Норн () — мёртвый скандинавский язык, распространённый на Оркнейских и Шетландских островах и вымерший в XVIII (по другим сведениям, в XIX) векеGlanville Price, The Languages of Britain (London: Edward Arnold 1984, ), p. 203.
Скандинавская колонизация Оркнейских и Шетландских островов началась в IX веке, и они оставались под властью норвежского (позже датского) короля до 1468 (Оркнейские) и 1469 (Шетландские) годов, когда Кристиан I заложил их шотландскому королю Якову III.
Язык норн относился к западноскандинавской подгруппе северогерманской группы. Поскольку заселение островов происходило в основном с юго-запада Норвегии (ныне Вестланн), норн проявляет ряд диалектных черт, характерных для этой области, в частности озвончение /p t k/ между гласными и переход /θ/ и /ð/ в /t/ и /d/ соответственно (переход /θ/ в /t/ характерен также для фарерского языка).
Норн не был письменным языком, однако он сохранился в сравнительно поздних записях антикваров: в 1693 году священник Джеймс Уоллес включил оркнейский вариант молитвы «Отче наш» в своё описание Оркнейских островов. В 1774 году Джордж Лоу записал ряд текстов на шетлендском диалекте на острове Фула, включая шетландский вариант «Отче наш» и самый длинный из всех текстов на норн — балладу Hildinakvadet. Записи Лоу довольно ненадёжны, так как он сам не был носителем норна и пользовался английской орфографией, и в 1900 году Мариус Хэгстад издал в Осло эту балладу с комментариями. Научным изучением норна занимались также фаререц Якоб Якобсен и шотландец Хью МарвикBarnes, Michael P. The Norn Language of Orkney & Shetland. Lerwick: Shetland Times 1998. .
Норн оказал значительное влияние на топонимику Оркнейских и Шетландских островов, а также на местные диалекты англо-шотландского языка, особенно его оркнейского диалекта. В свою очередь, сам норн подвергся значительному лексическому влиянию шотландского языка (англо-шотландского): английские слова проникли даже в основной словарный состав, что можно видеть на примере молитвы «Отче наш», Хильдиновской баллады и загадок. К концу XVIII века, когда Лоу записывал свои тексты, носителей норна уже почти не сохранилось. В 1850 году скончался Уолтер Сазерленд, который был последним человеком, знавшим несколько предложений на норне.
Образцы текстов Шетландский «guddick» (загадка) на языке, которую Якоб Якобсен услышал и записал на острове Анст, самом северном острове Шетландского архипелага, в 1890-х. Ту же самую загадку можно услышать на Фарерских островах (см. здесь).
Shetland Norn (Якоб Якобсен) Fira honga, fira gonga, Fira staad upo «skø» Twa veestra vaig a bee And een comes atta driljandi.Фарерский Fýra hanga, fýra ganga, Fýra standa uppí ský Tvey vísa veg á bø Og ein darlar aftastАнглийский перевод Four hang, four walk, Four stand skyward, Two show the way to the field And one comes shaking behindИсландский Fjórir hanga, fjórir ganga, Fjórir veg vísa, Tveir fyrir hundum verja Einn eftir drallar, sá er oftast saurugur
Ответом является «корова». 4 соска висят, 4 ноги ходят, 2 рога и 2 уха стоят вверх к небу, два глаза показывают путь в поле и один хвост мотается сзади.
Баллада Хильдины «Hildinakvadet» Баллада записана шотландским клириком Джорджем Лоу во время его путешествия по Фуле в начале 1770-х. Лоу даже в малой степени не владел языком норн, так что его «транскрипция» текста «на слух» фонетически явно неточна, хотя он понимал отличие языка от английского, например используя несколько раз в тексте для обозначения звука «йот» букву «J», как это принято в скандинавских языках (см. текст). Норвежский языковед Мариус Хегстад (Marius Hægstad), основываясь на тексте Лоу, попытался восстановить оригинал с точной записью этого текста на языке норн. Его статья была опубликована в вышедшей в 1900 году работеMarius Hægstad «Hildinakvadet, med utgreidung um det norske maal paa Shetland i eldre tid» (1900).
Любопытно, что один из скандинавских фолк-исполнителей Харальд Фосс исполнил Hildinakvadet в музыкальном сопровождении.
Текст в записи Лоу Da vara Jarlin d’Orkneyar For frinda sǐn spur de ro Whirdi an skildè meun Our glas buryon burtaga.
Or vanna ro eidnar fuo Tega du meun our glas buryon Kere friendè min yamna men Eso vrildan stiendi gede min vara to din.
Yom keimir cullingin Fro liene burt Asta Vaar hon fruen Hildina Hemi stu mer stien.
Whar an yaar elonden Ita kan sadnast wo An scal vara kundè Wo osta tre sin reithin ridna dar fro
Kemi to Orkneyar Jarlin Vilda mien sante Maunis I Orknian u bian sian I lian far diar.
In kimerin Jarlin U klapasse Hildina On de kidn quirto Vult doch, fiegan vara moch or fly din.
Elde vilda fiegan vara Fy min u alt sin Ans namnu wo So minyach u ere min heve Orkneyar kingè ro.
Nu di skall taga dor yochwo And u ria dor to strandane nir U yilsa fy minu avon Blit an ear ne cumi i dora band.
Nu Swaran Konign So mege gak honon i muthi Whath ear di ho gane mier I daute buthe.
Trettì merkè vath ru godle Da skall yach ger yo U all de vara sonna less So linge sin yach liva mo.
Nu linge stug an konign U linge wo a swo Wordig vaar dogh mugè sonè Yacha skier fare moga so minde yach angan u frien Rost wath comman mier to landa.
Nu swara Hiluge Hera geve honon scam Taga di gild firre Hildina Sin yach skall liga dor fram.
Estin whaar u feur fetign Agonga kadn i sluge Feur fetign sin gonga Kadn i pluge.
Nu stienderin Jarlin. U linge wo an wo Dese mo eke Orknear So linge san yach lava mo.
Nu eke tegaran san Sot Koningn fyrin din U alt yach an Hilhugin Widn ugare din arar.
Nu swarar an frauna Hildina U dem san idne i fro Di slo dor a bardagana Dar comme ov sin mo.
Nu Jarlin an genger I vadlin fram U kadnar sina mien Geven skeger i Orkneyan.
Han u cummin In u vod lerdin Fronde fans lever Vel burne mun.
Nu fruna Hildina On genger i vadlin fram Fy di yera da ov man dum Dora di spidlaikì mire man.
Nu sware an Hiluge Crego gevan a scam Gayer an Jarlin frinde Din an u fadlin in.
Nu fac an Jarlin dahuge Dar min de an engine gro An east ans huge ei Fong ednar u vaxhedne more neo.
Di lava mir gugna Yift bal yagh fur o lande Gipt mir nu fruan Hildina Vath godle u fasta bande.
Nu bill on heve da yals Guadnè borè u da kadn Sina kloyn a bera do skall Fon fruna Hildina verka wo sino chelsina villya.
Hildina liger wo chaldona U o dukrar u grothè Min du buga till bridlevsin Bonlother u duka dogha.
Nu Hildina on askar feyrin Sien di gava mier livè Ou skinka vin Ou guida vin.
Duska skinka vin, u guida vin Tinka dogh eke wo Jarlin an gougha here din.
Watha skilde tinka Wo Jarlin gouga herè min Hien minde yagh inga forlskona Bera fare kera fyrin min.
Da gerde on fruna Hildina On bar se mien ot On soverin fest, Fysin u quarsin sat.
Da gerde un fruna Hildina On bard im ur Hadlin burt sien on laghdè Gloug I osta jatha port.
Nu iki visti an Hiluge Ike ov till do Eldin var commin i lut U stor u silkè sark ans smo.
Nu leveren fram Hiluge du kereda Fraun Hildina du Gevemir live u gre
So mege u gouga gre Skall dogh swo Skall lathì min heran I bardagana fwo.
Du tuchtada lide undocht yach Swo et sa ans bugin bleo Dogh casta ans huge I mit fung u vexemir mise meo.
Nu tachtè on heve fwelsko Ans bo vad mild u stien Dogh skall aidè misè Koningnsens Vadna vilda mien.
Примечания
Литература Barnes, Michael P. «Orkney and Shetland Norn» // Language in the British Isles, ed. Peter Trudgill, 352-66. Cambridge: Cambridge University Press, 1984. Hægstad, Marius, 1900. Hildinakvadet, med utgreiding um det norske maal paa Shetland i eldre Tid. Videnskabsselskabets skrifter, II. Historisk-filosofiske Klasse, 2. Christiania: Jacob Dybwad, 1902 Jakobsen, Jakob. An Etymological Dictionary of the Norn Language in Shetland. London/Copenhagen: David Nutt/Vilhelm Prior, 1928-32 (repr. 1985). Low, George. A Tour through the Islands of Orkney and Schetland. Kirkwall: William Peace, 1879. Marwick, Hugh. The Orkney Norn. London: Oxford University Press, 1929. Wallace, James. An Account of the Islands of Orkney. London: Jacob Tonson, 1700.
Ссылки Рукопись Уоллеса The language of The Ballad of Hildina разные тексты Грамматика наречия Оркнейских островов Грамматический очерк наречия Шетлендских ост-ов
Категория:Островные скандинавские языки Категория:Средневековые языки Категория:Оркнейские острова Категория:Шетландские острова