Sułtanat mameluków – muzułmańskie państwo istniejące w Egipcie i Lewancie w latach 1250–1517, ze stolicą w Kairze, rządzone przez sułtanów wywodzących się z niewolniczego korpusu gwardii mameluków.
Władcy mameluccy zazwyczaj nie byli ze sobą spokrewnieni, choć w historiografii łączy się ich w dwie „dynastie”: Bahrytów i Burdżytów, które reprezentują panujących wywodzących się z dwóch dominujących wśród mameluków grup etnicznych: Kipczaków i Czerkiesów. Państwo miało charakter oligarchicznej monarchii elekcyjnej, gdzie o wyborze nowego władcy decydowała wąska klika gwardii sułtańskiej. Upadło na początku XVI wieku, gdy uległo nowocześniejszej armii Imperium Osmańskiego.
Bahryci (1250–1382) Upadek Ajjubidów i powstanie sułtanatu mameluków thumb|upright=0.8|Czterech konnych biorących udział w konkursie jeździeckim. Ilustracja z "Podręcznika Sztuki Jeździeckiej" Al-Aksara'iego. Kair, rok 1366. Chester Beatty Library Za panowania sułtana As-Saliha Ajjuba (1238–1249) państwo Ajjubidów zasadniczo zmieniło swój charakter. Przestało ono być rodzinną konfederacją, a stało się unitarnym państwem rządzonym przez funkcjonariuszy wyznaczonych przez władcę. Gdy bowiem w roku 1245 As-Salih zdobył Damaszek, przestał być on autonomiczną dziedziną ajjubidzkiego księcia, a został stolicą prowincji zarządzanej przez mianowanego przez niego gubernatora. W następnych latach zniesiono autonomię także innych ajjubidzkich małych państw w południowej Syrii i „cały region objęto scentralizowaną strukturą administracyjną podlegającą Egiptowi”. Jednocześnie As-Salih zaczął rozbudowywać oddziały podlegających mu bezpośrednio mameluków, rekrutujących się głównie spośród Kipczaków, których nazywano Bahrytami. Podsumowując, As-Salih stworzył „jednolity, scentralizowany reżim ze stolicą w Kairze; w posiadłościach As-Saliha całe zarządzanie poszczególnymi terytoriami zostało przydzielone ludziom należącym do jego wewnętrznego kręgu, albo jego osobistym mamelukom, albo wolno urodzonym emirom, którzy zademonstrowali swoją lojalność w stosunku do niego i ci pełnomocnicy dzierżyli swoje urzędy zgodnie z jego życzeniem”.
As-Salih zmarł w listopadzie 1249 roku, w krytycznym momencie ataku VI wyprawy krzyżowej na Egipt. Bezpośrednio po jego śmierci faktyczną władzę przejęła wdowa po nim, Szadżar ad-Durr (1250), działająca w porozumieniu z Bahrytami, którzy pokonali krzyżowców i zmusili ich do odwrotu z Egiptu w maju 1250 roku. W międzyczasie sukcesor As-Saliha, Al-Mu’azzam Turan Szah (1249–1250), zdążył przybyć z Al-Dżaziry do Egiptu i przejąć władzę, jednak wkrótce został zabity przez niezadowolonych z utraty wpływów Bahrytów. W tym momencie objawiło się prawdziwe znaczenie reform As-Saliha, który: „Innych ajjubidzkich książąt traktował nie jak krewnych, ale jak wrogów [...] i stąd dał początek osobistemu reżimowi nie różniącemu się od rządów mameluckich sułtanów, którzy po nim nastąpili. Oficerowie i żołnierze jego nowego korpusu mameluków nie odczuwali żadnej lojalności w stosunku do rodu Ajjubidów, lecz jedynie w stosunku do swoich własnych dowódców; i gdy ich pozycja została zakwestionowana niezwłocznie pozbyli się królewskiej władzy w swoim własnym interesie”.
Mamelucy początkowo obwołali sułtanem Szadżar ad-Durr, rządy kobiety były jednak sprzeczne z muzułmańską tradycją i po niespełna trzech miesiącach Szadżar ad-Durr ustąpiła z tronu, na który powołano mameluka Ajbaka (1250–1257). Ajbak zawarł małżeństwo z wdową po As-Salihu i w roku 1251 odparł atak syryjskich Ajjubidów pod wodzą An-Nasira Jusufa (1236–1260). W obliczu zagrożenia mongolskiego w 1253 Ajjubidzi i Mamelucy zawarli pokój. Od początku jego istnienia reżimem mameluków wstrząsały walki frakcyjne i po odparciu Ajjubidów Ajbak rozprawił się z opozycją, doprowadzając do śmierci swojego głównego rywala, emira Aktaja, oraz ucieczki wielu Bahrytów, na czele z Bajbarsem (1260–1277), do Syrii. Kiedy następnie Ajbak próbował uniezależnić się od Szadżar ad-Durr, został przez nią zamordowany, po czym już dwa tygodnie później to ona straciła życie z rąk dawnych mameluków swojej ofiary. W ten sposób w 1257 nominalnym sułtanem został piętnastoletni syn Ajbaka, Al-Mansur Ali (1257–1259), za którego plecami natychmiast wybuchły walki o władzę. Zwycięsko wyszedł z nich dawny protegowany Ajbaka, Kutuz (1259–1260), który w 1259 objął sułtanat, podczas gdy Mongołowie rozpoczęli podbój ajjubidzkich posiadłości w Syrii, czego ukoronowaniem było zdobycie w 1260 Aleppo i Damaszku. W sytuacji zewnętrznego zagrożenia Kutuz porozumiał się z syryjskimi Bahrytami Bajbarsa i wspólnie z nimi pokonał Mongołów w decydującej bitwie pod Ajn Dżalut 3 września 1260. Niedługo potem został jednak zamordowany przez Bajbarsa, który przejął sułtanat.
Panowanie Bajbarsa thumb|Mauzoleum Bajbarsa w Damaszku, widoczny mihrab i fryz mozaikowy Ze względu na jego długie panowanie, które zapewniło sułtanatowi stabilność, pozostającą w kontraście do ciągłych politycznych zmian w poprzedniej dekadzie oraz pozwoliło na ustanowienie charakterystycznej politycznej struktury i instytucji, Bajbars jest często uważany za właściwego założyciela sułtanatu mameluków. Jego rządy były skoncentrowane na zabezpieczeniu się przed zagrożeniem ze strony Mongołów i w tym celu dążył on do budowy silnego militarnie, scentralizowanego państwa. W pierwszych latach swojego panowania Bajbars zniweczył próby mameluckich emirów utworzenia na wpół niezależnych państewek w Aleppo i Damaszku i utwierdził bezpośrednią kontrolę Kairu nad Syrią. Najazd mongolski właściwie zakończył panowanie Ajjubidów tym regionie, bowiem w ich rękach pozostały tylko Hims, Hama i Al-Karak. W roku 1263 Bajbars zajął Hims (gdzie wygasła miejscowa linia Ajjubidów), a także Al-Karak, w zdradziecki sposób doprowadzając do śmierci jego władcy Al-Mughisa Umara (1250–1263). Odtąd Ajjubidzi panowali tylko w Hamie, gdzie jako wasale Mameluków utrzymali się aż do roku 1342.
thumb|upright=0.8|Emaliowana i inkrustowana szklana butla ze sceną bitwy. Egipt, koniec XIII w. Metropolitan Museum of Art Zajęcie Al-Karaku było tylko jednym z przejawów dążenia Bajbarsa do przejęcia kontroli nad najważniejszymi twierdzami regionu. Sułtan obawiał się nowej wyprawy krzyżowej i jej współdziałania z Mongołami, żeby uprzedzić to zagrożenie dążył zatem do zlikwidowania przyczółków krzyżowców na wybrzeżu Palestyny. Począwszy od 1263 niemal każdego roku Bajbars wyprawiał się przeciwko Frankom, w roku 1265 zdobywając Cezareę, Hajfę i Arsuf, w 1266 Safed, w 1268 Jafę i Antiochię (co zakończyło istnienie Księstwa Antiochii), zaś w 1271 Krak des Chevaliers. Bajbars rozmyślnie niszczył miasta na wybrzeżu, tak by nie mogły służyć jako bazy dla krzyżowców zza morza, jednocześnie pieczołowicie odbudowując położone w głębi lądu fortece, takie jak Safed i Krak des Chevaliers (arab. Hisn al-Akrad). Szczęśliwie dla Bajbarsa początek jego panowania zbiegł się z rozpadem Imperium mongolskiego, co doprowadziło do powstania odrębnych państw Ilchanidów w Iranie i Złotej Ordy w Europie Wschodniej i na zachodnich obrzeżach Syberii i Azji Środkowej. Państwa te znalazły się w stanie wojny i chan Złotej Ordy Berke (1257–1266) zawarł sojusz z Bajbarsem. Ten alians był szczególnie ważny dla Mameluków także dlatego, że Złota Orda panowała nad stepem kipczackim, który był głównym terenem rekrutacji mameluków. Przymierze ze Złotą Ordą miało się okazać trwałym elementem polityki Mameluków. Skoncentrowani na walce ze swoimi mongolskimi pobratymcami Ilchanidzi za panowania Bajbarsa nie przedsięwzięli kolejnego wielkiego najazdu na Syrię. Chcąc przełamać impas w wojnie z nimi w 1277 sułtan zaatakował znajdujący się pod mongolskim protektoratem Sułtanat Rum, jednak pomimo zwycięstwa pod Abulustajn ostatecznie Mamelucy musieli się wycofać.
Bajbars doprowadził do restauracji kalifatu Abbasydów z nową siedzibą w Kairze co dodatkowo legitymizowało reżim mameluków. Wprowadził też zasadniczą zmianę w administracji, przekazując kontrolę nad nią mameluckim emirom "i tak ustanowiona struktura zachowała się aż do schyłku sułtanatu mameluków".
Pierwsi Kalawunidzi thumb|upright=0.8|Tzw. Baptysterium św. Ludwika, mosiężna misa inkrustowana srebrem i złotem wykonana pod rządami Mameluków, datowana na lata 1290–1310, która od XVII w. służyła jako chrzcielnica królów Francji. Luwr Pomimo jego sukcesów Bajbarsowi nie udało się założyć własnej dynastii, bowiem po efemerycznych rządach jego synów Baraki Chana (1277–1279) i Salamisza (1279) władzę przejął emir Kalawun (1279–1290). To za jego panowania Ilchanidzi powtórnie najechali Syrię, w październiku 1281 zostali jednak pokonani w bitwie pod Himsem. W następnym roku zmarł ilchan Abaga (1265–1282) i tron przejął muzułmanin Ahmad Tokudar (1282–1284), który szukał porozumienia z Mamelukami. Uwolniony od mongolskiego zagrożenia Kalawun resztę swojego życia poświęcił wojnie przeciwko Frankom. W roku 1289 sułtan zdobył Trypolis zaś jego syn i następca Al-Aszraf Chalil (1290–1293) w 1291 zakończył dzieło ojca, zdobywając Akkę oraz pozostałe miasta i twierdze Franków, takie jak Tyr, Sydon, Bejrut i Tortosa. Był to koniec istnienia państw krzyżowców w Lewancie. Po tym triumfie Al-Aszraf zwrócił się przeciwko Armenii Mniejszej, jednak po pierwszych porażkach Ormianie szybko zawarli z nim rozejm, oddając Mamelukom Bahasnę, Marasz i Tall Hamdan. Kalawun był pierwszym sułtanem mameluków, który rekrutował jako mameluków Czerkiesów, od nazwy zajmowanych przez nich koszar nazywanych Burdżytami. Za panowania Al-Aszrafa nasilający się werbunek Czerkiesów zaalarmował tureckich mameluków i ostatecznie w grudniu 1293 doprowadzili oni do zamordowania sułtana.
Morderstwo Al-Aszrafa zainaugurowało okres 17 lat politycznej niestabilności, podczas którego emirowie stojący na czele poszczególnych frakcji mameluków zdominowali sułtanat. W tym czasie dwa razy, w latach 1293 do 1294 i 1299 do 1309, sułtanem został ustanowiony inny syn Kalawuna, An-Nasir Muhammad (1293–1294, 1299–1309, 1310–1341). Mający mniej niż 10 lat gdy po raz pierwszy obejmował tron był on marionetką w rękach emirów, dwa razy odsuwaną od władzy przez uzurpatorów – po raz pierwszy przez Kitbughę (1294–1296) i Ladżina (1296–1299), zaś po raz drugi przez Czerkiesa Al-Muzaffara Bajbarsa (1309–1310). Najważniejszym wydarzeniem tego okresu był kolejny najazd mongolski. W grudniu 1299 armia ilchana Ghazana rozgromiła Mameluków pod Wadi al-Chazindar i Mongołowie zajęli Damaszek. Po kilku miesiącach wojska Ilchanidów wycofały się z Syrii, by ponownie zaatakować ją następnej zimy. Do kolejnego wielkiego starcia obu armii doszło jednak dopiero w 1303 w bitwie pod Szakhabem i tym razem górą byli Mamelucy. Ghazan zmarł w następnym roku, zaś okres politycznego zamętu w sułtanacie zakończył się gdy w 1310 An-Nasir, politycznie doświadczony i z własnym regimentem mameluków powrócił z wygnania z Al-Karaku i obalił Al-Muzaffara Bajbarsa.
Autokracja An-Nasira Muhammada i późniejsi Kalawunidzi thumb|Zespół grobowy sułtana Hasana zawiera meczet na planie krzyża z czterema madrasami, mauzoleum, sierociniec, szpital, zadaszony bazar, cysternę wieżową, łaźnię i kuchnię i jest największym z kompleksów grobowych zbudowanych przez mameluckich sułtanów