thumb|300px|La bèla dormenta (Sleeping Beauty), pintura d'Henry Meynell Rheam La bèla dormenta o La bèla dormenta del bòsc o La bèla del bòsc dorment es un conte de fadas nascut de la tradicion orala. Las versions mai difusadas del conte son, en òrdre cronolologic, Talia, Solelh e Luna, de l'italian Giambattista Basile (Pentameron, 1634), La bèla del bòsc durmient, del francés Charles Perrault, (Los contes de maire l'auca, 1697) e Dornröschen o La Bèla dormenta del bòsc, dels alemands Jacob e Wilhelm Grimm (de Contes de l'Enfància e del fogal, 1812).En napoletan, la siá lenga originala, "Sole, Luna e Talia", en "Lo cunto de li cunti overo lo trattenemiento de peccerille". En lo francés original lo títol del conte es "La Belle au bois dormant" e lo de l'òbra que l'inclutz "Les Contes de ma mère l'Oye".GRIM (1995). En l'alemand original, lo conte e lo sieu protagonista son apelats "Dörnroschen" e la compilacion de la quala fan partida "Kinder- und Hausmärchen".

Ara, las versions mai popularas son los recits basats sul conte de Charles Perrault e influenciats per d'elements dels Fraires Grimm. Lo succés de la version cinematografica de Walt Disney Pictures, de 1959, contribuiguèt fòrça en la popularizacion de l'istòria a escala mondial.Pérez Gil, María del Mar.

Trama La sinòpsis seguent se basa sul raconte de Perrault e dels Fraires Grimm (los elements caracteristics de la version de Basile son mencionat en la seccion "Variantas"):

Après una longa esterilitat un rei e sa reina an una filha. Invitan a una fèsta, en onor de la mainada, de menas de fadas o damas que mejançant de mascariás lor autrejan de dons positius. Mas alara interven una dama o fada qu'avián oblidat de convidar, qu'otratjada, declara que lo jorn que la mainada farà los quinze -o setze- ans se fiçarà lo det amb lo fus d'un rodet e ne morirà. Mas una de las fadas o damas convidadas qu'aviá autrejat pas encara lo sieu don a la princessa merma aquel malefici: la princessa se fiçarà lo det, mas puslèu que de morir dormirà un sègle.

En van, lo rei enebís totes los rodets dins lo sieu reialme e que se los creme totes. Atenguent l'edat indicada, la princessa, curiosa dins una tor del castèl, tròba una vielhòta que fiala amb un rodet. La gojata lo pren, se fiça lo det e cai endormida. Lo sòm s'espandís a totes los abitants del castèl, e aquel es amagat per una espessa vegetacion.

Cent ans après un prince ausís l'istòria de la bèla dormenta e se dirigís cap al castèl amb la tòca de la desrevelhar. La vegetacion li dobrís passatge. Quand arriba dins lo castèl tròba la princessa endormida e demòra captivat per sa beutat. A aquel moment ela e totes los estatjants del castèl se desrevelhan, e mai tard lo prince e la princessa se maridan.

Un còp los dos joves maridats, lo prince torna al sieu reialme. Alà revèla pas als sieus parents çò qu'arribèt amb la princessa, amb la paur que sa maire, que se ditz qu'es en partida ogra, se vire contra son esposa e los filhs que poirián aver amb ela. Los enfants son fin finala dos: una dròlla que se nomena Auròra, e un mainat que se nomena Jorn.

Al morir lo rei, lo prince eireta de la corona e mena al sieu reialme son esposa e sos enfants. Alà son plan recebuts per totes, levat per la reina maire.

Un jorn lo rei deu s'absentar e sa familha demòra al palai. Alara la reina maire ordona al cosinièr d'aucir Auròra e la preparar per la manjar. Mas lo cosinièr fa que son esposa amague la mainada e a la plaça d'Auròra cosina un anhèl, que la reina maire manja segura qu'es la sieuna felena. Çò meteis se repetís amb lo prince Jorn e amb la reina consòrt (qu'aviá estat la bèla dormenta): totes son amagats de l'ogressa a l'ostal del cosinièr. Mas finalament l'ogressa passa près de l'ostal e ausís lo rire dels mainats. Furiosa de l'engana ordena que se prepare una olassa emplida de sèrps, de grapauds e tota mena de creaturas marridas e mortalas. Son intencion es d'i metre dedins la consòrt, lo cosinièr, son esposa e los mainats.

Quand s'anava executar la senténcia, arriba lo rei, mas, al veire tot aquò, l'ogressa se geta dins l'ola e es devorada per totas las verminas qu'i a dedins. Lo rei deliura son esposa, los enfants, lo cosinièr e sa femna, e fa las onors a aqueles darrièrs per aver protegit sa familha e totes vivon aüroses per sempre.

Variantas

Lo nom de la protagonista Dins la version de Basile la protagonista se sona Talia (del grèc Thaleia, "espelida"), dins aquela  de Perrault a pas nom pròpri e dins la version alemanda dels Fraires Grimm se nomena Dornröschen.

Dins la version de Perrault Auròra es lo nom de la filha de la protagonista, mas dins lo balet de Chaikovsky ven lo nom de la maire. Lo film de Disney conservèt aquel transferiment.

Lo nom del conte Lo nom del recit mai difusat dins la lenga latinas, La bèla dormenta, (que s'apond "del bòsc") ven del nom que li donèt Perrault. Mas Perrault titola son conte amb una ipallaja "La Belle au bois dormant", que seriá La bèla del bòsc dorment.

La trama Lo tèxte de Basile e de Perrault incluson las doas de sequéncias narrativas (aquela del sòrt que tòca la protagonista e aquel del mal acte de l'esposa del rei o maire del prince). Aquel dels Grimm escarta la darrièra. La primièra sequéncia narrativa es fòrça similara dins lo conte alemand e en lo francés, mas aquestes an de diferéncias notablas a respècte de l'italian. Comparativament los noses narratius dels tres racontes classics son los seguents. Basile Perrault Fraires Grimm Un rei e una reina capitan pas a aver d'enfants Una rana profetisa la naissença de la protagonista A un "grand senhor" nais una filha (pas de mencion de la maire) Lo rei e la reina an una filha La mainada se nomena Talia Se menciona pas lo nom pròpri de la mainada (se sona la “Bèla Dormenta”) Se menciona pas lo nom pròpri de la mainada (après se sona “Dornröschen”) Lo paire convòca "savents e devinaires" per predire lo futur de l'enfant Los reis festejan lo bateg de la princesa e invitan las 7 bonas fadas perque li autregen de dons Los reis festejan la naissença de la princesa e invitan "dònas sàvias" que li autregen de dons Lo futur de Talia es profetizat (sens mai de detalhs) per de devinaires: corrís un grand risc per una estaringla de lin Una fada marrida qu'avián oblidat e convidar fa irrupcion e, com aviá pas estat invitada e li foguèt pas balhada una medalha d'aur per las autras fadas, maldiguèt la princesa: se fiçarà lo det amb lo fus d'un rodet e morirà Una dòna sàvia qu'avián oblidat d'invitar fa irrupcion e coma foguèt pas invitada, maldiguèt la princessa: se fiçará lo det amb una estarengla e morirà Una de las bonas fadas bonas qu'encara aviá pas autrejat son don merma la maldicion amb un autre don: la princessa dormirà 100 ans e la desrevelharà un prince Una de las dònas sàvias qu'encara aviá pas autrejat son don merma la maldiccion amb un autre don: la princessa dormirà solament 100 ans (se menciona pas lo començament) Lo paire de Talia proïbís lo lin a son ostal Lo rei proïbís los rodets dins lo sieu reialme Quand Talía es majora (edat indefinida) e encontra una fialaira innocenta Quand la princesa a "15 o 16 ans" encontra una fialaira innocenta Quand la princessa a 15 ans encontra una fialaira ambigüa (innocenta?) Talia "cai mòrta" se fica una estarengla de lin jos una ongla La princessa cai dormida en se fiçant amb lo fus La mòrt (o sòm sobrenatural) tòca solament Talia La fada que mermèt la malediccion torna e, perque la princesa no se trape sola al desrevelh, fa dormir tot lo palai (levat los reis), que demora enrodat per una vegetacion impenetrabla Tot lo palais (e tanben los reis) dormís e es enrodat per una vegetacion impenetrabla Lo paire desolat abandona Talia e desapareis del raconte Los reis, desolats, abandonan lo palais, que la fada cubrís de vegetacion per protegir a la princessa Los reis tanben dormisson Un rei (que mai tard aprendrem qu'es maridat) arriba al luòc a l'ocasion d'un viatge de caça Un prince (que se dedutz qu'es celibatari) arriba al luòc a l'ocasion d'un viatge de caça. Li contan l'istòria e se'n va en cèrca de la princessa Lo rei percaça un falcon fins a l'ostal de Talia La vegetacion emmascada dubrís un passatge fins al palais La vegetacion emmascada dubrís un passatge al prince fins al palais e s'apercep que lo precedent aspirants e liberators moriguèron dins la vegetacion Lo rei arriba per escasença fins a la jova que pareis mòrta Lo prince, coma previst, arriba a la jova dormenta Lo rei, emmascat, emprenha la princesa sens desrevelhar e se'n va Lo prince, emmascat, se met de genolhs près de la princessa La princessa fa nàisser dos enfants, Luna e Solelh (La princesa farà nàisser sos enfants mai endavant, se sonaràn Auròra e Jorn) Talia se desrevelha quand los enfants popan lo det e n'extrason l'estarengla La princessa se desrevelha après 100 ans de sòm e abans l'arribada delbprince. Lo palais se desrevelha tanben La princessa se desrevelha amb lo poton del prence (es sosentendut que passèron lo 100 ans predits). Lo palais se desrevelha tanben (e tornan aparéisser los reis). Lo rei torna e s'acòrda amb Talia La princessa e lo prince se maridan (La princessa ja aviá fach nàisser dos enfants abans de se desrevelhar) La princessa, après que se desrevelhèt e se maridèt amb lo principe, a dos enfants: Auròra e Jorn Lo conte es acabat Lo rei torna al sieu fogal sens Talia ni enfants, que s'es maridat endacòm mai Lo prince torna al sieu palais sens la princessa nimai los enfants, qu'a paur de la sieuna maire per mièg ogressa La reina, esposa del rei, per mejan de son secretari descobrís que son marit a una amanta e ordena que li prenguen los enfants Lo prince, ven rei a la mòrt del paire, pren amb el la princessa e los enfants, que la reina maire se'n sap mal Lo nòu rei s'absenta del palais daissant sus plaça la princessa e los enfants La reina ordona a son secretari que los enfants sián preparats pel cosinièr e servits a son espós La reina maire ordona al cosinièr que los enfants sián preparats per se los manjar ela Lo cosinièr amb pietat amaga los enfants a l'ostal de sa femna e en secret los remplaça per de carn animala La reina maire descobrís que los enfants son vius La reina ordona a son secretari que Talia siá getada dins un fuòc La reina maire ordona que la princessa e sos enfants sián getats dins una olassa plena de verminas L'aparicion del rei empacha que siá executada la pena de mòrt La reina, per òrdre del rei, pren plaça dins lo lenhièr destinat a Talia La reina, un còp descobèrta, se geta dins l'ola destinada a sa nòra e sos felens e perìs Lo secretari es tanben brutlat al lenhièr e lo cosinièr es premiat Lo cosinièr e sa femna premiats per aver salvat la familha reiala Lo conte es acabat

L'estil Alara que la version dels Fraires Grimm es fòrça basica per li donar mai d'embeliment e simplicitat, Perrault apond de comentaris perspicaces e quitament umoristics, atal o fa après aver contat lo desrevelh de la princessa:«Fin finala, fasiá quatre oras que parlavan e avián pas encara conversat de la mitat de las causas qu'avián de dire.»— Charles Perrault«Lo prince ajuda la princesa a se levar e vegèt qu'èra toda vestida, e amb granda magnificéncia; mas s'abstenguèt de li dire que sos vestits èran d'una autra epòca e qu'encara portava colareta; totun ne pareissiá pas mens bèla.»— Charles Perraultcentre|thumb|600x600px|Víktor Vasnetsov (1848-1926): La princessa dormenta (Спящая царевна, 1900-1926).

Fonts Las fonts del raconte conjugan çò popular e oral amb çò cultivat e escrit. Se coneisson de precedents indians, grecolatins, islandeses, occitanocatalans e franceses. Lo brot del raconte (la domaisèla presa dins un sòm sobrenatural que se desvelha per l'intervencion d'un amant) es ja present en los tèxtes seguents: