Un roman (var. romanç) es una òbra literària d'imaginacion constituïda d'un racònte, generalament en pròsa, d'una certana longor que son interès es la narracion d'aventuras, l'estudi de mors ò de caractèrs ò l'analisi de sentiments ò de passions. Es tanben lo genre literari que gropa l'ensems deis òbras aguent aquelei caracteristicas.
Aparegut tre l'Antiquitat, lo roman demorèt un genre menor fins au sègle XVI onte comencèt de se desvolopar, principalament per mejan dau roman de cavalariá. Se desvolopèt durant lei sègles XVII e XVIII amb l'aparicion de genres novèus e prenguèt sa forma modèrna durant lo Periòde dei Lutz. Au sègle XIX, venguèt lo genre principau de la literatura (Edat d'Aur dau roman). Son influéncia demeniguèt dins lo corrent dau sègle XX en causa dau desvolopament d'arts concurrents (cinèma...). Pasmens, lo roman garda son ròtle preponderant au sen de la literatura e es totjorn un element culturau important.
Istòria
Leis originas dau roman
De l'Antiquitat a l'Edat Mejana
Lo roman es un genre literari ancian que demorèt pauc frequent fins au sègle XII. D'efiech, lo roman grèc antic apareguèt dins lo corrent dau sègle I avC a partir de l'epopèia, de la cronica istorica e dau teatre. Èra escrich en pròsa e permetiá de desvolopar de racòntes pus coërent e pus realistas qu'aquelei de la comèdia e dau drama satiricEn Grècia, lei romans èran classats entre lei racòntes mitologics e lei cronicas istoricas depintant leis accions de personatges istorics.. Leis intrigas èran sovent amorosas e ritmadas per divèrsei peripecias (raubatòris, piratas...).
Après lei Grècs, lei Romans escriguèron tanben quauquei romans coma lei Metamorfòsis d'Apulèu e lo Satiricon de Petròni. Pasmens, l'utilizacion foguèt de la pròsa foguèt pas sistematica durant l'Antiquitat. Ansin, dins d'autrei regions, coma lo sud d'Índia ò la França medievala, lo roman èra sovent versificat e èra escrich amb de jòcs d'escritura.
Lo roman japonés
Dins lo corrent de l'Edat Mejana, se desvolopèt en Japon un corrent literari qu'escriguèt plusors romans de remarca. Lo pus famós es Lo dich dau Genji de Murasaki Shikibu (973 ò 978 - 1014 ò 1031) qu'es considerat coma lo premier roman psicologic. Lo roman japonés contunièt d'existir d'un biais independent durant lei sègles seguents amb d'autors coma Ihara Saikaku (1642-1693), Ueda Akinari (1734-1809), Jippensha Ikku (1765-1831) ò Kyokutei Bakin (1767-1848). Son evolucion es depintada dins l'article « Literatura japonesa ».
L'aparicion dau roman europèu medievau
thumb|right|Illustracion dau roman medievau Lo Roman de Renart.
En Euròpa, lo roman medievau es eissit de l'epopèia, de la poesia cortesa e dei fableus. A l'origina, designava una òbra escricha dins la lenga dau pòble (dicha « roman ») per oposicion au latin qu'èra la lenga dei clercs e deis elèits intellectuaus. Lei premiers romans, coma lo Roman d'Alexandre (sègle XII), èran donc versificats car adoptèron leis estiles de la literatura latina e qu'èran destinats a una lectura orala.
L'usatge de la pròsa se desvolopèt e s'impausèt a partir de la fin dau sègle XII ò dau començament dau sègle XIII. Lei rasons a l'origina d'aqueu cambiament son mau conegudas. Son probable liadas per l'abandon progressiu de la lectura orala e a la demanda creissenta dau lectorat per de racòntes pus realistas. Premier, la pròsa remplacèt lei vèrs dins lei passatges narratius avans de constituir l'integralitat de l'òbra. Lo Lancelot en pròsa foguèt un roman major d'aquela transicion.
Una evolucion parallèla aguèt luòc per lei fabliaus qu'èran de racòntes satirics versificats coma lo Roman de Renart. Se debanèt entre lei sègles XII e XVI e entraïnèt l'aparicion de ficcions cortas que prefiguran lei novèlas. Enfin, l'emergéncia dau roman foguèt favorizada per la multiplicacion dei traduccions que permetèron de difusar leis òbras en pròsa dins totei lei reiaumes d'Euròpa Occidentala.
Lei premiers corrents romanescs
La data precisa de l'aparicion dau roman modèrne es malaisada de fixar car es l'objècte de debats entre especialistas. Dins aquò, lei sègles XVI e XVII son sovent avançats. D'efiech, aqueu periòde veguèt una fusion de divèrsei tradicions literàrias europèas que donèron pauc a pauc sei trachs actuaus au roman.
Lo corrent comic
thumb|right|Miguel de Cervantes, autor de Don Quichòte qu'es sovent considerat coma lo premier roman modèrne.
Lo corrent comic, amb lo sosgenre picaresc, apareguèt en Espanha dins lo corrent dau sègle XVI. Contèt leis aventuras, generalament linearas, d'un eròi miserós mai desgordit (lo picaro) amb una tonalitat comica que li permet de criticar lei mors de la societat. Per aquò, leis autors utilizèron sovent un ton autobiografic e realista amb de descripcions pròchas dau naturalisme. Entre leis òbras pus famosas dau periòde picaresc espanhòus, se pòdon citar La Vida de Lazarillo de Tormes publicat en 1554 per un autor demorat anonim ò La Vida de Don Pablo de Segòvia escrich per Francisco de Quevedo y Villegas (1580-1645). Lo Don Quichòte de Miguel de Cervantes (1547-1616), paregut en 1605 e sovent considerat coma lo premier roman modèrne, s'inspira dau roman picaresc mai utiliza son estrucutura d'un baisi parodic per criticar la societat espanhòla de la fin dau sègle XVI.
Puei, lo genre picaresc passèt en França au sègle XVII onte foguèt largament desvolopat per d'escrivans coma Antoine Furetière (1619-1688), Savinien Cyrano de Bergerac (1619-1655), Jean de Lannel (mòrt en 1630), Charles Sorel (mòrt en 1674) e Paul Scarron (1610-1660). En Alemanha, foguèt adoptat per Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen (1622-1676).
Lo corrent barròc
Lo roman barròc se desvolopèt dins lo corrent dau sègle XVII, principalament en França, a partir dau roman grèc e dau roman de cavalariá. Es un roman sentimentau e d'aventura amb de trachs campèstres e meravilhós. Lei personatges èran estereotipats e lei racòntes, fòrça lòngs, donavan una gròssa importància ai dialògs amorós. D'un biais generau, l'intriga separava dos amants que devián se cercar e faciar d'aventuras imprevistas que meton a l'espròva son amor e sa determinacion. A la fin, lei dos èran reünits e son amor èra confiermat per leis espròvas enduradas.
Entre leis òbras majoras d'aqueu corrent, son pòdon citar Lo Grand Cirus de Madeleine e Georges de Scudéry, l'Astrée de Honoré d'Urfé e Zaïde de Maria Madalena de la Faieta.
Lo corrent galant e istoric
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, apareguèron de romans corts tractant de tèmas seriós empruntats a la vida privada e au passat istoric. Lo ton de l'escritura, generalament ben aprés, prefigurava aqueu dau roman modèrne. Un exemple d'òbra apartenent a aqueu genre es la Princessa de Clèves de Maria Madalena de la Faieta. L'eroïna, somesa a la tentacion d'un amor illicit, i resistiguèt avans d'avoar sei sentiments a son marit. Aquò agrava son malastre qu'es pauc a pauc amorçat per una vida piosa.
Lo periòde dei Lutz e l'aparicion dau roman modèrne
A la fin dau sègle XVII e au començament dau sègle XVIII, lo roman suscitava de resisténcias fòrtas de part d'autors classics. Criticavan sa manca de prestigi (lo roman èra pas citat per leis Ancians), son abséncia de nòrmas claras e sei descripcions corruptritz. Pasmens, aqueu periòde veguèt tanben una importanta diversificacion dau roman que prenguèt son aspèct modèrne. Lo Reiaume Unit aguèt un ròtle primordiau dins aqueleis evolucions que s'exportèron rapidament vèrs França e Alemanha.
Aquela multiplicacion dei genres donèt pauc a pauc au roman una plaça centrala dins la literatura europèa. Foguèt favorizada per l'alfabetizacion creissenta dei populacions que creèt una demanda pus importanta d'òbras literàrias. Lei ficcions ludicas dau periòde precedent foguèron remplaçadas per d'intrigas autenticas eissidas de biografias, de confessions, de correspondéncias, de jornaus de viatge... etc. Robison Crusoe, que s'inspira deis aventuras dau marin Alexandre Selkirk, es un exemple d'aqueu cambiament. En particular, a respèct de l'epòca anteriora, vèn un personatge complèx amb una psicologia qu'evoluciona durant lo racònte.
Puei, lei genres romanescs se multipliquèron a mesura que leis evolucions iniciadas dins leis Illas Britanicas se difusèron dins lo rèsta d'Euròpa. Apareguèron ansin lo roman de mors (Samuel Richardson, Jane Austen, Marivaux...), lo roman istoric (Walter Scott, Daniel Defoe...), lo roman comic (Laurence Sterne, Tobias Smollett, Diderot...), lo roman gotic (Horace Walpole, Ann Radcliffe, Jan Potocki...), lo roman epistolar (Jean-Jacques Rousseau, Goethe, Laclos...), lo roman libertin (Marqués de Sade...) e lo roman filosofic (Voltaire...).
Lo sègle XIX ò l'Edat d'Aur dau roman
Leis evolucions dau sègle dei Lutz (usatge dei temps dau passat, narrator omniscient, devesiment de capítol) arribèron a maduretat a la fin dau sègle XVIII. Conoguèron gaire de cambiaments fins au sègle XX. En parallèl, lo roman aquistèt un prestigi novèu e venguèt lo genre centrau de la literatura gràcias a sa capacitat de tocar de publics largs e variats. Ansin, lo sègle XIX es sovent dich l'Edat d'Aur dau roman.
Lo movement romantic
Preponderants durant la premiera mitat dau sègle XIX, lei romantics foguèron lei premiers qu'integrèron lo roman dins sa teoria estetica. Lo roman romantic es caracterizat per una exaltacion dei sentiments e una cèrca dau pintoresc. Pasmens, aqueu genre foguèt pauc practicat per leis autors romantics que li preferiguèron generalament lo drama e la poesia. L'excepcion principala foguèt França amb Madama de Staël (1766-1817), Chateaubriand (1768-1848), Alfred de Vigny (1797-1863), Prosper Mérimée (1803-1870), Alfred de Musset (1810-1857), Alexandre Dumas (1802-1870), George Sand (1804-1876) e Victor Hugo (1802-1885). En fòra de França, se pòdon citar Novalis (1772-1801), Jean Paul (1763-1825), E. T. A. Hoffman (1776-1822), Walter Scott (1771-1832) e la familha Brontë.
Lei corrents realistas e naturalistas
Lo corrent realista es caracterizat per la versemblança de seis intrigas, sovent inspiradas per de fachs reaus, e per la richessa de sei descripcions. Lei personatges, qu'apartènon a totei lei generacions e a totei lei classas socialas, an generalament una psicologia fòrça detalhada. L'objectiu de l'autor es de presentar, d'un biais critic, una partida de la societat contemporanèa. Honoré de Balzac (1799-1850), de còps considerat coma lo fondator dau roman modèrne, es un deis escrivans majors d'aqueu movement amb son cicle de la Comèdia Umana ont apareisson de miliers de personatges. Dins aquò, se pòdon tanben citar lei Francés Gustave Flaubert (1821-1880) ò Guy de Maupassant (1850-1893).
Durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo desvolopament dei sciéncias umanas e socialas entraïnèt la transformacion dau realisme vèrs lo naturalisme. L'artesan principau d'aquela evolucion foguèt Émile Zola (1840-1902) qu'assaièt d'estudiar leis efiechs dau mitan sociau sus lo comportament e la psicologia dei personatges. Lo succès d'aquel encaminament foguèt considerable e lo naturalisme se difusèt largament en Euròpa e en America amb Leon Tolstoi (1828-1910), Ivan Turgenev (1818-1883), George Eliot (1819-1880), Anthony Trollope (1815-1882), Eça de Queiroz (1845-1900), Giovanni Verga (1840-1922), John Steinbeck (1902-1968), Jack London (1876-1916) e Ernest Hemingway (1899-1961).
Lo roman popular