As línguas pareci-uaurá (brasílico waurá),Houaiss, verbete uaurá (também pareci-wauja, línguas Mato Grosso ou línguas Xaray-Xingu) são um grupo de línguas aruaques faladas no estado do Mato Grosso, Brasil.Ramirez, Henri (2019). Enciclopédia das línguas arawak: acrescida de seis novas línguas e dois bancos de dados. (no prelo)Ramirez, Henri, & França, Maria Cristina Victorino de. (2019). Línguas Arawak da Bolívia. LIAMES: Línguas Indígenas Americanas, 19, e019012. https://doi.org/10.20396/liames.v19i0.8655045Ramirez, Henri (2001). Línguas arawak da Amazônia Setentrional. Manaus: Universidade Federal do Amazonas. (PDF)
Línguas As línguas são:
Xingu Uaurá (wauja/waurá), Mehinaku Yawalapiti Xaray Salumã Pareci † Sarave
(† = língua extinta)
Comparação lexical Comparação lexical entre o pareci, o waurá, e o yawalapiti:Ramirez, Henri (2019). Enciclopédia das línguas arawak: acrescida de seis novas línguas e dois bancos de dados. (no prelo)
Número Português Pareci Uaurá Yawalapiti Proto-Arawak 1. cabeça -tsew(e) -tɨwɨ *-kɨwɨ 2. orelha -teni -taini (wapixana, etc.) 3. olho -ð-ʊtse -ʊtɨta / -ʊʐɨta -ʊrita *-l(-)ʊkɨ 4. nariz -kili -kitsi / -kiri -kjiʃi *-kiri 5. boca -kanatse -kanatɨ -kaɲatsi *-kanakɨ 6. lábio -kirihʊ / -kerehʊ -kirapi -kirahi *kira- 7. dente -ae-kʊli -tsewe -tsɨwɨ *-atsɨ-wɨ 8. língua -neni -nẽ(ĩ) -ɲɨ *-neni 9. unha -hʊta *-tsʊta 10. unha -hʊpa-rata -pa-rata *-hʊba-da 11. pé -kitʃi -kitsapa -kjiʃa *-kidiba 12. coxa -hʊtse -pʊtɨ -pʊti *-pʊkɨ 13. perna -katsahe -kati -kati *-kati 14. mão -kahe -kapɨ *-khapɨ 15. mão -wetsekʊ -wiʐɨkʊ -wirikʊ 16. braço -kanʊ -kanʊ -kanʊ *-kanʊ 17. braço -tani -tana -tana *-dana 18. excremento -itʃika -tʃika -tʃikiʊ *-idika 19. urina -ðʊtene *-tsinɨ 20. urinar ðʊka-ha *-(a)laka 21. pescoço -hinʊ -pĩʊ̃ -hiniʊ *-nʊ 22. peito -tikʊ-la *-dʊkʊ 23. seio -hñ -hi *-dɨnɨ 24. osso -ahe -napɨ -api *(n)apɨ 25. sangue -eðʊ (sarave) -ɨʐa -iʃa *-ɨtha 26. carne -ete -hɨtai -hiti *-ɨdɨ- 27. pele -maili -maĩ -maa *-ɨma 28. casca -tata -ɨtata -irata *-ɨda 29. flor -ewe *-çɨwɨ 30. raiz tahare -tapa -tapa *dabarɨ 31. folha -hana -pana -pana *-bana 32. semente -etse -itɨ -iti *-ikɨ 33. cauda -ihʊ -ipʊ -ihʊ *-idi-pi 34. homem ena enɨʐa ɨrina 35. mulher tɨneʐʊ tiniʃʊ *tsɨna-rʊ 36. esposa -eð-ane-tʊ -inʊ -inʊ *-inʊ 37. mãe -itʊ / -initʊ -ɨnʊ *-ɨnʊ 38. sol kamai kamɨ kami *kamʊi 39. céu, alto enʊ enʊ ɨɲʊ *jenʊ 40. luz ðaʊkana- *lʊkʊ 41. lua keji keʐɨ kɨɨri *kaçɨthɨ 42. água ʊne ʊnɨ / wene hʊ / wɨɲɨ *hʊnɨ / *wene 43. água -ða -ɣa / -ja -ja *-la 44. rio wakʊ akʊ *wakʊ 45. casa -hana -pã pa *-pana 46. aldeia -wenaka-la -pɨna -pina *-wɨnaka-[ree] 47. pedra tseha-li tɨpa tiipa *kɨba 48. pedra ihihi (sarave) epitsi *(h)epɨtsi 49. areia kaihʊlʊ, kate kehɨ- kɨtsɨkɨ *kadɨ 50. fogo -irikati itsei ʃɨ *dika-ri 51. lenha -itima *tsɨma 52. cinzas -wehe wehepe wɨpɨ 53. caminho -ahʊ ahɨnapʊ, apʊwi aʃinapʊ *-atɨn-apʊ / *adɨnapʊ 54. noite, preto k-iða jalaki ʃalakji *la- 55. sal etsewe ɨtʃɨwɨ *ɨtɨwɨ 56. canoa iʃa (salumã) itsa iiʃa *(h)ita 57. quente wata ijata kʊlata 58. frio waitare aʊtsa aʊtsa *(a)wada-rɨ 59. bom awe / awari awɨʐɨ awiri 60. pesado timena ɨmɨna himina *haɨmɨna 61. comprido waha awapa ʊhapa *awia 62. longe tsekʊ ihɨkʊ *tekʊ 63. vermelho mɨhɨʐa / hemɨʐa tiwira / hemɨ *ɨra 64. verde tihʊre ipʊla sihʊla *hipʊrV 65. azedo kata-la *kada-ma 66. amargo tihe *kepi-tsi 67. beber -era *-dɨtha 68. comer -nitsa ãĩtʃa atʃa *-(a)nika 69. morder -talʊ-ka -talʊ-ka -talʊ-ki *-arʊ 70. ouvir -tsema -teme -tsɨmɨ *-kema 71. dormir temaka hɨmaka -tima *-dɨmaka 72. sonho itʃeheni sẽpʊ ʃɨpʊni *-tapʊni 73. morrer kama akama / kawima kama-tʃi *kama-i 74. morrer -waini -wẽĩ *-maini 75. matar -ɨnʊka -inʊ-ka *-inʊ 76. ir ðane ija ija *(i)lanɨ 77. andar (a)tʊna etsʊna tsʊka 78. chegar kaʊka *-ka 79. vir -tʊa -tʊa 80. dizer imema (sarave) -ɨma *-ɨma 81. contar -ðakai -ijaka 82. lavar tiha *-kiba 83. tomar banho akaha akakapa *-aka 84. vomitar -tʃiraka -isitʃeka *-tikia 85. ter medo maira mɨʐa mira 86. voar ainakʊa ala, ãĩtʃa *-ara 87. nadar amala *-amatha 88. sentado tʊka nʊka *-ʊwa 89. fazer tʊma *tʊma 90. cortar tʊka tʊk *tʊka 91. chorar -ija *-hija 92. cavar -tseka -atɨka *-kɨka 93. doer kawi kaʊ *katsɨwi 94. eu natʊ + nʊ- natʊ + nʊ- natʊ + nʊ- *nʊ- 95. tu hitsʊ + hi- pitsʊ + pi- tiʃʊ + pi- / hi- *pɨ- 96. nós witsʊ + wi- / wa- aitsʊ + ai- / a(w)- atsa + a(w)- *wa- 97. vós ðitsʊ + ði- jitsʊ + ji- iʃʊ + i- *hi- 98. 3sg e(n)- ɨ(n)- i(n)- *ɨnɨ 99. 3refl ha- *pa- 100. positivo ka- ka- *ka- 101. negativo ma- ma- *ma- 102. independentizador -ti -i -ti *-tsi 103. dependentizador -ne *-ni 104. dependentizador -la / -li -la / -le *-rai 105. plural -nae -naʊ *-nawɨ 106. plural -ha -pa -pa *-be 107. CL: redondo -ri -ri 108. causativo a- a- 109. passado -ene -ehene *-ini 110. um ha- pãwã pawa *aba 111. dois hinama mepĩãwã pʊhĩama *pʊhinama 112. animal pɨʐa *pɨra 113. tatu iwete ijetɨ *iwetɨ 114. paca ðaha japa japa *laba 115. cutia hekere pɨkɨʐɨ pikiri *pɨkʊɨrɨ 116. anta tẽwẽ (salumã) teme tsɨmɨ *kema 117. anta kʊtʊi / kʊti kʊdʊi (wapixana) 118. quati kahi kapi kahi *kapiti 119. cão, lobo waðʊlʊ awajʊlʊ awajʊlʊ 120. macaco-prego hʊate pahɨ *pʊadɨ 121. ave kʊtehala kʊhʊpɨʐa-tɨ kʊtipira *kʊdɨbɨra 122. pato ʊhai-rʊ ʊpi ʊpɨjʊ *hʊbai 123. pombo wataha watapa watapa 124. jacu malate malahɨ *maradɨ 125. cujubim kʊðʊi kʊjʊi kʊjʊi *kʊlʊi 126. pica-pau tʊlʊma-re tʊlʊma tʊlʊma-lʊ 127. beija-flor himere kʊmɨʐɨ *pimɨtɨ 128. cobra ʊwi ʊwi ʊi 129. jacaré iwaka-re jaka jaka 130. jabuti ikʊre ikʊ ihʊ *hikʊri 131. peixe kʊhatse kʊpatɨ kʊpati *kʊpakɨ 132. saúva kʊta kʊta 133. tocandira menai mẽ *mainahɨ 134. abelha maha mapa maapa *maba 135. mosquito inʊte ejʊ ejʊ *hainɨjʊ 136. mutuca ihʊtse epʊtɨ 137. piolho niritsa-ti -neetse iɲɨsa *ini 138. árvore ata ata ata *ada 139. urucu ahite *hapɨ-kɨri 140. cará haka paka paka 141. mandioca kete -kenetɨ *kaini 142. flecha ʊkʊre ʊkʊ ʊkʊ *tʊkʊ
Alguns cognatos lexicais entre o pareci e as línguas xingu (o uaurá e o yawalapiti):
Português Pareci Xingu savana amatse amatɨ tatu-canastra malʊla malʊla tamanduá-colete walije waliti anta kʊtʊi lobo-guará awaðʊlʊ awajʊlʊ mutum hawitsi garça wakala wakala socó-boi ʊnʊre ʊnʊ arara kalʊ kalʊ beija-flor himere kʊmɨʐɨ tucunaré harera palira pequi kani akãi jutaí, jatobá waðali ʊjai bacaba waðʊreke babaçu kʊtji abacaxi kʊhala ʊpara / ipara pente halata palata ralo timare ima pilão ana ana peneira manare mana abano kʊwai wawai
Ver também Línguas aruaques
Pareci-Waura