Obrona Boulogne lub pierwsza bitwa o Boulogne – starcie zbrojne stoczone w portowym mieście Boulogne-sur-Mer przez wojska francuskie, brytyjskie i belgijskie przeciwko atakującym oddziałom niemieckim w czasie kampanii francuskiej podczas II wojny światowej. Bitwa toczyła się w tym samym czasie, co obrona Calais, tuż przed operacją Dynamo, ewakuacją Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych (BEF) z Dunkierki.
Po francusko-brytyjskim kontrataku w bitwie pod Arras 21 maja niemieckie jednostki zostały wstrzymane w celu ich przeciwstawienia się ewentualnym, kolejnym kontratakom 22 maja. Gen. por. Heinz Guderian, dowódca XIX Korpusu Armijnego, zaprotestował, proponując, że chce ruszać na północ wzdłuż wybrzeża kanału La Manche, aby zająć Boulogne, Calais i Dunkierkę. Na atak elementów XIX Korpusu wydano jednak zgodę dopiero o godzinie 12:40 22 maja, kiedy to wojska alianckie w Boulogne zostały wzmocnione przez większość 20 Brygady Gwardii przysłanej z Anglii.
Gwardziści zdążyli okopać się dookoła portu, zanim 2 Dywizja Pancerna, opóźniona przez francuskie wojska pod Samer, zaatakowała pozycje obronne obsadzone przez Gwardię Irlandzką około godziny 17:00 i wyparła przeciwnika po godzinie walki. Pozycje Gwardii Walijskiej zostały zaatakowane o godzinie 20:00 i ponownie o zmroku, odcinając część ich oddziałów o 22:00. O świcie 23 maja niemieckie ataki zostały wznowione, ostatecznie spychając obrońców z powrotem do miasta. Około 80 lekkich bombowców Royal Air Force wykonywało loty bojowe w celu wsparcia obrońców portu.
Okręty Royal Navy wpływały do portu i wypływały z niego; francuskie i brytyjskie niszczyciele ostrzeliwały pozycje niemieckie, gdy ranni i personel nieuzbrojony zostali ewakuowani drogą morską do Anglii. Po południu 23 maja Luftwaffe zbombardowało port, lecz jej samoloty zostały przechwycone przez myśliwce RAF-u. O 18:30 20 Brygadzie Gwardii nakazano ponowne wejście na pokład okrętów; brytyjska artyleria okrętowa walczyła z niemieckimi czołgami i artylerią, aby móc po raz ostatni wejść do portu. Nie udało się skontaktować z francuskimi obrońcami w dolnej części miasta i dopiero nad ranem 24 maja dowódca francuskiego garnizonu, gen. Pierre Louis Félix Lanquetot, zdał sobie sprawę z tego, że Brytyjczycy odeszli.
Francuzi i pozostałe w mieście oddziały brytyjskie wytrzymały do 25 maja, po czym poddały się. Guderian napisał, że zatrzymanie znacznych sił niemieckich w celu ochrony przed domniemanymi kontratakami aliantów zniweczyły możliwość szybkiego zajęcia portów pod kanałem La Manche i zniszczenia sił alianckich w północnej Francji i Belgii. Atak na Dunkierkę rozpoczął się 23 maja, lecz następnego dnia został zatrzymany aż do 27 maja; Dunkierka została zdobyta dopiero 4 czerwca, kiedy to większość BEF oraz wielu żołnierzy francuskich i belgijskich zostało ewakuowanych.
Tło sytuacyjne Boulogne thumb|Mapa Côte d’Opale Boulogne-sur-Mer, Calais, Dunkierka i Dieppe to porty po francuskiej stronie najwęższej części kanału La Manche. Boulogne leży u ujścia szybko płynącej rzeki Liane, która przechodzi przez miejscową dolinę. Port znajduje się na równym terenie po obu stronach rzeki, jest gęsto zabudowany i połączony stromymi drogami z Haute Ville (starym miastem lub cytadelą). Pofałdowane wzgórza wokół miasta umożliwiają zakamuflowane podejście do portu i oferują przewagę wysokości dla atakującego, zwłaszcza Mont St. Lambert. Podczas dziwnej wojny (3 września 1939 – 10 maja 1940) Brytyjskie Siły Ekspedycyjne (BEF) były zaopatrywane przez porty położone dalej na zachód, takie jak Hawr i Cherbourg, ale porty pod kanałem La Manche również zostały wykorzystane po ustawieniu zapór minowych na kanale La Manche pod koniec 1939 r., aby zmniejszyć ryzyko niemieckich ataków na konwoje i zapotrzebowanie na eskortę. Kiedy w grudniu rozpoczęły się rotacyjne urlopy żołnierzy BEF, Boulogne zaczęto wykorzystywać do komunikacji i przemieszczania wojsk pomiędzy Francją i Anglią.
Kampania francuska 10 maja 1940 roku Niemcy rozpoczęli Fall Gelb (plan żółty), ofensywę przeciwko Francji, Belgii i Holandii. W ciągu kilku dni Niemcy dokonali przełamania na środkowym odcinku frontu pod Sedanem i ruszyli na zachód w dół doliny rzeki Sommy. Ponieważ BEF wycofywał się przez Belgię do północnej Francji, potrzebnych było mniej żołnierzy zatrudnionych w logistyce, ponieważ linie komunikacyjne się skracały. Brytyjczycy zaczęli więc wycofywać nadwyżkę siły roboczej przez Boulogne i Calais, a 17 maja gen. maj. Douglas Brownrigg, adiutant generalny BEF, przeniósł tylną kwaterę główną z Arras do Boulogne, nie informując o tym swoich francuskich oficerów łącznikowych. Niemcy zajęli Abbeville u ujścia Sommy 21 maja, odcinając wojska alianckie w północnej Francji i Belgii od reszty ich sił dalej na południe.
Za obronę Boulogne odpowiadała francuska marynarka wojenna (Marine nationale), która posiadała garnizon składający się z 1100 ludzi w XIX-wiecznych fortach portowych, dowodzonych przez kpt. Dutfoy de Mont de Benque. Osiem brytyjskich 3,7-calowych dział przeciwlotniczych 2 Pułku Ciężkich Dział Przeciwlotniczych, osiem karabinów maszynowych 58 Pułku Lekkich Dział Przeciwlotniczych i bateria z 2 Pułku Szperaczy przybyły z Anglii 20 maja; Francuzi mieli dwa działa polowe 75 mm, dwa działa przeciwpancerne 25 mm i dwa czołgi, z których jeden nie nadawał się do użytku. 20 maja do Abbeville dotarły czołowe jednostki niemieckiego XIX Korpusu gen. Heinza Guderiana. Porty pod kanałem stały się dla aliantów jedynym środkiem zaopatrzenia, a jeśli to konieczne, ewakuacji. Wczesnym rankiem 21 maja, Dutfoy nakazał załodze złożonej z 1100 marynarzy wycofać się za grube średniowieczne mury Haute Ville, na wschód od rzeki Liane.
Dutfoy usłyszał alarmistyczne doniesienia o zbliżaniu się dużych sił niemieckich, najwyraźniej od gen. Jeana Pelissiera de Féligonde'a, dowódcy 137 Pułku Piechoty, który został zaatakowany przez niemieckie czołgi w Hesdin, 48 km na południowy wschód od Boulogne. Dutfoy nakazał swoim ludziom zniszczenie artylerii przybrzeżnej w fortach i skierowanie się do portu w celu ewakuacji; rozkazy te zostały potwierdzone przez innych oficerów. Dutfoy wyruszył do Dunkierki we wczesnych godzinach porannych, po czym drastycznie załamała się dyscyplina; włamano się do sklepu morskiego, a szabrownicy wypili sprzedawane tam napoje alkoholowe. Cywile wciąż czekający na wolne miejsca na statkach ewakuacyjnych zaczęli panikować, dopóki kpt. Poher, odpowiedzialny za spokój w porcie, nie zaczął grozić tłumowi bronią. Poher zdezerterował o godzinie 10:00, podczas gdy ostrzał z dział nadbrzeżnych trwał nadal. Część ludzi Dutfoya skontaktowała się z wiceadmirałem Marcelem Leclerkiem, zastępcą dowódcy Dunkierki, który nakazał zakonserwowanie pozostałych dział w celu obrony miasta. Podczas wizyty w Boulogne rankiem 22 maja Leclerc nakazał marynarzom walkę z Niemcami i oczekiwanie na pomoc ze strony armii francuskiej i brytyjskiej. Admirał Jean Abrial, francuski dowódca sił morskich Dunkierką, wydał rozkaz: „Macie prędzej umrzeć na swoich posterunkach jeden po drugim, niż poddać się…”.
Preludium thumb|Mapa kantonu pokazująca Samer i Desvres na południowy wschód od Boulogne thumb|Gen. por. Heinz Guderian podczas kampanii francuskiej Alianckie przygotowania obronne
Oddział Royal Marines przybył do Boulogne wczesnym rankiem 21 maja. 20 Brygada Gwardii bryg. Williama Fox-Pitta, składająca się z 2. batalionu Gwardii Walijskiej i 2. batalionu Gwardii Irlandzkiej, trenowała tego dnia w Camberley, kiedy otrzymała rozkaz udania się do Francji. Wraz z brygadową kompanią przeciwpancerną i baterią 69 Pułku Przeciwpancernego Artylerii Królewskiej, gwardziści przybyli do Boulogne rankiem 22 maja na trzech statkach handlowych i niszczycielu HMS Vimy, eskortowani przez niszczyciele Whitshed i Vimiera. Francuska 21 Dywizja Piechoty gen. bryg. Pierre’a Louisa Félixa Lanquetota miała utrzymywać linię między Samer i Desvres, około 16 km na południe od miasta, gdzie przybyły już trzy bataliony. Następnego dnia z Calais spodziewano się dalszych posiłków brytyjskich, w tym pułku czołgów pościgowych.
Fox-Pitt rozmieścił swoich ludzi na wzgórzu poza miastem, współpracując z Lanquetotem, który zorganizował francuskie wojska w mieście. Gwardia Irlandzka utrzymywała prawą flankę na południowy zachód od rzeki w St. Léonard do wybrzeża w Le Portel, a Gwardia Walijska lewą flankę na północny wschód od rzeki na zachodnich zboczach Mont Lambert i wysoko położonym terenie przez St. Martin Boulogne, co tworzyło obwód obronny o łącznej długości 9,7 km. Blokady drogowe zostały założone przez grupę około 50 ludzi z 7 Pułku Royal West Kents pod miastem Albert, zaś około 100 ludzi z 262. kompanii polowej Inżynierów Królewskich i załogi dział przeciwlotniczych chroniły prawą flankę Gwardii Walijskiej, wzdłuż dróg wiodących do Boulogne od południa. Fox-Pitt zostawił lukę w linii obronnej pomiędzy lewą flanką Walijczyków a wybrzeżem dla swobodnego przejścia posiłków oczekiwanych z Calais. W mieście czekało na ewakuację 1500 żołnierzy 5 Grupy Auxiliary Military Pioneer Corps (AMPC), mieszanki wycofywanych rezerwistów i częściowo przeszkolonych żołnierzy, którzy czekali na ewakuację pod dowództwem ppłk. Donalda Deana. Pod dowództwem francuskim znajdowały się garnizony fortu oraz niektóre francuskie i belgijskie jednostki szkoleniowe o niskiej wartości wojskowej. Lanquetot powiedział Fox-Pittowi, że siły francuskie w Boulogne zostały „zwinięte”, z czego Fox-Pitt wywnioskował, że są gotowi się poddać.
Niemieckie przygotowania ofensywne Francusko-brytyjski kontratak pod Arras doprowadził Niemców do kontynuowania ataku na północ w kierunku portów pod kanałem La Manche, a nie na południe nad Sommą, a pod koniec 21 maja Oberkommando des Heeres nakazała Panzergruppe von Kleist posunąć się około 80 km na północ, aby zdobyć Boulogne i Calais. Obawa przed kolejnym kontratakiem doprowadziła jednak do powstrzymania XV Korpusu Armijnego, przesunięcia dywizji XLI Korpusu na wschód i odłączenia 10 Dywizji Pancernej XIX Korpusu w celu ochrony przed ewentualnym kontratakiem z południa. Elementy 1 Dywizji Pancernej gen. por. Friedricha Kirchnera i 2 Dywizji Pancernej gen. por. Rudolfa Veila, obie formacje z XIX Korpusu, również zostały zatrzymane w celu obrony przyczółków nad Sommą. 2 Dywizja Pancerna otrzymała rozkaz posunięcia się do Boulogne na linii z Baincthun do Samer, z 1 Dywizją Pancerną jako osłoną flanki po prawej stronie, zmierzającą do Desvres i Marquise w przypadku kontrataku z Calais.
Bitwa 22 maja thumb|Współczesna mapa Boulogne i okolic