Lew Dawidowicz Trocki (), właściwie Lejba Dawidowicz Bronstein (; ur. w Janowce, zm. 21 sierpnia 1940 w Meksyku) – radziecki polityk, działacz partyjny i państwowy, ideolog, publicysta, wojskowy, dyplomata, rewolucjonista i dysydent narodowości rosyjsko-żydowskiej, współtwórca Rosji Radzieckiej i jej czołowy przywódca, wygnany z niej w 1929 roku.

Istotna postać partii komunistycznej, po powrocie do Rosji zaczął zdobywać popularność i został przewodniczącym Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich (1917). Pozycję wykorzystał do organizacji zamachu stanu, który doprowadził do wybuchu wojny domowej i przejęcia władzy przez bolszewików. W nowym rządzie został ludowym komisarzem spraw zagranicznych (1917–1918) i negocjował traktat brzeski, dzięki któremu Rosja wycofała się z I wojny światowej, po czym zastąpił Podwojskiego i Dybienkę jako ludowy komisarz do spraw wojskowych i morskich (1918–1925, do RSFRR, później ZSRR), został też przewodniczącym Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki (1918–1925), przejmując kontrolę nad Armią Czerwoną i jej flotą oraz prowadząc je do zwycięstwa nad białymi. Współorganizator czerwonego terroru. Członek Komitetu Centralnego Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) (1917–1927) oraz jej Biura Politycznego (1919–1926). Gdy po zwycięstwie zdrowie radzieckiego przywódcy Lenina podupadło, Trocki zamierzał zostać jego następcą, napotkał jednak silną opozycję wewnątrz partii, a na jego głównego rywala wyrósł Stalin. W 1923 roku Trocki stanął na czele frakcji Lewicowej Opozycji, jednak przegrał rywalizację i utracił stanowisko. Coraz bardziej marginalizowany, został wreszcie zesłany na wygnanie do Kazachstanu, po czym pozbawiony radzieckiego obywatelstwa i deportowany w 1929 roku. Na emigracji stał się czołowym opozycjonistą antystalinowskim, założył pismo „Biuletyn Opozycji”, a w 1938 roku powołał IV Międzynarodówkę, rozwijał też nurt marksizmu zwany trockizmem. W stalinowskim ZSRR wymazany z historii, uznany za wroga publicznego i zaocznie skazany na śmierć. W 1940 roku zamordowany przez agenta NKWD.

Życiorys Dzieciństwo Urodził się jako Lew Bronstein w 1879 roku (jak wspominał sam Trocki w metryce urodzin występuje rok 1878, co miało umożliwić mu wcześniejsze pójście do szkoły) w Janowce koło Chersonia, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Był piątym z ośmiorga (czworo zmarło w dzieciństwie) dzieci średniozamożnego żydowskiego chłopa Dawida Bronsteina (1847–1922) oraz jego żony Anny Lwownoj Żiwotowskoj (zm. 1910). W rodzinnym domu Bronsteinów nie posługiwano się jidysz, ale mieszanką języków rosyjskiego i ukraińskiego; Bronsteinowie byli również zdeklarowanymi ateistami. Rodzina zamieszkiwała w lepiance ze słomianym dachem i utrzymywała się z pracy na wydzierżawionym polu. Przez pierwsze dziewięć lat życia Trocki nie opuszczał w ogóle rodzinnej Janowki. Jako dziecko widział warunki pracy zatrudnianych przez ojca robotników rolnych, co według niego, razem z ateizmem rodziców, miało istotny wpływ na ukształtowanie się jego przyszłego światopoglądu, chociaż sam w dzieciństwie nie doświadczył niedostatku będącego udziałem milionów chłopów w carskiej Rosji. Bronsteinom zależało na edukacji swoich dzieci; dziewięcioletni Lew przez krótki czas uczył się w lokalnej żydowskiej szkole, a następnie trafił do Szkoły Realnej św. Piotra i św. Pawła w Odessie, jednej z lepszych szkół w południowej Rosji, gdzie zawsze należał do wyróżniających się uczniów.

Początek działalności w ruchu robotniczym Ukończył z wyróżnieniem szkołę realną im. św. Pawła w Odessie, planował studiować matematykę. W 1896 Lew Bronstein musiał przenieść się do Mikołajowa, by zgodnie z zasadami nauki młodzieży żydowskiej ukończyć ostatni rok przed wstąpieniem na uniwersytet. Mieszkając u znajomych rodziców, których dwaj synowie sympatyzowali z ruchem narodnickim, tylko początkowo był całkowicie obojętny na politykę, planując studia matematyczne na Uniwersytecie Noworosyjskim w Odessie. Jak sam wspominał, któregoś dnia dał się jednak wciągnąć w dyskusję i w rezultacie sam dołączył do radykalnego ruchu. Zaczął uczęszczać na spotkania rewolucyjnych kółek (których nie znał z Odessy) i kosztem nauki brać udział w debatach z marksistami, których w tym okresie ostro atakował, a ponadto, ku przerażeniu rodziców, zamieszkał z grupą przyjaciół i socjalistą Szwigowskim w samowystarczalnej komunie. Wkrótce porzucił narodnictwo (do czego przyczyniła się jego późniejsza żona Aleksandra Sokołowska) i współtworzył oparty na ideach marksizmu Południoworosyjski Związek Robotniczy, używając pseudonimu Lwow. Był jednym z liderów organizacji, choć przyznawał się do swojego niewielkiego jeszcze poziomu wiedzy politycznej. Grupa działała do 1898, kiedy Trocki i 200 innych członków grupy zostali aresztowani. Uznany za prowodyra i ideowego przywódcę organizacji, Trocki został umieszczony w skrajnie niehigienicznych warunkach w izolowanej celi i dopiero za opłatą przeniesiony w zdrowsze miejsce, do więzienia w Odessie. Łącznie przez dwa lata oczekiwał na proces sądowy, który w końcu się nie odbył; niemniej podejrzani otrzymali wyroki kilkuletniego zesłania administracyjnego. W więzieniu Trocki na własną rękę poszerzał wiedzę filozoficzną, jak również ożenił się z Aleksandrą Sokołowską.

Na zesłaniu w Wiercholeńsku i Ust-Kut koło Irkucka Trocki zarabiał jako dziennikarz gazety Przegląd Wschodni, używając pseudonimu Antid Oto, gdzie pisał głównie o literaturze i starał się poruszać tematykę społeczną. Jego niezwykła płodność pisarska oraz coraz solidniejszy światopogląd marksistowski sprawiły, że został dostrzeżony przez Krzyżanowskiego, agenta Lenina, który ułatwił mu ucieczkę z Syberii. Próbę ucieczki z zesłania Trocki planował już wcześniej, po lekturze otrzymanej nielegalnie książki Lenina Co robić?. Jego żona, mimo faktu, że urodziła niedawno drugą córkę, zgodziła się pomóc mu w wydostaniu się z Wiercholeńska.

Praca w "Iskrze" i rewolucja 1905 roku Ostatecznie Trocki uciekł z Syberii pod fałszywym nazwiskiem, prawdopodobnie zapożyczonym od strażnika więziennego w Odessie.. Koleją Transsyberyjską z Irkucka dotarł do Samary, skąd udał się do Charkowa, Kijowa i Połtawy, jednak rozczarowany postawą tamtejszych kółek socjalistycznych zdecydował się na powrót do Samary, a stamtąd na polecenie Lenina wyjechał za granicę, by spotkać się z zespołem redakcyjnym pisma „Iskra”. Na jesieni 1902 roku poprzez Zurych i Paryż dostał się do Londynu gdzie kontynuował współpracę z Leninem oraz poznał jego żonę Nadieżdę Krupską. W trakcie pobytu w Londynie utrzymywał kontakt głównie z rosyjskimi emigrantami. Na emigracji poznał i zaprzyjaźnił się z liderem umiarkowanych mienszewików, Julijem Martowem czy Wierą Zasulicz. Jego angielski niewiele się poprawił od czasów nauki w Rosji. Uczestniczył w spotkaniach z socjalistami brytyjskimi, które odbywały się w kościołach. Poglądy brytyjskiego socjalizmu nie spodobały się Trockiemu ze względu na ich religijny, chrześcijański charakter. Większe zainteresowanie wykazywał niemieckim ruchem socjalistycznym, gdzie trwała walka między ortodoksyjnymi marksistami a rewizjonistami.

Jako działacz polityczny odwiedził m.in. Brukselę, Liège i Paryż, gdzie wygłaszał referaty. W Paryżu pozostał na jakiś czas korzystając z gościnności tamtejszych rosyjskich studentów. Paryż zrobił na nim o wiele większe wrażenie aniżeli Londyn. Z większym zainteresowaniem przyjął też tezy lokalnych socjalistów, uczestnicząc w wykładach wygłaszanych przez Jeana Jaurèsa i brał udział w manifestacjach przeciwko Alexandre Millerandowi. W 1902, podczas swojego wykładu dla młodych zwolenników socjaldemokracji w Paryżu, Trocki poznał rosyjską emigrantkę Natalię Siedową, studiującą we Francji historię sztuki. Nawiązał z nią romans; Siedowa była jego partnerką do końca życia, chociaż nigdy nie uzyskał formalnego rozwodu z pierwszą żonąTrotskyana.net.. Z Paryża często wyjeżdżał do Niemiec i Szwajcarii, gdzie nawiązał kontakt z rosyjskimi radykalnymi działaczami studenckimi, propagując materializm dialektyczny. W Niemczech, na jednym z wykładów, poznał sędziwego filozofa Kuno Fischera, którego poglądy nie wywarły jednak na nim większego wrażenia.

Lenin planował włączenie młodego redaktora w prace kolegium redakcyjnego pisma, będąc przekonanym, że Trocki poprze jego i Julija Martowa w narastającym sporze ideowym z Gieorgijem Plechanowem. Plechanow nie zgodził się jednak na nadanie Trockiemu statusu stałego członka kolegium, a jedynie umożliwił mu uczestnictwo w jego pracach z głosem doradczym. Kiedy doszło do przeniesienia redakcji "Iskier" do Genewy, sam również przeniósł się do tego miasta. Jako członek redakcji "Iskier", Trocki współorganizował II kongres Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w Londynie. Uczestniczył w dyskusji pomiędzy zwolennikami pozycji politycznej "Iskier" a „ekonomistami”, a następnie w dyskusji o pozycji Bundu w rosyjskim ruchu socjalistycznym. Trocki w debatach na ogół jednoznacznie popierał Lenina. Nieoczekiwanie jednak w czasie dyskusji nad regulaminem partyjnym Trocki poparł Martowa i grupę działaczy, która opowiadała się za mniej sformalizowanym regulaminem partyjnym i mniejszymi wymaganiami wobec członków. Komentując później swoje zachowanie w czasie zjazdu, Trocki twierdził, że pragnął przeciwstawić się budowie monolitycznej partii, która szybko mogłaby stracić wszelką wewnętrzną demokrację. Po rozłamie z Leninem przez pewien czas mieszkał w Monachium.

W 1905 r. powrócił sekretnie do Rosji, by wziąć aktywny udział w rewolucji. W Rosji mieszkał pod fałszywym nazwiskiem "Wikentjew", a pośród rewolucjonistów znany był pod pseudonimem "Piotr Piotrowicz". Nawiązał kontakt z miejscowymi mienszewikami i tzw. bolszewikami-pojednawcami (zwolennikami zakończenia rozłamu w rosyjskiej socjaldemokracji). Przez pewien czas, w obawie przed aresztowaniem, ukrywał się w Finlandii. Po powrocie z Finlandii został ostatnim przewodniczącym , wzywał do obalenia caratu poprzez strajk generalny. Aresztowany w grudniu 1905 r. podczas ostatniego posiedzenia Rady, skazany na dożywotnią katorgę w kolonii karnej w Obdorsku. W 1907 r., korzystając z pomocy fińskich nacjonalistów, uciekł za granicę.

Działalność w latach poprzedzających I wojnę światową Wziął udział w socjaldemokratycznym zjeździe partyjnym w Londynie w roku 1907. W zjeździe udział wzięli brytyjscy liberałowie, którzy przyznali rewolucjonistom nieznaczną pomoc finansową. W trakcie trwania zjazdu zaprzyjaźnił się z pisarzem Maksimem Gorkim, który był fanem jego prac. Po zjeździe oprowadził Gorkiego po Londynie. Kolejną z osób, do których zbliżył się w wyniku zjazdu, była Róża Luksemburg (poznał ją jeszcze w 1904 roku). Ona poparła część tez Trockiego i skrytykowała Lenina, będącego wtedy w konflikcie z Trockim. Po zakończeniu zjazdu udał się na kontynent, do Wiednia. Pobyt w Austro-Węgrzech otworzył go na międzynarodowy ruch socjalistyczny – poznał wtedy działaczy takich jak Karl Kautsky, Victor Adler czy Rudolf Hilferding. Trocki stał się dość popularny w kręgach niemieckojęzycznych socjalistów (niemieckich i austriackich), a tłumaczenia jego artykułów wydawało pismo „Neue Zeit”. Hilferding wielokrotnie wyrażał się pozytywnie o pracy Trockiego i utrzymywał z nim dobre kontakty, otwierając mu przy tym drogę do wielu działaczy austromarksizmu (Otto Bauer, Karl Renner). Trocki miał z nimi dobre relacje, mimo to był krytycznie nastawiony do ich nierewolucyjnych poglądów, uważając je za zbyt odbiegające od tez Karola Marksa.