Kodeks Synajski () – najstarszy, gdyż pochodzący z IV wieku, manuskrypt Septuaginty i Nowego Testamentu. Uchodzi za jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu. Jest jednym z czterech wielkich kodeksów biblijnych, jedynym zachowanym pisanym uncjałą rękopisem z pełnym tekstem Nowego Testamentu. Ma pełny tekst Nowego Testamentu, jednak w Starym Testamencie ma wiele braków. Kodeks został odkryty przez Tischendorfa w roku 1844.
Kodeks Synajski jako jedyny został napisany w czterech kolumnach. Otwarty liczył osiem kolumn, co sprawia wrażenie rozwiniętego zwoju. Niewykluczone więc, że jest to wynik naśladowania rozwiniętego zwoju. Kodeks Synajski oznaczany jest symbolami (alef) oraz 01 (Gregory-Aland), δ 2 (von Soden). Na liście rękopisów Septuaginty według klasyfikacji Alfreda Rahlfsa został oznaczony symbolem S. Obecnie ponad ⅔ zachowanego kodeksu, tj. 346,5 jego kart, przechowywanych jest w londyńskim British Library (Additional Manuscripts 43725), 43 karty w Lipsku, 12 kart na Synaju i 3 fragmenty w Sankt Petersburgu.
Tekst kodeksu reprezentuje tradycję aleksandryjską. Bibliści oceniają go jako jeden z dwóch najważniejszych rękopisów Nowego Testamentu (obok Kodeksu Watykańskiego) i jeden z trzech najważniejszych rękopisów Septuaginty.
Opis Pierwotnie składał się prawdopodobnie z około 740 pergaminowych kart. Karty mają wymiary 37,8 na 34,3 cm (według Alanda 43 na 38 cm). Oryginalne karty miały rozmiary 40 na 70 cm, zostały zgięte wpół i ułożone w foliały składające się z czterech folium (łac.; l.mn. folia, ozn. 8 kart), format popularny w średniowieczu. Na każdej karcie tekst zapisany jest w 4 kolumnach po 48 wierszy, w każdym wierszu znajduje się od 12 do 14 znaków. Księgi poetyckie Starego Testamentu pisane są stychometrycznie w dwóch kolumnach na stronę. Kodeks ma prawie 4 000 000 liter uncjalnych (liczba oszacowana przez Tischendorfa). Jakość pergaminu jest bardzo wysoka i niewiele rękopisów z IV wieku dorównuje Kodeksowi Synajskiemu pod tym względem. Jedynymi rękopisami z tej epoki o tak dobrym pergaminie są Kodeks Watykański i Kodeks Bezy (ok. 400 roku).
thumb|Strona z tekstem Mt 6,4-32 (6,9-13 Modlitwa Pańska) Stary Testament oprócz więcej niż połowy ksiąg protokanonicznych zawiera także księgi wtórokanoniczne oraz apokryfy. W Starym Testamencie zawiera następujące partie tekstu: Rdz 23,19-24,46 – fragmenty Lb 5,26–7,20 – fragmenty 1 Księga Kronik 9,27–19,17 Ezdr-Neh (od Ezdr 9,9) 2 Ezdrasza Księga Psalmów–Mądrość Syracha Księga Estery Księga Tobiasza Księga Judyty Księga Joela–Księga Malachiasza Księga Izajasza Księga Jeremiasza Lamentacje Jeremiasza 1 Księga Machabejska–4 Księga Machabejska
Księgi Nowego Testamentu są w następującej kolejności: Ewangelie, Listy Pawła (List do Hebrajczyków umieszczony jest po 2 Ts, a przed 1 Tm), Dzieje Apostolskie, Listy powszechne i Apokalipsa św. Jana. Na końcu Nowego Testamentu zamieszczony został List Barnaby oraz Pasterz Hermasa (niekompletny). Zapisany był wyłącznie wielkimi literami alfabetu greckiego, tj. uncjałą, na cienkich owczych i kozich skórach, brązowym i czarnym atramentem. Tytuły Psalmów i Pieśni nad Pieśniami wyróżniono czerwoną barwą. Sporządzony został przez trzech skrybów (A, B, D); napisany jest jednym ciągiem, łac. scriptio continua, bez podziału na słowa i wersety. Nie stosuje przydechów, ani akcentów, czasem litery są łączone w ligatury. Niektóre słowa, należące do tzw. nomina sacra, zazwyczaj skracane w innych rękopisach (jak gr. πατήρ oraz Δαυίδ), tutaj napisane są zarówno skrótami, jak i w pełnej formie. Następujące nomina sacra przedstawione są skrótami (u góry mają nadpisaną linię): (gr.) ΘΣ ΚΣ ΙΣ ΧΣ ΠΝΑ ΠΝΙΚΟΣ ΥΣ ΑΝΟΣ ΟΥΟΣ ΔΑΔ ΙΛΗΜ ΙΣΡΛ ΜΗΡ ΠΗΡ ΣΩΡ.
Częsty jest błąd itacyzmu. Niemal regularnie iota zastępowane jest przez dyftong epsilon-iota.
Tekst czterech Ewangelii został podzielony według Sekcji Ammoniusza, do których dodano system odniesień do Kanonów Euzebiusza. Jest najstarszym rękopisem, posiadającym Kanony Euzebiusza. W wiekach VI-IX pracowało nad nim co najmniej siedmiu korektorów (a, b, c, ca, cb, cc, e).
W czasach kiedy powstawał kodeks nadal jeszcze spisywano teksty na papirusie lub pergaminie zwijanych potem w rulon. Skrybowie spisujący księgę przyzwyczajeni byli do pracy ze zwojami. Świadczy o tym to, iż na każdej stronie są cztery kolumny tekstu. Po otwarciu księgi czytelnik widzi osiem kolumn, zatem tyle samo, co po rozwinięciu zwoju.
Historia kodeksu Data i miejsce powstania Niewiele wiadomo o wczesnej historii kodeksu. Miejsce jego powstania to przedmiot spekulacji. Hort sądził, że został napisany prawdopodobnie w Rzymie, ponieważ system podziału tekstu na rozdziały w Dziejach Apostolskich jest ten sam, co w kilku rękopisach Wulgaty. Argument ten został obalony przez , według którego system podziału wprowadził do Wulgaty sam Hieronim jako rezultat swych studiów w Cezarei. Robinson uważał, że kodeks powstał w Cezarei.
Kenyon opowiadał się za Egiptem ponieważ kształty liter kodeksu są podobne do papirusów znalezionych w Egipcie, z których część jest wcześniejszej daty niż Sinaiticus. Podobnie , Ropes i Sidney Jellicoe byli zdania, że kodeks napisany został w Egipcie. J. Rendel Harris sądził, że rękopis powstał w bibliotece Pamfila w Cezarei. Streeter, Skeat oraz H.J.M. Milne sądzili, że powstał w Cezarei. Skeat znalazł dwa warianty tekstowe kodeksu wspierające hipotezę cezarejską: w Mt 13, 54 kodeks stosuje unikatowy wariant (zamiast ), a w Dz 8, 5 (do miasta Samarii) zamienia na (do miasta Cezarei). Oba te warianty nie występują w żadnym innym znanym dziś rękopisie i pochodzić muszą bezpośrednio od skryby, bądź od rękopisu powstałego w Cezarei.
Studia paleograficzne wskazują, że kodeks został napisany w IV wieku. Pogląd ten jest wspierany przez noty marginalne oraz system podziału tekstu, które pozwalają na dokładniejsze określenie czasu powstania kodeksu. Nie mógł powstać przed 330 rokiem, ponieważ zawiera Kanony Euzebiusza i jest to terminus post quem. Według ustaleń Milne'a i Skeata nie mógł także powstać po 360 roku, ponieważ zawiera na marginesach odniesienia do Ojców Kościoła żyjących przed tą datą. Oznacza to, że rok 360 stanowi terminus ante quem. Rękopis powstał więc prawdopodobnie w latach 330–360. Opinię tę podtrzymał Bruce Metzger. Guglielmo Cavallo w 1967 roku argumentował, że rękopis powstał około roku 360, albo niewiele później. Według badań radiowęglowych (metodą węgla C-14) kodeks mógł powstać w latach 300-425. Brent Nongbri w 2022 roku uznał, że najbardziej prawdopodobną datą jest około roku 360, jakkolwiek zarówno początek jak i koniec IV wieku też jest możliwy. Nawet początek V wieku jest możliwy.
Dawniej przypuszczano, że jest jednym z pięćdziesięciu egzemplarzy Biblii, których wykonanie Euzebiuszowi z Cezarei zlecił cesarz Konstantyn I Wielki w 332 roku. Uważał tak Tischendorf, Pierre Batiffol, Gregory i Skeat, jest to jednak mało prawdopodobna hipoteza.
Kirsopp Lake zwrócił uwagę na noty korektora c na końcu 2 Księgi Ezdrasza (=Nehemiasza) i Estery informujące, że tekst został poprawiony w oparciu o rękopis, który wyszedł spod ręki Pamfila i jest kopią Heksapli. To może oznaczać, że Kodeks Synajski przez pewien czas przechowywany był w Cezarei. Nie wiadomo kiedy kodeks trafił do klasztoru św. Katarzyny na Synaju. Pogląd ten dominował wśród badaczy przez cały wiek XX. Brogan w 2003 roku przedstawił argumenty, że Kodeks mógł nigdy nie odwiedzić Cezarei.
Skrybowie i korektorzy thumb|Łukasz 11, 2 w Kodeksie Synajskim Według Tischendorfa tekst Kodeksu Synajskiego spisany został przez czterech kopistów oznaczanych literami A, B, C, D i pięciu korektorów oznaczanych literami a, b, c, d, e. Milne i Skeat wykazali, że tekst spisali trzej skrybowie A, B, D, zaś skryba C nigdy nie istniał. Pomyłka Tischendorfa, który przypisał skrybie C sporządzenie w dwóch kolumnach poetyckich partii ST, wynikła z tego, że poetyckie partie ST ujęte zostały w dwóch kolumnach, a cały kodeks napisany został w czterech kolumnach. Skryba A sporządził większość historycznych i poetyckich ksiąg ST, niemal cały NT i List Barnaby. Czasami czynił całą serię błędów. Skryba B był odpowiedzialny za księgi prorockie Starego Testamentu i Pasterz Hermasa, miał najbardziej nieczytelny charakter pisma. Skryba D napisał Księgi Tobiasza, Judyty, połowę 4 Machabejskiej i ⅔ Psalmów, w Nowym Testamencie sporządził jedynie pięć pierwszych wierszy Apokalipsy. Jego charakter pisma jest uważany za najbardziej czytelny. Wszyscy skrybowie popełniali błędy itacyzmu (gr. ΔΑΥΕΙΔ zamiast ΔΑΥΙΔ, ΠΕΙΛΑΤΟΣ zamiast ΠΙΛΑΤΟΣ, ΦΑΡΕΙΣΑΙΟΙ zamiast ΦΑΡΙΣΑΙΟΙ, ΣΑΔΔΟΥΚΑΙΕΟΙ zamiast ΣΑΔΔΟΥΚΑΙΟΙ etc.). Najczęściej robił to skryba A.
Dzisiaj przyjmuje się, że nad Kodeksem Synajskim pracowało co najmniej siedmiu korektorów oznaczanych kolejno: a, b, c, ca, cb, cc, e. Zaproponowany przez Tischendorfa korektor d nigdy nie istniał, Milne i Skeat wyróżnili natomiast korektorów ca, cb i cc. Pierwszy z korektorów wykonał swoją pracę zanim kodeks opuścił skryptorium. Większość korekt dokonana została w Cezarei (m.in. korektorzy oznaczeni symbolami ca i cb). Tak sądzili Marjorie Josephine Milne i Theodore Cressy Skeat. Jednak John Brogan w 2003 roku podważył ten punkt widzenia, według jego badań korekty te nie reprezentują tekstu cezarejskiego lecz późnoaleksandryjski.
Najwięcej poprawek naniósł korektor ca, który dokonał ich we wszystkich księgach, z wyjątkiem Listu Barnaby. Poprawki ostatniego korektora pochodzą z IX wieku. Późniejsze, pojedyncze poprawki, są bardzo nieliczne i nie mają charakteru systematycznej pracy, ostatnie pochodzą prawdopodobnie z XII wieku. Liczba wszystkich korekt wynosi około 23 tysiące, a dokonywane były głównie w tekście Starego Testamentu.
Kodeks posiada ponadto nieco arabskich not na marginesie, określane są jako Arabic A i Arabic B. Arabic A dokonał w sumie ośmiu not, z których siedem w Księdze Izajasza, a jedna w Księdze Zachariasza. Arabic B dokonywał not komentujących tylko na marginesie Księgi Apokalipsy. Według jednej z not 7. pieczęć Apokalipsy otwarta zostanie na początku 7 tysiąclecia (bizantyjski kalendarz), tj. w roku 1491. Zdaniem Parkera noty w Apokalipsie dokonane zostały po roku 1453, a przed 1492.
Historia znaleziska Kodeks był prawdopodobnie widziany w 1761 roku przez włoskiego podróżnika Vitaliano Donatiego podczas jego wizyty na Synaju. Wynika to z fragmentów pamiętnika Donatiego opublikowanych w 1879 roku:
“Bibbia in membrane bellissime” to prawdopodobnie Kodeks Synajski, a złoty ewangeliarz to lekcjonarz 300 (na liście Gregory-Aland).
Konstantin von Tischendorf, przeświadczony, że analiza starych rękopisów dowiedzie wierności tekstu biblijnego wobec wysuwanej wówczas krytyki, postanowił samodzielnie zbadać wszystkie znane manuskrypty. Po czteroletnich poszukiwaniach w europejskich bibliotekach, przybył w maju 1844 roku do klasztoru św. Katarzyny w południowej części półwyspu Synaj. Do tej ufortyfikowanej siedziby prawosławnych greckich mnichów można było się dostać jedynie w koszu opuszczanym na linie przez niewielki otwór w murze. Pozwolono mu przez kilka dni prowadzić poszukiwania w trzech klasztornych bibliotekach, ale jego wysiłki nie przyniosły żadnego rezultatu. Kiedy miał już opuścić klasztor, zauważył w hallu biblioteki głównej wielki kosz wypełniony pergaminami, które mnisi zamierzali spalić, podobnie jak już postąpiono z dwoma wcześniejszymi. Tischendorf znalazł wśród tych pergaminów 129 kart pochodzących z greckiego przekładu fragmentów tzw. Starego Testamentu. Otrzymał zgodę na zabranie zaledwie 43 arkuszy, pozostałe musiał zostawić w klasztorze. Zawierały one następujące księgi ST: 1 Kronik, Jeremiasz, Nehemiasz i Estery. Pozostawione karty kodeksu należały do ksiąg: Izajasza, 1 i 4 Machabejskich. Tekst owych 43 kart wydał w 1846 roku jako Codex Friderico-Augustanus.
thumb|Klasztor św. Katarzyny (litografia według rysunku archimandryty Porfiriusza (Uspienskiego) z 1857 roku)