thumb|Fasada kościoła. Po lewej Kaplica Królowej Zofii, nad nią Wieża Zegarowa. Po prawej Kaplica Świętokrzyska i Wieża Srebrnych Dzwonów Bazylika Archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława – kościół archikatedralny położony na Wawelu, stanowiący własność archidiecezji krakowskiej. Miejsce koronacji królów Polski i ich pochówku. Pochowani są tutaj między innymi św. Stanisław ze Szczepanowa i inni biskupi krakowscy aż po czasy współczesne, prawie wszyscy królowie od Władysława I Łokietka do Stanisława Leszczyńskiego (łącznie 17 królów wliczając Jadwigę i Annę Jagiellonkę) i członkowie rodzin królewskich oraz wodzowie, przywódcy polityczni i wieszcze narodowi.

Historia Średniowiecze mały|lewo|Katedra nocą Na miejscu obecnego kościoła gotyckiego istniały dwie katedry romańskie.

Katedra chrobrowska (I romańska) Najwcześniejsza, pierwsza katedra tzw. chrobrowska, była poświęcona św. Wacławowi, z którym przez matkę Dobrawę spokrewniony był Bolesław Chrobry. Budowę świątyni rozpoczęto około roku 1000 w związku z utworzeniem biskupstwa na zjeździe gnieźnieńskim. Dotychczasowe badania archeologiczne nie dostarczyły rezultatów pozwalających na wiarygodne odtworzenie jej wyglądu. Przyjmuje sie, że była to bazylika trójabsydowa, której długość mogła wynosić nawet 45, a szerokość 21 metrów. Do lat 80. XX wieku uważano niesłusznie za relikty tej pierwszej katedry pozostałości Kościoła św. Gereona (m.in. dolna część krypty).

Katedra hermanowska (II romańska) mały|Pozostałości tzw. katedry hermanowskiej – krypta św. Leonarda Na przełomie XI i XII wieku za panowania księcia Władysława Hermana zaczęto budować drugą katedrę romańską (od niego jest nazywana hermanowską). Dokończył ją Bolesław III Krzywousty (według Galla Anonima niskie i nikczemne [mury] podwyższył i dwie wieże z posad samych wybudowane do niego przyłączył). Jej konsekracja odbyła się w 1142 roku. Świątynia wzniesiona była z kostki wapiennej i ciosów piaskowca.

Budowla ta miała kształt trójnawowej, wieżowej bazyliki, prawdopodobnie z emporami, z dwoma prostokątnymi chórami zamkniętymi półkolistymi absydami – od wschodu i zachodu – pod którymi mieściły się krypty (po stronie zachodniej krypta św. Leonarda). Wnętrze najpewniej przykryte było drewnianymi stropami. Od strony zachodniej wznosiły się dwie masywne, kwadratowe wieże. O architektonicznym i rzeźbiarskim wystroju wiadomo niewiele, natomiast o bogatym wyposażeniu ruchomym przechowywanym w skarbcu katedralnym oraz o zasobach biblioteki świadczą inwentarze spisane w latach 1101 i 1110. W XIII w. dobudowano do niej kaplice św. Mikołaja (od północy) i św. św. Piotra i Pawła (od południa), zaś na środku wzniesiono grobowiec-ołtarz św. Stanisława ze Szczepanowa (biskupa i męczennika), którego szczątki sprowadzono w 1089 ze Skałki. Od tego czasu z katedrą związany jest kult tego świętego i stała się głównym ośrodkiem pielgrzymkowym, kanonizowanego w 1253 roku biskupa. Do jego grobu pielgrzymowali wierni z ziem polskich oraz z krajów ościennych. Kult świętego łączony był z ideą zjednoczenia rozbitego na dzielnice Królestwa Polskiego. Katedra spłonęła w 1305 roku. Do dziś zachowały się znaczące fragmenty budowli romańskiej, m.in. krypta św. Leonarda, dolna część południowej wieży Srebrnych Dzwonów, a także najniższa część wieży zegarowej.

20 stycznia 1320 roku jeszcze w zniszczonej katedrze romańskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski; uroczystość odbyła się w pobliżu relikwii świętego Stanisława i zapoczątkowała tradycję koronowania polskich władców w katedrze krakowskiej. Biskup krakowski Nanker wkrótce potem rozpoczął wznoszenie nowej, gotyckiej katedry.

Katedra gotycka mały|lewo|Drzwi Kazimierza Wielkiego

Romańska katedra już w 1305 roku nie odpowiadała randze głównego kościoła diecezji oraz pozycji biskupa krakowskiego. Po pożarze w 1320 biskup Jan Muskata podjął próbę wzniesienia nowej świątyni, jednak prace zakończyły się na etapie fundamentów i tymczasowo zamkniętego, gotyckiego prezbiterium.

Obecny gmach powstawał etapami. Wznoszenie gotyckiej katedry zaczął w czasach panowania Władysława Łokietka biskup Nanker od budowy Kaplicy św. Małgorzaty (obecnie zakrystia). Prezbiterium z obejściem było gotowe w 1346. W latach 1346–1364 z inicjatywy oraz z funduszów biskupów Jana Grota i Bodzanty powstała reszta kościoła: korpus nawowy (nawa główna, transept i nawy boczne). W budowie uczestniczyło kilka kolejnych warsztatów budowlanych, a budowniczych chóru należy wywodzić ze Strasburga. 28 marca 1364 roku, w obecności króla Kazimierza Wielkiego, arcybiskup gnieźnieński Jarosław z Bogorii i Skotnik konsekrował katedrę.

Gotyckiej świątyni nadano formę trójnawowej bazyliki z transeptem i prostokątnym prezbiterium z obejściem, ambitem i trzema wieżami, otoczona wieńcem kaplic. Wszystkie części katedry zostały zorganizowane wokół miejsca, w którym znajdowały się ołtarz i relikwie św. Stanisława, a cały rzut wykazuje w związku z tym bardzo mocną tendencję do centralizacji. Oba wejścia do kościoła otwierają się na środkowe przęsło z ołtarzem św. Stanisława. Katedra krakowska wyróżnia się dużymi rozmiarami, bogatym układem przestrzennym oraz rozbudowaną dekoracją architektoniczną wnętrza, co zapewnia jej istotne miejsce wśród katedr gotyckich Europy Środkowej.

W ciągu następnych stuleci katedra ulegała licznym przebudowom. Królowie, biskupi i magnaci przebudowywali dawne i wznosili nowe kaplice z przeznaczeniem na mauzolea oraz wyposażali wnętrza w dzieła sztuki. Już w trakcie budowy katedry wokół jej murów zaczęto wznosić pierwsze kaplice fundowane przez biskupów i możnowładców. Proces ich powstawania trwał przez całe XIV i XV stulecie. Szczególnie okazałymi przykładami były kaplice ufundowane przez monarchów: króla Kazimierza Wielkiego (pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny), królową Zofię, czwartą żonę Władysława Jagiełły (pw. Świętej Trójcy), a także króla Kazimierza Jagiellończyka i jego małżonkę Elżbietę Rakuszankę (pw. Świętego Krzyża i Ducha Świętego).

Renesans mały|Nagrobki Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta w Kaplicy Zygmuntowskiej Wraz z nastaniem renesansu w Polsce całkowicie zmieniono wygląd wewnętrzny katedry. Średniowieczny wystrój świątyni zachował się jedynie fragmentarycznie. Wiadomo jednak, że jej wnętrze było bogato zdobione malowidłami ściennymi, witrażami, ceramiczną posadzką oraz kosztownymi tkaninami i tapiseriami wieszanymi na ścianach w czasie uroczystości. Całość dopełniały zbiory skarbca i biblioteki kapitulnej. Pierwszym przejawem nowego stylu był nagrobek króla Jana Olbrachta (zm. 1501), wykonany przez włoskiego rzeźbiarza Franciszka Florentczyka. Najważniejszym przedsięwzięciem epoki stała się budowa Kaplicy Zygmuntowskiej z fundacji króla Zygmunta Starego, zrealizowana według projektu Bartolomea Berrecciego przez zespół włoskich artystów. Kaplica ta stała się wzorem dla późniejszych mauzoleów renesansowych i manierystycznych, które zastępowały wcześniejsze fundacje gotyckie.

U schyłku średniowiecza, na początku XVI wieku, wnętrze katedry wawelskiej wypełniały liczne ołtarze o zróżnicowanych formach, malowane i rzeźbione. Łącznie znajdowały się tam dwadzieścia trzy ołtarze, nie licząc tych umieszczonych w około dwudziestu kaplicach i w krypcie św. Leonarda. Każdy z nich wyposażony był w bogate sprzęty liturgiczne, przechowywane w specjalnych szafach i skrzyniach. W pobliżu lektorium szczególną rolę odgrywał ołtarz św. Wacława. Ponad przegrodą umieszczona była rzeźba Ukrzyżowanego Chrystusa. Katedra pełniła jednocześnie funkcję nekropolii królewskiej, biskupiej i możnowładczej. Pochówki upamiętniano płytami nagrobnymi w posadzce oraz monumentalnymi pomnikami. Na szczególne znaczenie zasługuje zespół gotyckich nagrobków królewskich, wyróżniających się wartością artystyczną oraz zawartą w formie i dekoracji treścią polityczną i religijną.

W XVI wieku powstało również wiele nowych ołtarzy, nagrobków królewskich i biskupich oraz epitafiów. Renesansowy i manierystyczny wystrój katedry był w dużej mierze dziełem artystów włoskich osiadłych w Krakowie, takich jak Berrecci, Giovanni Maria Padovano, Jan Michałowicz z Urzędowa czy Santi Gucci. Ważną rolę odegrały także towary importowane z Norymbergi, obejmujące m.in. wyroby ludwisarskie (płyty nagrobne, kraty), złotnicze (elementy wyposażenia Kaplicy Zygmuntowskiej) oraz malarskie (kwatery ołtarza w Kaplicy Zygmuntowskiej), autorstwa takich twórców jak Peter i , Peter Flötner, czy Georg Pencz.thumb|wejście do katedry zrobione z czarnego wapienia dębnickiego

Barok W kolejnych dwóch stuleciach katedra wawelska przeszła zasadniczą przemianę wystroju wnętrza. W ciągu XVII wieku dzięki fundacjom królów, biskupów, magnatów i kanoników niemal całkowicie usunięto wyposażenie z wcześniejszych epok, a wnętrze katedry zaczęło być ozdabiane w stylu barokowym. Dawne renesansowe wyposażenie zastąpiły nowe ołtarze, nagrobki, stalle, obrazy i elementy dekoracyjne o charakterze manierystycznym oraz barokowym. Typowym materiałem stał się czarny marmur dębnicki, często inkrustowany różowym marmurem z Paczółtowic. Modernizacja nawy głównej i prezbiterium doprowadziła do wyraźnego zaakcentowania osi kompozycyjnej, której dominantami stały się konfesja św. Stanisława i ołtarz główny. Kontynuując wcześniejsze tradycje, wzniesiono kolejne kaplice biskupie (m.in. Lipskiego i Zadzika) oraz mauzoleum dynastii Wazów, formalnie i ideowo nawiązujące do Kaplicy Zygmuntowskiej, a powtarzające jej renesansową formę zewnętrzną. W latach 1655–1657 (w czasie potopu szwedzkiego) wojska szwedzkie zniszczyły wiele dzieł sztuki gromadzonych w świątyni. Szwedzi ponownie zdemolowali kościół w 1702 roku podczas III wojny północnej. W 1679 nadbudowano w stylu barokowym północne skrzydło ambitu do wysokości prezbiterium, co zmieniło układ przestrzenny i bryłę wschodniej części świątyni. W XVIII wieku katedra uzyskała późnobarokowy charakter. Wymieniono wówczas większość wyposażenia, ujednolicając je pod względem formy i dekoracji oraz podporządkowując zasadom symetrii. Zredukowano liczbę ołtarzy bocznych i wzniesiono kolejne kopułowe mauzolea kardynała Jana Aleksandra Lipskiego oraz biskupa Andrzeja Stanisława Kostki Załuskiego. Planowana kaplica królewska dynastii Wettynów nie została zrealizowana. Nie doszło również do przekształceń samej gotyckiej struktury katedry, jak miało to miejsce w Gnieźnie czy Poznaniu, ani do budowy klasycystycznej fasady zachodniej. Autorami barokowego wystroju katedry byli architekci włoscy, tacy jak Giovanni Trevano, Giovanni Battista Gisleni i Francesco Placidi, a także wykształcony we Włoszech Kacper Bażanka. W latach 1713–1715 z polecenia biskupa Kazimierza Łubieńskiego podwyższono dwa pozostałe skrzydła, zapewne według planów Bażanki.

Klasycyzm Okres zaborów i utraty niepodległości przez Polskę przyniósł ograniczenie możliwości finansowych kapituły, co uniemożliwiło prowadzenie większych prac modernizacyjnych. W XIX wieku dokonano jedynie częściowych odnowień kaplic i wybranych zabytków. Rozwój nowoczesnej doktryny konserwatorskiej wywołał wówczas dyskusje i krytykę podejmowanych działań. Rozkwit nauk historycznych, w tym historii sztuki, wzrost świadomości narodowej oraz potrzeba przypominania o świetności dawnej Polski spowodowały dostrzeżenie szczególnej wartości historycznej, artystycznej i symbolicznej katedry wawelskiej jako miejsca koronacji i królewskiej nekropolii. Świątynia stała się celem patriotycznych pielgrzymek i miejscem uroczystości rocznicowych związanych z dziejami Polski.