Jean-Jacques Rousseau (forma spolszczona: Jan Jakub Russo; ur. 28 czerwca 1712 w Genewie, zm. 2 lipca 1778 w Ermenonville) – genewski pisarz tworzący w języku francuskim, filozof, pedagog, teoretyk muzyki.
Życiorys O życiu i poglądach Rousseau posiadamy wiele różnorodnych źródeł. Ważnym punktem początkowym są jego trzy utwory autobiograficzne (tzw. tryptyk autobiograficzny): Wyznania, Rousseau sędzią Jana Jakuba. Dialogi oraz Marzenia samotnego wędrowca, które zawierają mnóstwo szczegółów z jego życia, jednak są zarazem literackim sposobem kształtowania własnego wizerunku. Rousseau był jedną z centralnych postaci europejskiego oświecenia i pojawia się we wspomnieniach i pismach wielu innych autorów. Sam pozostawił po sobie ponad 20 tomów korespondencjiCorrespondance générale de J.-J. Rousseau, dostępna na Wikimedia Commons.
Dzieciństwo i młodość Rousseau urodził się 28 czerwca 1712 w Genewie przy Grand’rue 40 w rodzinie protestanckiej, jako drugi syn zegarmistrza, obywatela Genewy. Matka zmarła po porodzie, a w roku 1722 Genewę na zawsze opuścił jego ojciec, umieszczając syna pod opieką jego wuja. Rousseau początkowo uczył się w pobliskim Bossey, a po powrocie do Genewy w 1724 rozpoczął terminowanie u kancelisty miejskiego, a następnie rytownika.
W 1728 roku Rousseau opuścił Genewę i rozpoczął tułaczkę. W Annecy spotkał baronową Louise de Warens, która doradziła mu wyjazd do Turynu i skłoniła do przejścia na katolicyzm. Przez kilka miesięcy błąkał się, podejmował drobne prace, czasami kradł. Zaczął też uczyć muzyki, do czego nie miał początkowo kompetencji. W roku 1729 wrócił do Annecy i zamieszkał u pani de Warens. Przez kolejne lata podróżował i podejmował różne zajęcia (kopisty nut, nauczyciela śpiewu, guwernera, pracownika katastru sabaudzkiego), powracając co pewien czas do Annecy. Po osiągnięciu 21 lat został kochankiem i utrzymankiem pani de Warens, a z czasem również administratorem jej dóbr. Jednocześnie pracował intensywnie nad swoim wykształceniem i od 1737 zaczął pisać swoje pierwsze prace.
W 1738 rozstał się z panią de Warens. W latach 1740–1741 był nauczycielem domowym dwóch synów Jeana Bonnota de Mably w Lyonie (1741–1743). Z tego okresu pochodzą jego pierwsze prace teoretyczne na temat muzyki, m.in. Projet concernant de nouveaux signes pour la musique, zaprezentowany przed Francuską Akademią Nauk, która przyznała Rousseau certyfikat. W 1743 opublikowano pierwszy tekst Rousseau Dissertation sur la musique moderne.
W 1743 był sekretarzem hrabiego de Montaigu, ambasadora Francji w Wenecji, z której funkcji po jedenastu miesiącach został zwolniony. W 1744 powrócił do Paryża, gdzie dostał się do wyższego towarzystwa. W 1745 poznał Thèrese Levasseur, dwudziestotrzyletnią bieliźniarkę z Orleanu, która została jego kochanką, a w 1768 żoną. Mieli pięcioro dzieci, które oddali do przytułków nie nadając im nawet imienia.
Sukces literacki Początkiem działalności pisarskiej Rousseau stała się odpowiedź na konkurs ogłoszony przez Akademię w Dijon na temat: Czy odnowienie sztuk i nauk przyczyniło się do odnowienia obyczajów? (1749). Jego Rozprawa o naukach i sztukach uzyskała zaszczytną pierwszą nagrodę. Rousseau obciążył winą za istniejące zło postęp i cywilizację, równocześnie rzucając hasła powrotu do natury. Dzieło przyniosło mu duży rozgłos i pozwoliło zawrzeć wpływowe znajomości. Następne 12 lat to okres intensywnej pracy twórczej, w trakcie której powstały liczne teksty filozoficzne i literackie, poświęcone filozofii języka, filozofii społecznej i politycznej, ekonomii politycznej. W początkowych latach zajmował się ponadto muzyką - jako autor tekstów, kompozytor i teoretyk. Przez krótki czas współpracował z encyklopedystami (artykuły do Encyklopedii o ekonomii politycznej i muzyce). Po odwiedzinach w 1754 roku rodzinnej Genewy, wrócił do kalwinizmu i odzyskał genewskie obywatelstwo. Rousseau był popularną i rozschwytywaną postacią na paryskich salonach. Takie życie, choć zapewniało mu utrzymanie i rozgłos, zaczęło go jednak męczyć i w kwietniu 1756 wyjechał na prowincję do Montmorency, gdzie Madame d’Épinay udostępniła mu domek określany jako Pustelnia (l’Hermitage). W tym okresie powstało wiele jego cieszących się ogromną popularnością dzieł. Jego drażliwość spowodowała poróżnienie się z Madame d’Épinay i najbliższymi przyjaciółmi (Diderotem, Grimmem) i przejście pod mecenat księcia i księżnej luksemburskich. Okres tych sześciu lat spędzonych na prowincji był szczytem jego kariery pisarskiej, w którym powstały tak znane dzieła jak Umowa społeczna, Nowa Heloiza czy Emil.
Prześladowania Po opublikowaniu Emila i Umowy społecznej w 1762 Rousseau stał się nagle celem licznych krytyk i zawisło nad nim ryzyko prześladowań. Szczególnym powodem był fragment z 4 księgi Emila zatytuowany Wyznanie wiary wikarego sabaudzkiego. Fragment ten został uznany przez Kościół katolicki za bluźnierczy i heretycki. Rousseu uciekł z Francji do Yverdon w Szwajcarii, gdzie usłaszał, że również w Genewie potępiono i spalono Umowę społeczną. Wstrząśnięty, przyjął opiekę Fryderyka II Hohenzollerna w Môtiers. Prześladowania były punktem zwrotnym w jego karierze. Od tego czasu był postrzegany za jednego z radykałów i zwalczany przez środowiska religijne i konserwatywne. Ze względu na trudność charakteru, odwróciło się także od niego wielu przyjaciół, również w środowiskach oświeceniowych. Sam Rousseau zaangażował się w wieloletnie polemiki ze swoimi przecinikami.
Jego dzieła trafiły na Indeks ksiąg zakazanych Kościoła katolickiego. Emil został tam umieszczony w 1762), Umowa społeczna i List do arcybiskupa de Beaumontw 1766, Lettres écrites de la montagne w 1767, a Nowa Heloiza w 1806 (już po śmierci Rousseau. Wszystkie te dzieła pozostały na indeksie do jego końca w 1966. W 1763 Genewa pozbawiła Rousseau obywatelstwa. Môtiers również nie dawało Rousseau bezpieczeństwa. W 1765, po tym, jak jego dom został obrzucony kamieniami, Rousseau uciekł nad jezioro Bienne, potem do Paryża, a w końcu udał się na zaproszenie Davida Hume'a do Anglii. Nie przebywał tam długo. Wkrótce zraził do siebie Hume'a i angielskie towarzystwo, powrócił na kontynent (1767), osiadając w końcu w Paryżu (1770). W sierpniu 1767 poślubił Thérèse Levasseur, z którą był już długo związany. Miał z nią pięcioro dzieci, które oddał do sierocińca, nie nadając im nawet imion. W Paryżu utrzymywał się z przepisywania nut, prywatnych lekcji i odczytów, oraz okazjonalnych tantiem przekazywanych przez jego amsterdamskiego wydawcę, Marca-Michela Reya. Stan jego zdrowia (fizycznego i psychicznego) w tym okresie był bardzo zły, co odbijało się na kontaktach z innymi oraz w treści jego pism. Dawni przyjaciele, szczególnie Madame d’Épinay, prześladowali go, utrudniając wystąpienia. Jego sława obrońcy wolności i republikańskich ideałów sięgała daleko. W tym też okresie skontaktowali się z nim konfederaci barscy, na zlecenie których napisał Projekt konstytucji dla Polski.
Koniec życia W 1778 Rousseau przeniósł się do Ermenonville pod Paryżem. Zmarł nagle 2 lipca 1778, a jego zwłoki złożono na Île des Peupliers. Miejsce to stało się od razu celem pielgrzymek. W lipcu 1794 przeniesiono je z państwowymi honorami do Paryskiego Panteonu.
Większość jego dzieł opublikowano po jego śmierci, stając się podstawą jego pośmiertnej sławy. Jego genewscy przyjaciele, Moultou and du Peyrou, wydali jego dzieła zebrane (1782-1789), pozwalając szerszej publiczności zapoznać się z wieloma pismami Rousseau, które krążyły dotąd w odpisach.
Mimo burzliwych kolei życia, Rousseau zadbał o zebranie środków na utrzymanie żony po swojej śmierci. Thérèse przeżyła go o 20 lat.
Twórczość Pierwsze powodzenie literackie przyniósł mu nagrodzony przez Akademię w Dijon Discours sur les sciences et les arts (1750), w którym zaprzeczał wartości cywilizacji dla rozwoju ludzkości. W roku 1752 wystawił z powodzeniem przez siebie napisaną i skomponowaną operę Le devin du village, natomiast Lettre sur la musique française (1753), gdzie wypowiedział się za wyższością muzyki włoskiej, wywołał oburzenie. Po odwiedzinach w 1754 roku rodzinnej Genewy, wrócił do kalwinizmu. W 1755 napisał Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes (przekład pol. 1819), zwalczający prawo własności i ustrój monarchiczny. Współpracował również przy Encyklopedii Diderota, zwłaszcza w dziale muzyki. Na zaproszenie pani d’Epinay w latach 1756–1757 mieszkał w tzw. Ermitage, willi pod Montmorency, pobyt ten jednak był zakłócony jego zmysłową namiętnością do hrabiny d’Houdetot i chorobliwą jego drażliwością, przez którą poróżnił się z najbliższymi przyjaciółmi (Diderot, Grimm, Madame Epinay). W latach 1758–1762 przebywał w Montmorency, gdzie doznawał opieki księcia Luxemburg. Jest to szczytowy okres jego działalności literackiej. W Lettre à d’Alembert sur les spectacles (1758) zarzucił teatrowi szkodliwość i niemoralność. W powieści La Nouvelle Héloïse (Nowa Heloiza, 1761) wysunął prawo serca ponad konwenans towarzyski. Powieść ta i dwa następne dzieła cieszyły się bezprzykładnym powodzeniem i wywarły ogromny wpływ na literaturę i myśl europejską (także w Polsce w dobie pseudoklasycyzmu i preromantyzmu). Le contrat social (1762, nowe wyd. 1896 i 1903; przekłady polskie 1778, 1839; nowe wyd. 1859 i 1862, Peretiatkowicza 1918, Macieja Starzewskiego, ze wstępem i komentarzem 1927) dowodzi powstania państwa przez dobrowolną umowę społeczną i stąd suwerenności ludu. Powieść Emile (1762) miała być obrazem zgodnego z naturą, wolnego od złych wpływów wychowania i w Profession de foi du vicaire savoyard (nowe wyd. 1914) przeciwstawiała nawet państwowej religii katolickiej zasady religii przyrodzonej. Wygnany za to z Francji, w latach 1762–1765 mieszkał w Szwajcarii, gdzie napisał melodramat Pigmalion (wyd. 1770, przekład polski Tomasza Kajetana Węgierskiego, 1778, 1799, 1823) i przeciw genewskiej ortodoksji Lettres écrites de la montagne (1764), za które przepędzony przez chłopów, zbiegł do Strasburga i na zaproszenie Hume’a udał się do Anglii (1766–1767). Tu rozpoczął pisać swoje Confessions. W roku 1767 powrócił do Francji, od 1770 osiadł w Paryżu. Wykończył najpierw Confessions (druk. 1782–1788, 4 t., nowe wyd. 1914, 3 t.; przekład polski Boya-Żeleńskiego, 1914–1918, 3 t., nowe wyd. 1931), apologetyczny, nie zawsze ścisły opis przeżyć, pierwszy wzór literatury subiektywno-osobistej. Usprawiedliwieniem także miały być dialogi R. juge de Jean-Jacques i w formie pamiętnika Rêveries d’un promeneur solitaire, drukowane dopiero później. W roku 1770 na wezwanie Michała Wielhorskiego napisał Uwagi nad rządem Polski (przekłady polskie Franciszka Karpińskiego 1789, II. wyd. 1799; Tadeusza Nieduszyńskiego 1921; Macieja Starzewskiego, ze wstępem i komentarzem, 1924). Napisał nadto: Dictionnaire de musique (1767),„Lettres sur la botanique (1766–1767) i in. W 1794 jego zwłoki przeniesiono do Panteonu.
Emil, czyli o wychowaniu
Hasła powrotu do natury, zamiłowanie do otwartej przestrzeni, stały się tłem koncepcji wychowania naturalnego, której zasady przedstawił w poemacie dydaktycznym Emil, czyli o wychowaniu (1762).
Wszystko jest dobre, co z rąk Stwórcy pochodzi, wszystko paczy się w rękach człowieka – takimi słowami rozpoczyna się Emil.
Rousseau podzielił młodość na cztery okresy: niemowlęctwo, do mówienia; dzieciństwo do 12. roku życia; chłopięctwo do 15. roku życia; młodzieńczość do 20. roku życia.
Pierwsze dwa okresy miały się ograniczyć do rozwijania zdrowia i zmysłów, trzeci miał dać wykształcenie umysłu, czwarty wychowanie moralne.
Zdaniem Rousseau wychowanie powinno sprowadzać się do umożliwienia dziecku swobodnego wzrostu i dojrzewania oraz chronienie tego rozwoju przed zgubnymi wpływami zewnętrznymi. Chodziło o tak zwane wychowanie negatywne, odrzucające wszystkie środki, zmierzające do urabiania dziecka, do realizowania celów i ideałów narzuconych z zewnątrz.