thumb|Keramika iz Valensije Impreso kultura predstavlja kulturu starijeg neolita istočne obale Jadrana. Rasprostiranje i širenje impreso kulture u velikoj meri je bilo uslovljeno geografskim položajem, klimom i reljefom teritorije na kojoj se javila.
Rasprostiranje kulture Impreso kultura se prostirala na skoro celom istočnom Jadranskom primorju. Severna granica je išla do pećina oko Trsta, najjužnija tačka je bila pećina Spila u Boki kotorskoj, dok su istočnu granicu činila nalazišta u Hercegovini i Crnoj Gori, poput Crvene stijene iznad Trebišnjice, Odmutnjače u dolini Pive i Zelene pećine iznad izvora Bune. Bitno je spomenuti i prelaznu zonu srednje Bosne gde je na nalazištu Obre I kod Kaknja došlo do formiranja specifične starčevo–impreso kulture sa elementima oba kompleksa na sudaru Jadranskog primorja i mediteranskog kulturnog kruga sa kontinentalnim strujanjima u unutrašnjosti Balkana. Važna je i veza sa južnom Italijom, koja se odvijala preko Jadranskog mora, gde se zapažaju slični elementi. Neki od najznačajnijih lokaliteta su: Vela špilja, Nin, Spila, Crvena stijena, Odmutnjača, Zelena Pećina, Medulin, Bribir, Smilčić i drugi.
Naselja i staništa U formiranju naselja i staništa veliku ulogu su imali, kako geografski uslovi, tako i faze starijeg neolita u kojima su ta naselja nastajala. Gustina naseljenosti područja na kome se prostirala ova kultura zasigurno je bila veća nego što se sada čini imajući u vidu da nisu otkrivena sva naselja. Ona je morala biti još veća, naročito u oblastima bogatim pećinama, kao i u južnoj Istri i severnoj Dalmaciji gde su postojale veće obradive površine. Naselja se mogu podeliti na ona u pećinama i na ona na otvorenom prostoru.
Naselja u pećinama Javljaju se u prvoj starijoj fazi i vezuju se za vreme pre nego što su ljudi počeli da se bave zemljoradnjom, tako da se njihov način života zasnivao na lovu i ribolovu kao i na sakupljanju ostalih dobara. Ove pećine su mogle biti stalno ili sezonski naseljene, što je zavisilo od njihovog geografskog položaja kao i od uslova koji su postojali oko njih. Posebno su značajne jer se na pojedinim pećinskim naseobinama može pratiti kontinuitet naseljavanja od paleolita i potencijalno naći odgovor na pitanje o poreklu neolitizacije i njenih tekovina i elemenata. Najbolji podaci potiču iz Crvene stijene gde je pronađeno više vatrišta, ali nije dokazano i prisustvo ognjišta.
Naselja na otvorenom Pored pećinskih postoje i naselja na otvorenom koja se formiraju u blizini plodnog zemljišta i izvora vode. Prelazak na ovu vrstu staništa događa se u drugoj fazi starijeg neolita i može se objasniti prihvatanjem i razvojem zemljoradnje i stočarstva kao i stalnim naseljavanjem na jednom prostoru. O obliku i veličini naselja nema mnogo podataka jer nisu dovoljno dobro istražena. Najbolja slika o naseljima na otvorenom može se steći na osnovu naselja u Smilčiću kod Zadra. Samo naselje je podignuto oko izvora vode i polukružnog je oblika. Zauzimalo je površinu od 1,5 – 2 ha. U samom naselju nisu nađeni kompaktni podovi, kao ni rupe od kolja. Nisu pronađena ni ognjišta, ali su određene grupacije u kojima se nalazio kulturni materijal prepoznate kao staništa. Ove grupacije su bile kružnog ili elipsastog oblika, prečnika 3 do 10 metara i nalazile su se desetak metara jedna od druge. Unutar njih su pronalaženi ulomci keramike, ostaci školjki i puževa, životinjske kosti, kameni i koštani predmeti što je i dovelo do zaključka da su u pitanju staništa. Osim kuća, u Smilčiću su pronađena i 3 rova, ali se samo prvi rov, bliži središtu naselja, može vezati za period starijeg neolita. Ovaj rov je prvobitno najverovatnije imao za funkciju zaštitu naselja, mada je mogao služiti i za odvodnjavanje ili zaštitu od poplava. Takođe je moguće da je služio za sprečavanje bežanja stoke. Nakon prestanka ove prvobitne funkcije taj rov je služio za bacanje otpadaka i do kraja trajanja naselja bio je u potpunosti ispunjen. Na osnovu ovoga se može donekle rekonstruisati izgled naselja starijeg neolita. Ona su kružnog ili polukružnog oblika i podizana su u blizini izvora vode. Kuće su kružne osnove i udaljene su desetak metara jedna od druge. Pravljene su od šiblja ili granja i verovatno su bile oblepljene zemljom. U njima se nalaze ognjišta sa podlogom od kamenja oblepljenog zemljom. Krov je verovatno od slame. Rov oko naselja otkriven je samo u Smilčiću, ali je moguće da je bio prisutan i u drugim naseljima ovog perioda. Služio je za zaštitu naselja, kao i za odbranu od životinja, poplava i drugih opasnosti.
Sahranjivanje Podaci o funerarnoj praksi su skromni, ali se ipak mogu izvući određeni zaključci. Ljudski ostaci pronađeni su u Zelenoj pećini, i po svemu sudeći pripadaju I fazi, dok su u Smilčiću i Medulinu nađeni ostaci koji se vezuju za II fazu starijeg neolita. U kulturnom sloju III Zelene pećine nađene su kosti lobanje i prstiju deteta starog 5 godina, ali uz njih nisu otkriveni i tragovi posebnog pogrebnog obreda. U Smilčiću su pronađena dva cela skeleta i fragmenti tri lobanje. Od dva pronađena skeleta jedan je pronađen u zgrčenom položaju na levom boku i pripadao je detetu starosti 7 do 8 godina. Drugi skelet je pripadao odrasloj muškoj osobi starosti oko 18 godina. Sam skelet je bio u zgrčenom položaju i na desnom boku, a lobanja nije prisutna. U blizini ovog skeleta nađena je lobanja prekrivena pločom, i moguće je da je pripadala tom skeletu. Fragmenti preostale dve lobanje pripadaju odrasloj osobi starosti 25 do 30 godina. Pored naselja kod Medulina nađen je skelet odrasle osobe, položen na leđa i u ispruženom položaju. Pored samog skeleta nađena su dva kremena predmeta: jedan četvrtasti strugač, i jedan izdužen predmet. Pretpostavlja se da su u pitanju grobni prilozi. Na osnovu ovoga se može reći da nisu poznati posebni oblici obreda, a izuzetak je možda pokrivena lobanja iz Smilčića koja može ukazivati na postojanje kulta lobanje i kulta predaka.
Keramika impresso kulture thumb|180px|Tipičan ornament keramike urađen utiskivanjem školjke Keramika predstavlja glavnu odliku ove kulture i javlja se u tri faze:
Faza I I faza se vezuje za stariji neolit, odnosno za sam početak keramičke produkcije. Keramiku ove faze čine posude rađene u gruboj tehnici, od loše zemlje mešane sa krupnim kamenjem. Površina je gruba i hrapava, ali se javljaju i glačanje i premaz u smeđim i tamnim tonovima. Od oblika se javljaju veće jajolike i loptaste posude, ponekad sa prstenastim ručicama ili ušicama, a pored njih se javljaju i stožaste zdele sa ravnim dnom. Ukrašava se velika količina posuda. Ukrašavanje je vršeno utiskivanjem ili žigosanjem impresso tehnikom pre pečenja, kao i prstima i ubodima raznim predmetima. Za ukrašavanje su najčešće korišćeni rubovi školjki i puževa, a na severnom primorju je posebno izraženo ukrašavanje školjkom Cardium. Ukrašavanje noktom i štipanjem manje je zastupljeno. Javlja se ukrašavanje ubodima, i ono ima različite oblike zavisno od korišćenih predmeta. Ono je vršeno ulomcima kostiju , kremenom, a možda i drvetom i najčešće je u Zelenoj pećini i Crvenoj stijeni.
Faza II U ovoj fazi dolazi do značajnih društvenih promena poput prihvatanja zemljoradnje i stočarstva, kao i do osnivanja naselja na otvorenom i laganog napuštanja pećina. Ove društvene promene su se odražavale i na keramiku. Najveći deo nalaza keramike potiče iz Smilčića. Većina osobina i svojstava keramike istovetna je kao u prethodnoj fazi, ali se pored njih javljaju i određene pojave nastale njihovim daljim razvojem. U prethodnoj fazi je bila poznata samo gruba keramika koja i sada preovladava, ali se javlja i finija keramika. Izrađivana je od loše prečišćene zemlje mešane sa velikom količinom primesa, najčešće kamenčića, mada se može javiti i zemlja bez primesa. Površina je gruba i neravna, tamne je boje, nijansi od tamnosmeđe do crvenkaste. Od oblika se javljaju loptastojajolike posude i stožasto ili pretežno poluloptaste zdele sa ravnim dnom ili pojačanom ravnom nogom. Retko se javljaju posude sa prstenastim ručicama ili ušicama, odnosno rupama za vešanje. Ukrašavanje je vršeno pretežno žigosanjem ivicom školjki i puževa (najčešće narebrenih), ali i utiskivanjem raznih predmeta čime su dobijani razni kružni, trouglasti, ponekad i geometrijski motivi. Ukrašavanje noktom ili štipanjem se retko javlja. Sam ukras prekriva uglavnom celu spoljašnju površinu posude, najčešće u nizovima ili pojasevima, a ponekad i bez reda. Ukrašavanje urezivanjem je retko i njime se imitira impresso motiv). Finija keramika se dalje može podeliti na monohromnu, i onu ukrašenu udubljivanjem. Monohromna keramika takođe postoji u grubljoj varijanti, koju odlikuju svojstva slična gruboj keramici ali sa premazom i glačanom površinom, i finiju varijantu sa mnogo boljim sastavom zemlje i sitnijim primesama. Od oblika je odlikuju male loptastojajolike i stožaste posude, kao i poluloptaste i dvostožaste zdele i kalotaste plitice ili tanjiri. Kod njih se ponekad javljaju prstenasta noga, prstenaste ručice i ušice. Monohromija je imala funkciju prekrivanja grubog sastava posuda i da bi se dobila ravnija površina, kao i da bi se sprečila poroznost. Pored ovoga, premaz je pečenjem dobijao određenu boju i tako postajao deo ukrasa. Posude su prema boji premaza mogle biti: dobro pečene, svetlije boje premaza, crvene i smeđe nijanse i ponekad ukrašene impresso tehnikom; i slabo pečene, pretežno bolje izrađene, tamno smeđe boje, ukrašene tehnikom udubljivanja. Pored spoljašnje površine, i unutrašnjost posude je bila tretirana na isti način, i imale su istu boju. U manjoj meri od posuda ukrašenih impresso tehnikom ili premazivanjem, se javljaju posude ukrašene tehnikom udubljivanja. Tehnika ukrašavanja udubljivanjem vršila se nakon premazivanja i glačanja površine, ali pre pečenja posude. Motivi dobijeni udubljivanjem imaju uglavnom geometrijska svojstva. To su najčešće ravne crte, iscrtani i mrežasti trouglovi i rombovi, cik – cak motivi, i poput impresso motiva, takođe prekrivaju celu površinu posude. Često se pojasevi ovih crta kombinuju sa drugim motivima, sa nizom trouglova ili snopom cik – cak crta ispod oboda posuda, a ponekad se ukras sastoji samo od niza trouglova. Ovi cik – cak snopovi ili prekrivaju posude ili su odvojeni ravnim crtama ili snopovima. U II fazi se retko javlja ukras drhtavim urezanim ili udubljenim potezima ( a tremollo), koji oponaša cik – cak motive izvedene ivicom nazubljene školjke. Pored već opisanih, javljaju se i posude ukrašene pomoću metlice, a pojedini primerci posuda iz Nina i Smilčića sa premazanom površinom imaju impresso ukras ispunjen crvenom bojom, verovatno oksidom gvožđa, i to su jedini primeri crvene inkrustacije u ovoj fazi. U ovoj fazi i dalje preovladava gruba keramika sa impresso ukrasom, nastavljena iz prethodne faze, ali se uz nju javlja i znatna količina monohromne keramike, ukrašene udubljivanjem sa geometrijskim motivima.
Faza III Ovu fazu obeležava produžetak i dalji razvoj nekih elemenata iz ranijih faza, poput impresso ukrašavanja koje je već u opadanju, ali lagano i napredak i pojava elemenata koji će činiti osnovu u srednjem neolitu. Keramiku ove faze čine pretežno grubo izrađena keramika sa impresso ukrasom, kao i keramika ukrašena a tremollo tehnikom, i keramika finije izrade ukrašena udubljivanjem i ponekad crvenom inkrustacijom. Od oblika su uobičajene poluloptaste zdele i loptaste ili jajolike posude. Ukrašavanje se vrši impresso tehnikom, metlicom, česti su ukrasi u vidu trougla. Javlja se spirala kao motiv pri ukrašavanju, kao i crno glačanje pa premazivanje crnom bojom koja se otire.
Kremeni materijal Poput keramike, i pokretni nalazi impresso kulture se mogu pratiti u tri faze:
Faza I O kremenom materijalu ove faze može se govoriti na osnovu nalaza iz Crvene stijene, Zelene pećine, i Markove špilje u okviru kojih će i biti predstavljen.
Markova špilja