Перм (комі Перым, комі-перм. Перем, рос. Пермь МФА: /pʲermʲ/; місный выговор /pʲerʲmʲ/) — варош на востокови европейської части Росії, в Предуральови, на берегах рікы Камы, ниже впаданя в ниї рікы Чусова, адміністративный центр Пермського края и Пермського района, транспортный узел на Транссибірськуй маґістралї, річный порт, має статус вароша крайового значеня и варошського округа.
Великый многофаховый промысловый, научный и культурный центр Урала. Обывательство — 1 026 908 чол. (2024), пятнадцятый варош по обывательствови в Росії.
Варош основаный в 1723. годови, в 1940—1957. годах называв ся Мо́лотов. У 1916. годови в Пермі быв удкрытый первый на Уралови університет.
У 2020. годови варошови было дано званя «Варош трудової доблестї».
Фізико-ґеоґрафічна характеристика
Ґеоґрафічноє положеня
Варош Перм находит ся на востокови европейської части Росіїи, на берегах рікы Камы, ид югови уд устя рікы Чусової. Протяжность Камы в границях вароша складає около 60 км (уд устя р. Ласьвы до устя потуку Азово и Глушата — правых притоку Камы). Дякуючи Камі, Перм скапчана водными путями из пятьма европейськыми морями: Каспійськым, Білым, Чорным, Азовськым и Балтійськым.
Площадь території Пермы складає близько 800,5 км² авадь 80 049,6 га.
Релєф в границях вароша — рувнина з берегами в долинї рікы Камы. Лївый берег май высокый за правый, май сильно розотятый логами и зворами. Характерна особенность вароша — много малых рік, які протїкают в основному по многочисленым варошськым зворам.
Часовый пояс Удповідно из хоснуючым ся часом и ґеоґрафічнов довготов середньоє сонячноє полудне в Пермі настає в 13:15.
Клімат Клімат Пермі — помірно континентальный.
Довгота дня ся мірят уд 6 часу 28 мінут до 18 часу 11 мінут (приблизнї значеня в час сонцестояній).
Середньомісячна вогкость воздуха уд 60 % в майови до 84 % в новемброви, середньогодова — 75 %. Годова норма осадку 638 мм; максимальноє число осадку обычно трафлят на юній-авґуст, а мінімальноє — на фебруар-март. Зимов середня высота снїжного покрыва годна доходити до 60 см. Даколи незначна кулькость снїга годна упасти и в лїтньый період. Варош дає сильноє тепловоє дїйство на околище, завто клімат вароша удличає ся уд приварошської зоны бульш высоков середньогодовов температуров.
Кліматичнї рекорды, зареґістрованї в Пермі:
Сама высока температура: +37,5 °C (11. юлія 2023 года), Сама низька температура: −47,1 °C (децембер 1978 года), Сама высока кулькость осадку за суткы: 63 мм (юній 1960 года).
Історія Територія, на якуй ся находит варош Перм, заселена людьми из давньых часу. У вароши найдено бульш 130 археолоґічных памнятнику, уд камняного віка (стоянка Егошиха) до пузнього Середньовіччя.
У XVII. віцї йсї землї належали купцям Строгановым. Перві документальнї спомины про поселеня на території історичного центра вароша стрічают ся в переписных книгах воєводы Прокопія Елізарова в 1647 годови по вотчинам Строгановых. Там споминає ся «починок на ріцї на Камі и на ріцї Егошихе».
Основаня вароша
У 1720 годови по приказови Петра I капітан-поручик артилерії Василій Нікітіч Татіщев удправив ся на Урал для ставбы заводу по выплавцї мідї и срібла. Ун выбрав для постройкы мідноплавного завода місто близькоє ид устьови рікы Єгошихы дякуючи доступностї мідної руды и удобному місто находженьови для вывоза продукції по судоходным рікам.
У 1722 годови наслїдником Татіщева як управляючого заводами став генерал-майор артилерії Георг Вільгельм де Геннін, котрый одобрив проект и роспорядив ся о пудготовцї ид ставбі завода.
Татіщев быв при закладцї завода. У рукописї «Описание Уральских и Сибирских заводов. 1735 г.» В. И. де Геннін писав: «И по опрідїленьови його, генерала лейтенанта, сись завод зачали класти мая 4. дня 1723 года и построєный по януар місяць 1724 года».
Дата начала ставбы Єгошихінського (Ягошихінського) мідноплавного завода — 1723 года — рахує ся з 1995 годаофіціальнов начальнов датов історії Пермі.
Губернськый центр Імператриця Єкатерина II, яка носила титул «княгинї Пермської», 16. новембра 1780 года пудписала именный указ, в якому ся писало передати Єгошихінськый завод в казну и рахуючи хосенность його містонахоженя, передписовало ся «варош губернськый для Пермського наместнічества назначити в сьому містови, названый варош Перм…»Трапезников В. Н. .
Лїтом 1781 года быстро йшла постройка будов для наместника, для присутственых міст и гауптвахты недалеко уд Петропавловської церквы, котора 12. авґуста была переназвана в собор. Торжественоє удкрытя вароша и намістничества стало ся 18. октовбра 1781 годаДмитриев А. А. Очерки из истории губернского города Перми с основания поселения до 1845 года с приложением летописи города Перми с 1845 до 1890 года. — Перм: Типоґрафія П. Ф. Каменського, 1889.. Первым варошськым головов быв убраный торговиць из Кунгура Міхаил Абрамович Попов.
Удповідно из указом імператора Павла I уд 12. децембра 1796 года «Про новоє раздїленя державы на губернії» Пермськоє намістничество было преобразовано в Пермську губернію из центром в Пермі. Губернатором быв назначеный Карл Федорович Модерах, якый быв на сюй посадї до 1811 года. Серед другых його заслуг істориками удмічає ся розроблена ним планіровка вулиць Пермі. Ставбовый план Модераха робив ся пробігом всього XIX. вікаВерхоланцев В. С. Город Пермь, его прошлое и настоящее. — Пермь, 1913. (). Його ставбові роботы вышли далеко за границї вароша. Без вытрат для казны и не очажуча обыватилю ун довюг дорогы до ідеала, чудуючи іностранцю, які віділи шосе Франції и Анґлії. При ньому в Пермі было заведено управляня казенных горных заводу по Уралови на основі нового положеня 1806 годаПерм политическая. Под ред Л. А. Фадеевой. — Пермь: Пушка, 2004 г. С 20..
Коли став губернськым центром, Перм стала и центром созданої в 1799 годови Пермської епархії.
У 1861 годови у вароши быв удкрытый телеґраф. У 1863 годови на Сибірськуй вулици впершый раз провели опыт по освітленьови керосіновыми лампошами.
У 1876 годови быв удкрытый первый спеціалізованый книжный бовт, де-факто власником котрого быв участник польського востаня Юзеф Піотровськый, высланый и удбывшый срок на каторзї и пусля сього дустав дозвул поселити ся в Пермі. На своє имня йому, як бывшому каторжникови, удкрыти бовт не мож было, завто ун быв удкрытый на имня жоны и робив пуд вывісков «Ольга Петровская».
При губернаторстві Ніколая Єфимовича Андрєєвського (1870—1878) в Пермі было вчинено газовоє освітленя (1873), удкрыто Пермськоє Алексєєвськоє реальноє училище (1876).
Куниць XIX. віка став у Пермі періодом активного штрекового будованя. 24. авґуста 1878 года стало ся удкрытя участка Уральської штрекы уд Пермі до Чусовської, а 1. октовбра 1878 года уже фунґувала вся лінія — Перм — Кушва — Єкатеринбурґ. У 1897—1898 годах была прокладена Перм-Котласька штрека, яка скапчала Уральську штреку из жилїзнодорожнов сітьов Европейської Росії.
У кунцьови XIX. віка в Пермі активно розвивали ся уставы умільства и культуры. У 1874 годови ся начала ставба театра оперы и балета. У 1896 годови появив ся первый заклад для демонстрації кінематоґрафа (електротеатр «Иллюзион»).
У 1902 годови при екcпертнуй пуддержцї А. С. Попова, якый учив ся в свуй час у Пермськуй духовнуй семінарії, в Пермі появило ся електричноє освітленя на вулицях. Из сімох представленных Попову на рассмотрение проєкту електростанції быв утверждён проєкт інженера фірмы «Уніон» Б. Ю. Гецена.
Революція 1905 года
У началови XX. віка населеня Пермі вместї из Мотовіліхой складав около 100 тисяч чоловік. У самуй Пермі было мало промысловых пудприятий. Велика дараба населеня вароша — міщани, торговцї, ремесленикы, чиновникы и служащі — была лояльна ид существуйочому устройови. Но близько ид варошови находили ся Пермські пушочнї заводы, де РСДРП вела активну пропаганду и хосновала ся пуддержков части робочых. Серед тых ко ся учив у Пермі так само были як сочувствуючі революціонерам, так и активнї участникы антиправительственого дїяня. В рокаши из прикапчавшими ся ид ним представниками радикально настроєної інтеліґенції йсї групы населеня стали активными участниками революціоных выступлянь 1905 года — Державный архів Пермської области.. Кульминаційов конфлікта рабочых из правительствеными войсками стали подїями в Мотовілісї 13. децембра 1905 года.
Перм и царські особы Из 30. септемба до 3. октовбра 1824 года у Перм візітовав імператор Александр I из свитов. Спеціально ид приїздови імператора были покладенї обеліскы Сибірської и Казанської застав, вчинена ротонда в Загородному садови. Квартира для імператора находила ся в будові на углови улицї Покровської и Сибірської, де дале, пусля перестройкы будовы, была Пермська губернська державна палата.
Из 23. по 25. мая 1837 года в Пермі находив ся проїздом наслїдник цесаревич, будучый імператор Александр II. у спровожаньови свого воспитателя знамого поета В. А. Жуковського. Цесаревич зопер ся в губернаторськуй хыжи, котра ся находила товгды на площади у Петропавловського собора.
Из 9. до 11. юлія 1873 года в Пермі быв проїздом великый князь Алексій Александрович. В память про його перебываня у вароши было удкрыто Пермськоє Алексєєвськоє реальноє училище.
11. и 12. юнія 1887 года в Перм пришов великый князь Михаил Ніколаєвич из сыном Сергійом Михайловичом. Они побывали в благотворительных и учебных будовах Пермі, Мотовіліхінськый завод и пушли никати містный батальон. Коли там быв великый князь в торжественуй обстановцї было осячено будову Маріїнської жунської гімназії.
В юлійови 1914. года в Перм пришла велика княгиня Єлізавета Федоровна. У вароши была устроєна іллюмінація, вчинена триумфальна арка на углови Сибірської и Петропавловської улиць. Губернатор лічно проваджовав высоку гостю в її поїздках по Пермському крайови.
У мартови 1918. года в Перм пуд конвойом прибыв вагон з великым князьом Михаїлом Александровичом, його лічным секретарьом и другыми сыльными, всіх раз поклали в варошську тюрму. А пак великому князьови и його спутникам удїлили поміщеня для проживаня в бывшуй хыжи Благородного собранія, а тош дозволили жити в гостиницї «Королёвские номера». В нуч из 12. на 13. юнія 1918. года Михаїл Александрович и його секретарь были украдині из гостиницї, вывезенї в хащу и убитї групов місных чекісту и міліціонеру. Їхні тїла до типирь негоднї найти.
Октовберська революція и Гражданська война 26. октовбра 1917 года новины про Октовберську революцію дуйшли и Пермі. Варошська дума 27. октобра осудила захват властї Петроградськым Советом. 17. децембра в Пермі став ся губернськый зїзд Совету рабочых, солдатськых депутату и части селянськых депутату, які проголосили советської влады в Пермськуй губернії и сформіровавшый губернськый исповнительный комітет, предсїдательом котрого став большевик М. Н. ЛукояновКалендарь вызначных и памнятных дат Пермського края на 2007 гуд. / Сост. О. С. Баранова; Пермская обл. библиотека им. А. М. Горького. — Пермь, 2006. 103 с ( в MS Word).
Ще до выголошеня челленого терора уддїльными представниками советської влады (як в случаї из Михаїлом Александровичем) вадь її офіціальными органами в Пермі быв пудпринятый шор репресивных акцій. В частї, за контрреволюціоннї дїяня быв арестованый и убитый архієпископ Пермськый и Кунгурськый Андронік, потому причисленый Руськов православнов церквов ид ліку сятых.
25. децембра 1918 года в Перм зайшли части Сібірської армії Радолы Гайды и пусля недовгых зударень в районови жилїзнодорожної станції Перм-2 заняли варош. Здача вароша и подальші просуваня білогвардійцю на запад были названї в ЦК РКП(б) «пермськов катастрофов». Пусля удрахованя комісії ЦК РКП(б) (пуд руководством Й. В. Сталіна и Ф. Е. Дзержинського) командованя Восточного фронта РККА пудпаровало наступ для вертаня Пермі. Ид 20. юнія 1919 года 2. и 3. армії челленых вышли на далекі пудступы ид Пермі, а 1. юлія войска 3. армії заняли варош. При удступаньови білогвардейцї спалили такой всьый Камськый річный флот и взорвали железнодорожный мост через Каму.