarés), o dels (Auts Alps) de + las : de las o dasLa desinéncia verbala de primiera persona i es -o au present de l'indicatiu (coma en francoprovençal, italian, catalan central e nòrd-occidental, castelhan, galego e portugués): parlo per parli o parle, mas tanben a l'imperfait.
Article
L'article masculin lo ja au sègle XX èra en via de substitucion per le, coma en auvernhat, benlèu per influéncia de l'arpitan e de dialèctes francés.
Lexic
Lo vivaroaupenc ten en general lo vocabulari de l'occitan daube los eventuals cambiaments fonetics dau nòrd-occitan, mas a tanben de formas lexicalas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas daube los dialèctes lemosin e auvernhat. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas exclus per l'amor de donar una mòstra dau vocabulari vivaroaupenc.
afiquet: àbit, vestit, pelha, guelha ajaçar (s'), s'acocolar, s’acoconar, s'acaptar, s'agrovar, s’acratar, s’acatar, s’agrobilhar arlèri: original, babòi as [a] : v. Vès ateirar: recaptar, arranjar, adaptar aüra : ara aure: autre ; autra causa aurelhar: ausir/auvir, entendre barraiar: ?? barronar: barrar, verrolhar, ferrolhar, pestelar belu(g)ar, belujar: beluguejar, trelusir, lampejar, dardalhar brisa (una) : momenton brison, bresilhon, bricalhon: trocet capir: comprendre, entendre chalaa: traça en la nèu chamin: camin. sobre chamin: pel camin chavalh, chavau: caval chorma: grope, còlha coneissença, conoissença, sabença (nf) ; saber (nm) confusion, mescladissa (nf) ; pastís, mescladís, borrolís, embolh, barrejadís (nm) daube: ambe degalhar, escagassar, gastar, esquintar, estraçar, petafinar, abimar, abismar, maganhar, cachar abondamment (adv) : abondament, abondosament, fòrça, a bodre, a refolaa, a ragís d'ès: v. Vès demiea: mièg, mièja dimencha f. : dimenge dintre: dins (tanben emplegat) dissande(s): dissabte divèrt: disavèrt; dolent, marrit entalabordir: estordir eissubliar: oblidar embabiolar, embabiaular: enfaitilhar amb de mots empassaire: farinx (nm) ; gargamela (nf) endarrier: autom, tardor enlojar(s'): obstruir enquesiam (mai): endacòm (mai) entrapar: plantar, atrapar esgrasar: gratar esmaiar: inquietar, estonar; ocupar, afarar eüra: v. Aüra fachina : nina, patòta, popada, popèia fesclard: embuc fuèc: fuòc galar (se) : s’amusar gangalhar (se) : brandar garçon: filh garna: branca de conifèr amb las agulhas gibar: secotir golalhon: gargalhon guinhar: bolegar guinhar, guinchar, clucar, parpelejar, clinhar jarri: buòu, brau laïns: dedins, lahens/laguens gasc. liéger: legir, léger lucar: gaitar (tanben emplegat) mainaa (nf) ; dròlle, enfant, pechon (nm) marrit, marria: enfant, manit, filh, -a mièijorn o miegjorn: miègjorn nèça: neboda nipat: original (persona estranha) ordi(lh?)s: otilhs paniòu: nesci, pauc desgordit paparòt: pureia, sopa patir: suportar pechon: pichon, dròlle, mainat (tanben emplegats) pechon-marrit, pechona-marria: pichon-filh, pichona-filha pereu: tanben pialar: escorçar piana: pantofla pifraire: golut pom m. : poma quesar (/se ~) : (se) calhar, (se) tàiser quistar: recampar (d'argent, de causas) ramentar (/se) : (/se) remembrar, (/se) recordar, se sovenir rata penaa, rata pena, rata plena, rata pen(n)ata, rata penada, rata penat, rata bòrnha, rata voloira [voroira] («soritz que pana») recèure: recebre recordari: pensada, tèsta (al figurat) remieutar : murmurar ren: res. quauque ren aure: quauque ren mai repuar: reprendre, recomençar sabentat, sapientat: sapiéncia sabença, sciéncia saule, -a : sadol, -a soca: còlha tabalòri: nesci taravèla: foradoira, traucadoira tege: fart totaüra: totara uau [jaw] : uèlh (tanben emplegat) varalh : tap (trafec rotièr) varalhar: agitar; forfolhar; vagabondar, rodar vès, v-ès [ves/be], [vas], d'ès : en/a; a cò de. ex: Vès Clarmont (Marcha, Lengadòc, Provença, Forés, vivaro-alpin) (la poténcia e omnipreséncia del francés bota a identificar v-ès a vèrs, mas las doas proposicions non an pas ren a veire) virolaa: virament, tornejament, remolin, molinatge, molinet
Sosdialèctes I a dos grands sosdialèctes. L'aupenc (vivaroaupenc de l'èst) se parla dins los Aups, çò es dins las Valadas Occitanas (estat italian), los Auts Aups, lo nòrd e lo centre daus Aups Maritims e lo nòrd e lo centre daus Aups d'Auta Provença. Se caracteriza per una fonetica fòrça conservatritz, ont sovent se pronóncia totas las consonantas finalas coma en occitan medievau, en particular la -r finala daus vèrbs a l'infinitiu e de las terminasons -ier, -aor, -ior (per -ador, -idor). Tanben se pòt auvir, dins certans parlars, las finalas intactas -m , -rn , -rm , -lm . Se subdevesís en doas sosvarietats segon Robèrt Lafont: Lo cisaupenc o aupenc orientau dins las Valadas Occitanas (estat italian). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'inaupenc, que correspònd aproximativament au cisaupenc, mas en exclusent las Valadas Occitanas dau nòrd e en apondent Cairàs. Lo gavòt subre lo pendís occidentau daus Aups (estat francés). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'intraaupenc, que correspònd aproximativament au gavòt, mas en exclusent Cairàs e en inclusent lo nòrd de las Valadas Occitanas. Lo vivarodaufinenc (vivaroaupenc de l'oèst) se parla dins lo sud d'Isèra, Droma, lo nòrd de Vivarés (Ardecha), lo nòrd-èst de Velai o dau Naut Léger (vèrs Sinjau) e dins de franjas au sud de Léger (vèrs Sant Bonet dau Chastèl e Lo Borg d'Argentau). Se caracteriza per una fonetica mai evolutiva, pròcha de las tendéncias de l'auvernhat e dau lemosin, en amudissent las consonantas finalas. Segon Felip Martèl, i a doas sosvarietats: Lo vivarovelaiés a l'oèst de Ròse (nòrd-èst de Velai, franjas de Léger e nòrd de Vivarés : Naut Vivarés, Botèiras). Lo rodanodaufinenc en Droma e dins lo sud d'Isèra.
Chal ben precisar que lo bas-vivarés (o sud-vivarés) es un parlar lengadocian e non pas vivaroaupenc.
Comparason de las nòrmas
En cisaupenc (varietat de vivaroaupenc de las Valadas Occitanas), doas nòrmas se fan concurréncia, la nòrma classica e la nòrma de l'Escòla dau Pò.
Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan cisaupenc (extrach de la Declaracion Universala dels Dreches Umans)
Un tablèu mai complet de totas las nòrmas de l'occitan se pòt consultar a l'article occitan. Nòrma classica Nòrma de l'Escòla dau PòTotas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech. Son dotaas de rason e de consciéncia e lor chal agir entre elas amb un esperit de frairesa.Toutes les persounes naisoun liures e egales en dignità e en drech. Soun douta de razoun e de counsiensio e lour chal agir entre eles amb (/bou) un esperit de freireso.
Bibliografia Mots du Champsaur, Hautes-Alpes, Claudette Germ
Alibert L., 1976, Gramatica occitana segond los parlars lengadocians, Montpellier, CEO, 2a edicion.
Anghilante D. & Bianco G., 2002, Parlar, lèser, escriure en occitan alpenc oriental, Regione Piemonte / Chambra d’òc.
BRONZAT Franc, MARTÈL Felip (1983), L'espandi dialectau aupenc, assag de descripcion, Revista Novel temp''.
Carrera A. 2007, Gramatica aranesa, Lleida, Pagès Editor.
Comission internacionala per la normalizacion linguística de l’occitan alpin 2008, Nòrmas ortogràficas, chausias morfològicas e vocabulari de l’occitan alpin oriental, Coni, Espaci occitan / Regione Piemonte.
Chambon J.-P., 2003, « La déclinaison en ancien occitan ou : comment s’en débarrasser ? Une réanalyse descriptive non orthodoxe de la flexion substantivale », RLiR, n° 67.
DALBERA Jean Philippe, 1994. Les parlers des Alpes- Maritimes, étude comparative, essai de recontruction, ed. Association Internationale d’Etudes Occitanes, Londras (Anglaterra), 1984, 750 p.
Deledar J., 1995, Grammaire des parlers Couserannais, IEO-Arièja, Loubières (09).
Deledar J. &t Poujade P., 2001, L’occitan parlé en Ariège, Pamiers, Cercle Occitan Prosper Estieu.