Sergiusz, imię świeckie Iwan Nikołajewicz Stragorodski, Иван Николаевич Страгородский (ur. w Arzamasie, zm. 15 maja 1944Daty przed 1918 podano według obowiązującego w Rosji kalendarza juliańskiego. Daty po zmianie kalendarza na gregoriański – według tegoż kalendarza. w Moskwie) – dwunasty (de facto trzynastyPo uwzględnieniu Ignacego, nieuznawanego przez Rosyjski Kościół Prawosławny za kanonicznego zwierzchnika.) patriarcha moskiewski i całej Rusi, sprawujący urząd w latach 1943–1944.
Pochodził z rodziny duchownego prawosławnego z Arzamasu. Po uzyskaniu dyplomu Petersburskiej Akademii Duchownej w 1890 wyjechał do Japonii w charakterze misjonarza. Po powrocie do Petersburga prowadził pracę naukową w Akademii Duchownej, której był absolwentem. Następnie od 1901 do 1905 był jej rektorem. Wyświęcony na biskupa w 1901, do 1905 służył jako wikariusz eparchii petersburskiej. Od 1905 do 1917 był biskupem fińskim i wyborskim. Należał do grupy duchownych opowiadających się za przeprowadzeniem w Rosyjskim Kościele Prawosławnym gruntownych reform, do czego ostatecznie nie doszło wskutek oporu cara Mikołaja II.
W 1917 otrzymał godność metropolity szujskiego i włodzimierskiego. Po ukonstytuowaniu się w 1922 Żywej Cerkwi poparł ten ruch i wszedł w skład jego najwyższego organu zarządzającego – Wyższego Zarządu Cerkiewnego. Dwa lata później oficjalnie zerwał z Żywą Cerkwią i stał się bliskim współpracownikiem patriarchy moskiewskiego i całej Rusi Tichona, który powierzył mu godność metropolity niżnonowogrodzkiego. W 1925, po śmierci Tichona, a następnie aresztowaniu wyznaczonego przez niego locum tenens Patriarchatu Moskiewskiego, metropolity krutickiego Piotra, Sergiusz został zgodnie z jego wolą zastępcą locum tenens.
W okresie faktycznego kierowania przez metropolitę Sergiusza Rosyjskim Kościołem Prawosławnym władze radzieckie prowadziły, zgodnie z założeniami marksizmu, konsekwentną politykę antyreligijną. Chcąc ratować Patriarchat Moskiewski przed całkowitym zniszczeniem, w 1927 Sergiusz zgodził się (prawdopodobnie pod bezpośrednim naciskiem radzieckich organów bezpieczeństwa) wydać deklarację o pełnej lojalności prawosławnych wobec państwa. Doprowadziła ona do powstania w Cerkwi głębokich podziałów – część duchowieństwa i wiernych poparła decyzję metropolity, część zaś wypowiedziała mu posłuszeństwo. Deklaracja Sergiusza nie przyniosła zamierzonych efektów; w czasie wielkiego terroru duchowieństwo prawosławne zostało poddane zmasowanym represjom, a struktury Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego niemal całkowicie unicestwione.
Polityka Stalina wobec Cerkwi uległa zmianie dopiero po agresji Niemiec na ZSRR w 1941. Władze radzieckie potrzebowały poparcia Kościoła, by mobilizować społeczeństwo w obronie kraju. Metropolita Sergiusz już 22 czerwca 1941 wystąpił z pierwszą odezwą do wiernych, apelując do nich o wszechstronne wspieranie wysiłku wojennego ZSRR. Kolejne takie apele kierował z Uljanowska, dokąd został w tym samym roku ewakuowany z Moskwy. We wrześniu 1943 Sergiusz wziął udział w spotkaniu ostatnich pozostających na wolności biskupów rosyjskich ze Stalinem, w czasie którego ten ostatni zgodził się na ponowne otwarcie cerkwi, szkół duchownych i monasterów, jak również na zwołanie soboru biskupów i wybór patriarchy. Sobór ten odbył się jeszcze w tym samym miesiącu i wybrał Sergiusza na patriarchę. Hierarcha do końca życia działał na rzecz odbudowy zniszczonych struktur cerkiewnych. Zmarł w 1944 wskutek wylewu krwi do mózgu i został pochowany w soborze Objawienia Pańskiego w Moskwie pełniącym wówczas funkcje katedry patriarszej.
Życiorys Młodość i wczesna działalność mały|Członkowie rosyjskiej misji prawosławnej w Japonii: archimandryta Sergiusz (z prawej) i hieromnich Andronik (Nikolski), 1898 Iwan Stragorodski urodził się w głęboko religijnej rodzinie prawosławnego protoprezbitera. Matka przyszłego patriarchy zmarła krótko po jego urodzeniu. Miał siostrę Aleksandrę. Rodzina Stragorodskich tradycyjnie była związana ze stanem duchownym.
Edukację na poziomie podstawowym uzyskał w szkole parafialnej, następnie ukończył niższą szkołę duchowną w rodzinnym Arzamasie. W 1886 ukończył seminarium duchowne w Niżnym Nowogrodzie, po czym rozpoczął studia teologiczne w Petersburskiej Akademii Duchownej. W czasie nauki, pod kierunkiem ks. Fiłosofa Ornatskiego miał okazję wygłaszać kazania w różnych cerkwiach w mieścieОрнатский Философ Николаевич. 30 stycznia 1890, jako student IV roku, złożył śluby zakonne przyjmując imię Sergiusz na cześć świętego mnicha Sergiusza z Wałaamu. W tym samym roku został wyświęcony na hierodiakona, a następnie 21 kwietnia tego samego roku – na hieromnicha. 9 maja 1890 uzyskał dyplom kandydata teologii jako najlepszy absolwent w swoim roczniku. 13 czerwca tego samego roku został na własną prośbę zaliczony w poczet członków rosyjskiej misji prawosławnej w Japonii. Od grudnia 1891 do 1893 służył ponadto na okręcie „Pamiat´ Azowa”. W Japonii hieromnich Sergiusz został wykładowcą prowadzonego przez Rosjan prawosławnego seminarium duchownego. W ciągu kilku miesięcy opanował język japoński na tyle, by móc prowadzić w nim kurs teologii dogmatycznej.
W 1893 wrócił do Petersburga i został zatrudniony w Akademii Duchownej jako pełniący obowiązki docenta w katedrze Pisma Świętego Starego Testamentu. Od grudnia 1893 do września 1894 był p.o. inspektora Moskiewskiej Akademii Duchownej. 21 września 1894 otrzymał godność archimandryty i wyjechał do Aten, by służyć w cerkwi przy ambasadzie rosyjskiej. W 1895 uzyskał tytuł magistra teologii za pracę Prawosławnoje uczenije o spasienii.
W 1897 został po raz drugi włączony do składu prawosławnej misji w Japonii jako pomocnik jej przełożonego. W Japonii przebywał przez dwa lata, do 1899, kiedy wrócił do Petersburga, by objąć stanowisko rektora seminarium duchownego, a następnie inspektora Akademii Duchownej. 21 stycznia 1901 został jej rektorem i pełnił tę funkcję do października 1905. W ostatnich latach sprawowania obowiązków był równocześnie przewodniczącym komisji synodalnej ds. dialogu z anglikanami i starokatolikami.
Biskup Przed rewolucją październikową mały|Wykładowcy Petersburskiej Akademii Duchownej w Monastyrze Wałaamskim. Sergiusz (Stragorodski) siedzi trzeci z lewej. 25 lutego 1901 miała miejsce jego chirotonia biskupia, po której przyjął tytuł biskupa jamburskiego, wikariusza eparchii petersburskiej. Konsekratorami byli metropolita petersburski Antoni, metropolita kijowski i halicki Teognost, metropolita moskiewski Włodzimierz, arcybiskup chełmski i warszawski Hieronim, biskup kiszyniowski Jakub, biskup gdowski Beniamin, biskup narewski Nikon oraz biskup sarapulski Włodzimierz. 6 października 1905 został przeniesiony na katedrę fińską i wyborską i podniesiony do godności arcybiskupiej. Angażował się w dialog między Rosyjskim Kościołem Prawosławnym a inteligencją rosyjską (w znacznej części ateistyczną), organizując otwarte spotkania dyskusyjne między przedstawicielami Cerkwi a zainteresowanymi intelektualistami. Uczestniczył w Zebraniach filozoficzno-religijnych, jakie zainicjowali w Petersburgu Dmitrij Mereżkowski i Zinaida Gippius. Zebrania stawiały sobie za cel wypracowanie platformy porozumienia między inteligencją rosyjską a Kościołem prawosławnym: zakładały porzucenie przez inteligentów postaw ateistycznych przy równoczesnej modernizacji świadomości religijnej Rosjan. Tematyka tych spotkań, organizowanych między rokiem 1901 a kwietniem 1903, stopniowo coraz bardziej odbiegała od nauczania Cerkwi, zaś obecni na nich duchowni coraz przychylniej odnosili się do idei zerwania tradycyjnego związku między prawosławiem a absolutyzmem carskim. Stało się to przyczyną wydania zakazu dalszej organizacji Zebrań.
Z zadowoleniem przyjął wejście w życie (1905) aktu tolerancyjnego dopuszczającego pełną swobodę kultu dla innych niż prawosławie wyznań oraz możliwość porzucenia religii państwowej na rzecz innej. Zdaniem Dmitrija Pospiełowskiego należał do liberalnego skrzydła episkopatu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Wiadomo jednak również, iż był zwolennikiem konserwatywnego oberprokuratora Świątobliwego Synodu Rządzącego Władimira Sablera. Sprzeciwiał się fennicyzacji prawosławnych mieszkańców Karelii. W 1906 uczestniczył (jako członek czasowy) w jednej z sesji Synodu. W ramach jego prac zajmował się korektą ksiąg liturgicznych, porównując treść poszczególnych modlitw z ich zapisem w rękopisach ruskich oraz z oryginałami greckimi. Jako zwolennik reformy Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego był faktycznym inicjatorem powołania komisji zajmującej się tą problematyką. Wydane poprawione wersje ksiąg nie przyjęły się jednak w użytku liturgicznym.
6 maja 1911 został członkiem stałym Świątobliwego Synodu Rządzącego, zaś po roku, za dotychczasową pracę dla Cerkwi, został nagrodzony prawem noszenia brylantowego krzyża na kłobuku. Między 4 kwietnia 1913 a 14 stycznia 1915 przewodniczył Radzie Misyjnej przy Synodzie; z funkcji tej odszedł na własne życzenie. Uważany był za jednego z najwybitniejszych rosyjskich teologów prawosławnych swojej epoki.
15 kwietnia 1917 wyznaczony przez rosyjski Rząd Tymczasowy oberprokurator Świątobliwego Synodu Rządzącego Władimir Lwow poinformował o usunięciu ze składu Synodu większości jego członków-biskupów, z wyłączeniem arcybiskupa Sergiusza. Wykluczeni biskupi zaprotestowali przeciwko tej decyzji; Sergiusz dołączył do tego protestu.
Wiosną 1917 arcybiskup Sergiusz był jednym z kandydatów do objęcia katedry petersburskiej i gdowskiej po usuniętym z powodu współpracy z Rasputinem metropolicie Pitirimie. Przegrał jednak w głosowaniu z dotychczasowym wikariuszem eparchii petersburskiej, biskupem gdowskim Beniaminem. W tym samym roku został przeniesiony na katedrę szujską i włodzimierską, gdzie również wyboru biskupa dokonano drogą głosowania delegatów duchowieństwa i wiernych. Arcybiskup Sergiusz w II turze głosowania zdobył większe poparcie niż biskup jurjewski Eugeniusz, wikariusz eparchii włodzimierskiejЕВГЕНИЙ.
Uczestniczył w przygotowaniach do Soboru Lokalnego w 1917. W czasie soboru od początku opowiadał się za restauracją Patriarchatu Moskiewskiego, popierał również koncepcję wprowadzenia do liturgii współczesnych języków rosyjskiego i ukraińskiego. Sobór powierzył mu stanowisko przewodniczącego sądu cerkiewnego. W pierwszej turze wyborów nowego patriarchy moskiewskiego i całej Rusi arcybiskup Sergiusz otrzymał pięć głosów (ostatecznie wybrany został metropolita moskiewski Tichon).
Metropolita mały|Patriarcha moskiewski Tichon oraz metropolita niżnonowogrodzki Sergiusz, 1918 28 listopada 1917 został podniesiony do godności metropolity. W tym samym miesiącu został na krótko uwięziony przez bolszewików. Po zwolnieniu wrócił do udziału w pracach Soboru Lokalnego, który powołał go w skład nowego Świętego Synodu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Ponownie został aresztowany w styczniu 1921. Był przetrzymywany w więzieniu Butyrki do świąt wielkanocnych tego samego roku, kiedy wywieziono go do Niżnego Nowogrodu i zmuszono do osiedlenia się w monasterze Podwyższenia Krzyża Pańskiego.
Od 16 czerwca 1922 do 27 sierpnia 1923 działał w szeregach odnowicielstwa. Należał do Wyższego Zarządu Cerkiewnego, jej najwyższego organu kierowniczego. Zdaniem ks. Bufiejewa ruch odnowicielski poparł, gdyż dostrzegał w nim dążenie do podobnych reform liturgicznych, za jakimi sam opowiadał się na przestrzeni poprzednich kilkunastu lat. W 1922 metropolita Sergiusz razem z arcybiskupami niżnonowogrodzkim Jewdokimem i kostromskim Serafinem zwrócił się z listem otwartym do rosyjskich biskupów, apelując o poparcie Żywej Cerkwi. Mimo swojej aktywności w popieranym przez bolszewików ruchu odnowicielskim, w 1923 został aresztowany we Włodzimierzu i spędził kilka miesięcy w więzieniu. W styczniu 1924 ostatecznie zerwał kontakty z tym ruchem i złożył publiczny akt pokutny przed patriarchą Tichonem. Przyjęty ponownie do episkopatu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, otrzymał godność metropolity niżnonowogrodzkiego.